Nieuws

De Nederlandse delegatie bestond uit de Tweede Kamerleden Derk Boswijk (CDA) en Hanneke van der Werf (D66) en de Eerste Kamerleden Bart Kroon (BBB) en waarnemend delegatieleider Koen Petersen (VVD).

Nieuwe veiligheidsstrategie

Kort voor het forum begon, werd de nieuwe Amerikaanse National Security Strategy (NSS) gepubliceerd. Deze vernieuwde strategie bevat een fundamentele heroriëntering van de Amerikaanse nationale veiligheid. Tijdens het forum haalden experts de NSS vaak aan. De NSS plaatst soevereiniteit, grensbewaking en nationale veiligheid nadrukkelijk op de eerste plaats. Immigratie, mensenhandel, drugshandel en grenscontroles zijn nationale veiligheidsprioriteiten volgens de NSS.

Wisselende reacties

De nieuwe strategie werd door de aanwezige Amerikaanse leden wisselend ontvangen. Sommigen noemden het document een "anti-EU-stuk". Anderen gaven aan dat de inhoud van de strategie weinig verschilt van het beleid van de afgelopen jaren in de VS. Daarnaast wezen zij erop dat eerdere veiligheidsstrategieën nauwelijks tot beleidsveranderingen in de VS hebben geleid. Het is volgens hen beter om te luisteren naar de besluiten van het Congres in plaats van de veiligheidsstrategie als leidraad te nemen. Een van Amerikaanse politici benoemde de rol van Europa. "De EU blijft een bondgenoot, maar we willen een EU die zich zelfstandig kan verdedigen", zei hij.

Versterking defensie-industrie

Tijdens de eerdere NAVO-top in Den Haag zijn afspraken gemaakt over de versterking van de alliantie en hogere defensie-uitgaven. Er werd daarom tijdens het forum gesproken over de vervolgstappen. De aankomende NAVO-top in Ankara werd gezien als het moment om deze afspraken concreet te vorm te geven.

Uitdagingen

Volgens vertegenwoordigers van defensiebedrijven is de benodigde opschaling van de defensieproductie niet alleen een kwestie van geld. Zij benadrukten dat het voor de versterking van de defensie-industrie belangrijk is om traditionele ondernemingen te versnellen en flexibeler te maken. Dit kan bijvoorbeeld via creatieve contractvormen en gestandaardiseerde inkoopprocedures. Ze pleitten voor meer strategische investeringen in research and developmant, R&D, omdat dat de productie, de verplaatsing en het onderhoud van systemen zou versnellen.

Winstmarges

Petersen constateerde dat de prijzen stijgen door de grotere vraag naar militaire systemen. Hij wilde weten hoe bedrijven dit met hun winstoogmerk verhouden, omdat het om investeringen met publiek geld gaat. Volgens de experts vloeit veel winst juist terug in R&D, waardoor de winstmarges klein blijven.

Infrastructuur

Een deel van de afgesproken verhoging van de defensie-uitgaven is bestemd voor de versterking en bescherming van de infrastructuur. Het gaat dan zowel om fysieke systemen, zoals het elektriciteitsnet, vervoersnetwerken en de watervoorziening, als om het beveiligen van software en digitale processen. Ook de afhankelijkheid van kritieke grondstoffen is een groeiend strategisch risico. Het implementeren van bestaande maatregelen, de lokale productie van kritieke materialen en het versterken van partnerschappen met bondgenoten zouden de strategische autonomie vergroten.

Steun aan Oekraïne

Tijdens het forum werd ook gesproken over de steun aan Oekraïne. Volgens de Amerikaanse partners kan die nog altijd op veel steun in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat rekenen, ook met de nieuwe NSS. De uitkomst van de oorlog in Oekraïne bepaalt niet alleen de toekomst van het land zelf, maar ook de koers van de Europese Unie, de NAVO en de bredere geopolitieke relaties met onder meer China. Ook de lopende onderhandelingen tussen de VS, Rusland en Oekraïne om de oorlog te beëindigen, kwamen aan de orde.

Indo-Pacifische regio

Tot slot werden de ontwikkelingen in de Indo-Pacifische regio en de rol die China daarin speelt, besproken. Daarnaast kwam ook de samenwerking tussen Rusland, Iran, China en Noord-Korea ter sprake. Tussen die landen zijn de bestaande economische, militaire en technologische banden verdiept sinds de Russische invasie van Oekraïne.

Namens de Nederlandse delegatie namen drie Eerste Kamerleden deel aan de jaarvergadering: Bart Kroon (BBB), Randy Martens (GroenLinks-PvdA) en Koen Petersen (VVD).

Agendapunten

Tijdens de vergadering kwamen verschillende onderwerpen aan bod. Er werd gesproken over het versterken van investeringen in defensie en het uitbouwen van de Trans-Atlantische industriële en technologische defensiebasis. Daarnaast kwam de blijvende steun aan Oekraïne aan bod en het tegengaan van de groeiende samenwerking tussen Rusland, China en andere autoritaire regimes. Als laatste spraken de parlementsleden over het bijdragen aan de veiligheid in strategisch belangrijke regio's voor het bondgenootschap, zoals de Westelijke Balkan, het Hoge Noorden, de Zwarte Zee, de Indo-Pacifische regio, het Midden-Oosten en Afrika.

Resoluties

Tijdens de vergadering nam de PA zes resoluties aan. Een van die resoluties was afkomstig van Kroon en ging over de Trans-Atlantische economische samenwerking, waarin werd opgeroepen tot een gezamenlijk beleid voor kritische grondstoffen, energie en voedselzekerheid. De Women for Peace and Security Award 2025 werd uitgereikt aan dr. Vjosa Osmani-Sadriu uit Kosovo. Voorafgaand aan de bijeenkomst kwamen de Benelux-delegaties samen bij Janneke Vrijland, de Nederlandse ambassadeur. Zij had deze ontmoeting samen met haar Belgische collega Caroline Vermeulen georganiseerd.

Plenaire vergadering

Tijdens de plenaire zitting op 13 oktober spraken Danijel Krivec, vicevoorzitter van de Nationale Assemblee van Slovenië, Robert Golob, minister-president van Slovenië en Volodymyr Zelensky, president van Oekraïne, de Assemblee toe. Zelensky deed did via een videoverbinding.

Vragenuur

Mark Rutte, secretaris-generaal van de NAVO, beantwoordde vragen van de nationale delegaties. Kroon vroeg hem namens de Nederlandse delegatie of de NAVO een no-flyzone langs de grenzen van het NAVO-grondgebied moet instellen, omdat meerdere Russische vliegtuigen het luchtruim van NAVO-lidstaten waren binnengevlogen. Volgens Rutte was dit niet aan de orde.

Militaire infrastructuur

Robert de Groot, vicepresident van de Europese Investeringsbank, sprak over investeringen in de militaire infrastructuur. Hij riep op om niet allemaal apart in dezelfde infrastructuur te investeren, maar om gezamenlijk projecten te financieren. Kroon merkte op dat er binnen de NAVO PA wordt gewerkt aan een rapport over de economische impact van verhoogde defensie-uitgaven en financieringsmogelijkheden. Hij vroeg naar de visie van De Groot op deze initiatieven en op andere manieren om privaat kapitaal aan te trekken. Volgens De Groot zijn al deze initiatieven nodig en vullen ze elkaar goed aan. De Assemblee keurde de begroting van 2026 goed, aangepast op de Belgische inflatie van 1,9%.

Geo-economische dreigingen

Kroon lichtte op 11 oktober in de commissie Economie en Veiligheid zijn rapport Geo-Economic Fragmentation: A Challenge to the Transatlantic Partnership toe. Hij wees erop dat landen vaker kiezen voor protectionisme, strategische her-industrialisatie en he bewapenen van handel. In het rapport noemt hij China en Rusland als voornaamste actoren die economische dwang en ontduiking van sancties gebruiken om invloed uit te oefenen. Een van de aanbevelingen in het rapport is de heroprichting van het NAVO Economic Security Committtee. Daarin kunnen economische veiligheidsvraagstukken worden aangepakt door het monitoren van mondiale economische trends. Daarnaast worden strategieën voor economische veiligheid tussen bondgenoten daarbinnen gecoördineerd. Het rapport roept ook op tot intensievere samenwerking tussen de NAVO en de OESO via het Global Parliamentary Network. Het rapport en de resolutie werden unaniem door de commissie aangenomen. Het rapporteurschap van Kroon werd met een jaar verlengd.

Sloveens draagvlak

De Sloveense minister Tanja Fajon benadrukte het belang van samenwerking tussen de EU en de NAVO. Slovenië trad in 2003 via een referendum toe tot de NAVO. Het land verhoogt de defensie-uitgaven van 2% van het bbp in 2025 naar 3% in 2030. Petersen vroeg naar het draagvlak voor de NAVO onder de Sloveense bevolking. Volgens een peiling zou het draagvlak op 56% liggen. Fajon antwoordde dat de NAVO-bombardementen op Belgrado in 1999 nog steeds een rol spelen. In Slovenië, als voormalig onderdeel van  Joegoslavië, worden die nog altijd als traumatisch ervaren. Ze benadrukte dat het halen van de NAVO-norm lastig is door druk op de sociale uitgaven.

Russische dreigingen

De Sloveense minister van Defensie, Borut Sajovic, sprak in de defensiecommissie over de veiligheidsprioriteiten. Hij waarschuwde dat Russische acties de democratie ondermijnen en onze manier van leven bedreigen. Martens vroeg tijdens de bespreking van het rapport van Patterson over de toekomstige NAVO-Ruslandstrategie of parlementaire betrokkenheid op termijn weer mogelijk is. Patterson antwoordde dat er eerst langdurige vrede moet zijn voordat dit overwogen kan worden. Verder waren er nog presentaties over Russische sabotage, hybride oorlogsvoering, transnationale veiligheid en de NAVO-luchtverdediging aan de oostflank.

Technologie

De commissie Wetenschap en Technologie besprak op 12 oktober het rapport van Sven Clement over onbemande wapensystemen. Die worden steeds belangrijker in moderne oorlogsvoering. Lage kosten en hoge uitval van deze systemen vragen om grootschalige productie. De NAVO kan via innovatie, interoperabiliteit en lessen uit Oekraïne haar technologische voorsprong versterken. Kroon vroeg of flexibele defensietechnologie ook veerkrachtige toeleveringsketens vereist, vanwege de afhankelijkheid van tegenstanders voor grondstoffen. Hij pleitte daarbij voor investeringen in wendbare, gedecentraliseerde productie. Clement onderschreef dit. Hij stelde dat kleine, wendbare productie-eenheden effectiever zijn dan grote fabrieken.

Delegaties

De Nederlandse delegatie sprak onder andere de Zweedse, Poolse en Oekraïense delegaties. De deelnemers wisselden van gedachten over het Zweedse concept van "total defence obligation" en de parlementaire betrokkenheid bij de meerjarige defensiebegroting. Met de Oekraïense delegatie werd teruggeblikt op de bijeenkomsten in Montreál en Dayton. De directe financiering door Nederland van de Oekraïense industrie is al gestart, maar de Oekraïners vroegen om aanvullende financiering. De delegatie wil Nederland op korte termijn bezoeken. Met de Poolse delegatie werd gesproken over de lange bilaterale relatie, de Nederlandse steun bij een drone-invasie en het draagvlak voor defensie-uitgaven in Polen.

Jan Anthonie Bruijn, voorzitter van de Eerste Kamer, en Martin Bosma, voorzitter van de Tweede Kamer, ontvingen Perestrello en de vijf vicepresidenten. De bijeenkomst vond plaats op uitnodiging van Tweede Kamerlid Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA). Namens de Nederlandse delegatie waren Tweede Kamerleden Ulysse Ellian (VVD), Eric van der Burg (VVD) en Jan Paternotte (D66) en Eerste Kamerleden Bart Kroon (BBB), Randy Martens (GroenLinks-PvdA) en Koen Petersen (VVD) aanwezig bij het bezoek.

NAVO-top

De delegatie was in Den Haag voor de NAVO-top en het NAVO Public Forum. Daarnaast woonde de delegatie de toespraak van de Oekraïense president Volodymyr Zelensky bij. Deze vond plaats in de plenaire zaal van de Tweede Kamer. 's Avonds was er een ontmoeting tussen de delegatieleiders uit verschillende NAVO-landen en Oekraïne in het centrum van Den Haag.

Jubileum

Bosma feliciteerde Perestrello met de 70ste verjaardag van de NAVO PA, die op vrijdag 20 juni in Brussel werd gevierd. "Sinds de oprichting in 1955 brengt de Parlementaire Assemblee van de NAVO gekozen vertegenwoordigers bijeen om democratisch toezicht op de militaire samenwerking te waarborgen. Deze missie is nu urgenter dan ooit", aldus Bosma.

Defensie-uitgaven

Bosma informeerde de delegatie over het recente debat in de Tweede Kamer over de defensie-uitgaven. Tijdens dat debat stemde een meerderheid in met het NAVO-voorstel om 5% van het BNP aan defensie te besteden. Bruijn verwees naar de instemming van de Eerste Kamer met de wettelijke vaststelling om de norm van 2% van het BNP aan defensie te besteden.

Dank

Perestrello sprak zijn dank uit voor de inzet van de Nederlandse delegatieleden in de PA. Hij verwees naar de verklaring van de NAVO Assemblee, die eind mei in Dayton werd aangenomen. Daarin werd opgeroepen tot een norm van 5% voor defensie-uitgaven, blijvende steun aan Oekraïne en de oprichting van een centrum voor democratische veerkracht binnen de NAVO.

Eerste Kamervoorzitter Jan Anthonie Bruijn nam in Brussel deel aan de viering van de 70ste verjaardag van de NAVO PA.

Oprichting

Het begon allemaal op het NAVO-hoofdkwartier in Parijs. Daar vond van 18 tot 22 juli 1955 de Conferentie voor parlementsleden van de NAVO-landen plaats. Marcos Perestrello, president van de NAVO PA, verwees in zijn openingswoord van de viering van het zeventigjarig bestaan naar de oprichters in 1955. "Zij kwamen samen met één vaste overtuiging: het engagement van de NAVO voor collectieve verdediging moet stevig verankerd zijn in de democratische fundamenten van het bondgenootschap. Dit vereist de actieve betrokkenheid van geallieerde burgers via hun gekozen vertegenwoordigers." Hij vervolgde: "Al 70 jaar draagt deze vergadering de stem van de geallieerde burgers uit en helpt zij ons NAVO-bondgenootschap te versterken. Al 70 jaar maken we onze burgers duidelijk dat de NAVO het essentiële fundament is voor de veiligheid van Europa en Noord-Amerika."

Democratische fundamenten

Peter De Roover, voorzitter van de Belgische Kamer van volksvertegenwoordigers, en Vincent Blondel, voorzitter van de Belgische Senaat, verwelkomden de deelnemers. De Roover zei: "Juist in deze onrustige tijden is het goed om vrienden te hebben. Een zekerheid dat we niet alleen zijn en dat gelijkgestemde naties, met respect voor elkaar autonomie en alle meningsverschillen die er natuurlijk zijn, aan hetzelfde zeil zullen trekken als het er echt op aankomt."

Max van der Stoel

 Bruijn refereerde in zijn toespraak aan Max van der Stoel, oud-Eerste Kamerlid en voormalig minister van Buitenlandse Zaken. "In 1961 waarschuwde Van der Stoel tijdens een debat over de defensiebegroting al voor het expansieve karakter van de Sovjet-Unie en haar bondgenoten. Ook uitte hij zijn zorgen over het groeiende anti-NAVO-sentiment in Nederland. Hij riep de Nederlandse regering op om de geloofwaardigheid van het bondgenootschap te verdedigen. En hier zijn we dan, 64 jaar laat. De onderwerpen die Van der Stoel noemde, zijn nog nooit zo urgent geweest als nu. De oorlog in Oekraïne heeft ons allemaal geschokt. Europa bevindt zich nu in het hart van brute agressie."

Nederlandse invloed

Volgens Bruijn is de NAVO PA van cruciaal belang, omdat parlementaire controle essentieel is in oorlog en in vrede. Hij verwees daarbij naar Nederlandse parlementsleden in de Assemblee die mede vorm hebben gegeven aan wat de Assemblee nu is, namelijk een parlementair forum gegrondvest in vrijheid, veiligheid en solidariteit. Bert Koenders, die in de periode 2006 tot 2007 president was van de NAVO PA, is er daar één van. "Het is een bewijs dat de NAVO PA vandaag de dag nog net zo belangrijk is als 70 jaar geleden", aldus Bruijn.

NAVO-top Den Haag

Op donderdag 19 juni, een dag voordat de conferentie begon, werden de parlementsvoorzitters ontvangen op het NAVO-hoofdkwartier in Brussel voor een netwerkevenement. Tijdens dat evenement werd uitvoerig gesproken over en vooruitgeblikt op de NAVO-top in Den Haag.

Tweede Kamerlid Jesse Klaver (GroenLinks-Partij van de Arbeid) leidde de Nederlandse delegatie. Naast Klaver namen ook Tweede Kamerleden Raymond de Roon (PVV), Eric van der Burg (VVD) en Jan Paternotte (D66) en Eerste Kamerleden Koen Petersen (VVD) en Bart Kroon (BBB) deel aan de vergadering.

Dayton-akkoorden

Voorafgaand en tijdens de zitting was er veel aandacht voor de Dayton-akkoorden. Het Verdrag van Dayton werd in 1995 ondertekend door Bosnië en Herzegovina, Kroatië en de toenmalige Federale Republiek van Joegoslavië. Daarmee kwam er een einde aan de Bosnische burgeroorlog. Diverse regeringsvertegenwoordigers van Albanië, Montenegro, Kroatië, Noord-Macedonië, Kosovo, de minister van Buitenlandse Zaken van Oekraïne en Mark Rutte, de secretaris-generaal van de NAVO, spraken tijdens de plenaire vergadering op 26 mei.

Vrede en veiligheid

Tijdens de hele zitting stonden vrede en veiligheid in de Westelijke Balkan en de onmisbare rol van de NAVO in de regio centraal. Dit was ook de reden dat de vergadering plaatsvond in Dayton, dertig jaar na de ondertekening van de akkoorden. "Met onze NAVO-partners en het leiderschap in de Balkan kwamen we samen. De vredesakkoorden van Dayton werden geboren als een fundament van vrede dat al 30 jaar standhoudt in een nog steeds fragiele structuur", sprak Mike Turner, gastheer en hoofd van de Amerikaanse delegatie.

Potentieel

Marcos Perestrello, de president van de NAVO PA, stelde dat de vredesakkoorden vandaag de dag nog steeds een essentieel fundament vormen voor stabiliteit in Bosnië en Herzegovina en de Westelijke Balkan. De Noord-Macedonische minister van Buitenlandse Zaken, Timčo Mucunski, sprak over het potentieel van de Westelijke Balkan. "De regio moet toekomstgericht zijn, we moeten een hoger niveau van burgerbetrokkenheid hebben en werken aan het creëren van burgermaatschappijen in de Westelijke Balkan.

Versterken van de NAVO

Tijdens de voorjaarsvergadering werd er veel gesproken over de rol en het belang van de NAVO bij het in stand houden van de vrede en van de drie pijlers onder het verdrag. Die drie pijlers zijn democratie, mensenrechten en de "rule of law". De rule of law houdt in dat iedereen, dus zowel burgers als de overheid, zich aan de wet moet houden. Daarnaast nam de parlementaire assemblee een verklaring aan over de NAVO-regeringstop in Den Haag, met een pleidooi om de afschrikking en defensie van de NAVO naar een volgend niveau te tillen en te komen tot een ambitieus defensie-uitgavendoel ver boven 2% van het bnp.

Openingsceremonie

Tijdens de openingsceremonie op 23 mei sprak Mike DeWine, gouverneur van Ohio, zijn waardering uit voor de inzet van de NAVO om met politieke en militaire middelen de vrijheid en veiligheid van haar leden te garanderen. "Door democratische waarden te bevorderen en leden in staat te stellen te overleggen over defensie- en veiligheidskwesties is de NAVO van vitaal belang voor het collectieve vermogen van al onze landen om problemen op te lossen, vertrouwen op te bouwen en conflicten te voorkomen."

Defensie-uitgaven

Mark Rutte, secretaris-generaal van de NAVO, deed een beroep op de aanwezigen om hun parlementaire invloed te gebruiken om aan te dringen op meer defensie-uitgaven. Dit zodat de NAVO potentiële vijanden beter kan afschrikken en verdedigen. "We moeten nu actie ondernemen en onze verdediging opbouwen. Uitstel is gevaarlijk. Om de NAVO sterker te maken, moeten we de defensie-uitgaven verhogen. We hebben meer middelen, strijdkrachten en capaciteit nodig, zodat we voorbereid zijn op elke bedreiging", zei Rutte. Daarnaast onderstreepte hij het belang van het versterken en productiever maken van de Europese defensie-industrie.

Vragenuur

Tijdens het vragenuur wilde Klaver namens de Nederlandse delegatie weten welk advies Rutte op basis van zijn ervaring als minister-president had voor regeringsleiders om hun parlementen te overtuigen de NAVO-uitgaven te verhogen naar minimaal 2%. Rutte antwoordde dat er in 2010, toen hij aantrad, nog sprake was van kunnen interen op het vredesdividend, maar dat de veiligheidssituatie nu zo veranderd is dat de uitgaven voor defensie echt omhoog moeten om de vrede te kunnen waarborgen.

Steun voor Oekraïne

De parlementsleden spraken onwrikbare steun uit voor de soevereiniteit en territoriale integriteit van Oekraïne en het recht op zelfverdediging en zelfbeschikking. Daar hoort ook de onomkeerbare weg naar het NAVO-lidmaatschap bij. Andrii Sybiha, de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken, merkte op dat de ongekende intensiteit van de Russische raket- en droneaanvallen op burgerdoelen aantonen dat Moskou niet geïnteresseerd is in vrede. "Het opvoeren van de sanctiedruk op Rusland, samen met economische en militaire steun aan Oekraïne, is het juiste antwoord op de Russische bespotting van vredesinitiatieven."

Pogingen tot vrede

Verschillende sprekers maakten vergelijkingen tussen de pogingen om een einde te maken aan de oorlog in Oekraïne en het Dayton-akkoord uit 1995. "We streven naar een duurzame vrede op de Balkan. We streven naar een duurzame vrede in Oekraïne", zei Turner. Ook Rutte benadrukte dat de NAVO Oekraïne zal blijven steunen om een rechtvaardige vrede te waarborgen.

Commissievergaderingen

In de vijf commissies van de parlementaire assemblee  werden verschillende rapporten besproken. Deze rapporten gingen over de toekomstige Ruslandstrategie va de NAVO, het groeiende belang van oorlogsvoering met drones, het beschermen van geallieerde samenlevingen tegen Chinese desinformatie en de geopolitieke gevolgen van de opwarming van de Noordpool.

Commissie voor Economie en Veiligheid

In de commissie voor Economie en Veiligheid (ESC) presenteerde Kroon zijn rapport "Geo-economische fragmentatie: een uitdaging voor het Trans-Atlantische partnerschap". Kroon waarschuwde er in het rapport onder meer voor dat China en Rusland al aanzienlijke invloed hebben in belangrijke sectoren. Zij zouden ook bereid zijn om deze positie uit te buiten voor politieke doeleinden. Het rapport roept  op tot versterking van de samenwerking met partners en de private sector. Zo kan de strategische afhankelijkheid op belangrijke gebieden zoals energie, voedsel en technologie worden verminderd. Om de geopolitieke stabiliteit te ondersteunen, zullen de bondgenoten ook de stroom van voedsel en kritieke grondstoffen moeten garanderen. Vooral Europa moet de landbouwcapaciteit beter benutten om de wereldwijde voedselzekerheid, en daarmee de eigen strategische invloed, te ondersteunen, zei Kroon.

Delegaties

De Nederlandse delegatie sprak op 24 mei met de Oekraïense en de Canadese delegatie. De Oekraïners gaven het belang aan van directe investeringen in de wapenproductie in Oekraïne. Ze uitten hun zorgen over het stopzetten van de Amerikaanse wapenleveranties en hoe moeilijk het is om bewijs van oorlogsmisdaden te vinden. Met de Canadese delegatie werd gesproken over de geopolitieke ontwikkelingen, samenwerkingen op verschillende terreinen en de bijzondere relatie tussen Nederland en Canada na de Tweede Wereldoorlog. Er was ook een ontmoeting met een aantal leden van de delegatie van Estland.

De Nederlandse delegatie werd geleid door Tweede Kamerlid Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA). Daarnaast waren Jan Paternotte (D66) en Isa Kahraman (NSC) aanwezig namens de Tweede Kamer. Namens de Eerste Kamer namen Bart Kroon (BBB) en Koen Petersen (VVD) deel.

Wereldwijde conflicten

Het ging bij het forum niet alleen over de Russische inval in Oekraïne, maar ook over de ontwikkelingen in Syrië. Beiden werden aangehaald door sprekers om te laten zien dat de geopolitieke situatie ingewikkelder is geworden. Ook is er meer onderlinge verbondenheid tussen de verschillende conflicten. Een van de sprekers zei: "Er is sprake van een transitiefase waarin we wel weten waar we nu staan, maar niet hoe de wereld er morgen uitziet. 

Versterking defensie

Om effectiviteitsverlies te voorkomen, is er een opschaling nodig van de defensieproductie. Dat is niet alleen een kwestie van geld, maar ook van samenwerking. Het gaat dan bijvoorbeeld om de gezamenlijke aankoop en opbouw van capaciteiten. Voor het opschalen van de huidige productie, bijvoorbeeld om de voorraden van de NAVO-lidstaten te vullen, heeft de defensie-industrie langetermijnvisies en toezeggingen nodig. Ook zijn er betrouwbare toeleveringsketens nodig om de productie op peil te houden.

Vooruitblik NAVO-top

Vrijwel alle sprekers spraken de verwachting uit dat de versterking van de NAVO en een verhoging van de defensie-uitgaven hoog op de agenda zullen staan tijdens de NAVO-top in Den Haag in 2025. Zij noemden als redende achteruitgang van de veiligheidssituatie in de wereld.

Andere bezoeken

En marge van de bijeenkomst had de Nederlandse delegatie een ontmoeting met ambassadeur Birgitta Tazelaar en haar staf. Petersen bracht na afloop van het trans-Atlantisch forum een bezoek aan Naval Station Norfolk in Virginia, de grootste marinebasis ter wereld. Op deze basis bevindt zich het NAVO-hoofdkwartier Joint Force Command Norfolk (JFC-NF), waar ook Nederlandse militairen aanwezig zijn.

Veranderende wereldorde

Er werd ook veel gesproken over de toenemende samenwerking tussen China, Rusland, Iran en Noord-Korea, die de geopolitieke wereldorde flink verandert. Deze samenwerking breidde zich al voor 2022 uit, maar de Russische invasie van Oekraïne heeft de economische, militaire en technologische banden aanzienlijk verdiept. Ook de opkomst van de BRICS-landen speelt een rol bij de verschuiving van de machtsbalans.

Aanpassing nodig

De Verenigde Staten en hun partners moeten zich door deze verandering aanpassen aan de nieuwe machtsverhouding als ze een betekenisvolle rol willen blijven spelen. De verwachting is dat het strategische concept van 2022 tijdens de NAVO-top wordt herbevestigd en dat er moet worden gekeken naar nieuwe dreigingen.

Andere veiligheidsrisico's

Niet alleen de samenwerking tussen China, Rusland, Iran en Noord-Korea vormt een veiligheidsrisico, maar ook niet-militaire instrumenten  bedreigen de NAVO-bondgenoten. Denk daarbij aan hybride oorlogsvoering, cyberdreigingen, contra-informatie en strategische competitie. Door deze dreigingen is er een gezamenlijke aanpak nodig. De experts zeggen dat hierbij ook een versterkte samenwerking met de landen in de Indo-Pacific een belangrijke rol gaat spelen.

Steun aan Oekraïne

Tijdens het forum werd er ook gesproken over de steun aan Oekraïne. Volgens de Amerikaanse partners zal die steun ook overeind blijven met de herverkiezing van Trump tot president. Sommige sprekers gaven wel aan dat niet alleen westerse landen een rol zullen spelen in een oplossing voor Oekraïne, maar dat ook China, Turkije en de Golfstaten hierbij betrokken zullen zijn. 

Ontwikkelingen Syrië

De val van de Syrische president Assad is volgens experts een gevoelige klap voor het bewind in Iran en voor Rusland, dat veel had geïnvesteerd in het regime van Assad. De ontwikkelingen in Syrië raken het hele Midden-Oosten. De gebeurtenissen daar zijn niet los van elkaar te zien. Ook de verzwakking van Hezbollah door aanvallen van Israël was daarbij een belangrijke factor.

Namens de Eerste Kamer waren Bart Kroon (BBB), Randy Martens (GroenLinks-PvdA) en Koen Petersen (VVD) aanwezig. Vanuit de Tweede Kamer waren Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA), Raymond de Roon (PVV), Isa Kahraman (NSC) en Derk Boswijk (CDA) aanwezig.

Plenaire zitting

De Canadese premier Justin Trudeau en de Oekraïense parlementsvoorzitter Ruslan Stefanchuk spraken de leden tijdens de plenaire zitting toe. Mark Rutte, secretaris-generaal van de NAVO, had een videoboodschap ingesproken. Tijdens de plenaire zitting verkozen de leden de Portugese Marcos Perestrello met algemene stemmen tot de nieuwe president van de NAVO PA. Hij volgt Gerry Connoly uit de Verenigde Staten op, die het presidentschap waarnam. De Amerikaanse Director of National Intelligence, Avril Haines, nam de NAVO PA-award 2024 "Women for Peace and Security" in ontvangst. 

Resoluties

Tijdens de plenaire zitting werden er ook vijf resoluties aangenomen over uiteenlopende onderwerpen. Er werden onder meer resoluties aangenomen over meer geïntegreerde lucht- en raketafweer, Oekraïne tot aan de overwinning blijven steunen en verantwoordelijk gebruik van kunstmatige intelligentie in het militaire domein. 

Afschrikking

Boris Ruge, plaatsvervangend secretaris-generaal van de NAVO, onderstreepte de noodzaak om meer aan defensie te besteden. “Meer landen investeren 2% van hun bnp aan defensie, maar negen bondgenoten voldoen nog niet aan de norm.” Daarbij stelde hij dat 2% van het bnp niet voldoende is. Volgens hem kunnen we ons geen vertraging meer veroorloven en moeten we bijdragen aan een goede onderhandelingspositie voor Oekraïne.

Dreiging aanpakken

In de vragenronde tussen plaatsvervangend secretaris-generaal Ruge en de nationale delegaties stelde Klaver dat de Europese NAVO-bondgenoten hun defensieve systemen moeten aanvullen met offensieve systemen. Dit zou nodig zijn om de dreiging van de Russische raketten aan te pakken en bredere conflicten af te schrikken. "Wat zijn de belangrijkste stappen die de Europese NAVO-bondgenoten moeten nemen om de Russische agressie in de raket- en dronewapenwedloop te verslaan?" Hij merkte daarnaast op dat minimale steun door de Verenigde Staten een mogelijke complicatie was. Ruge bevestigde dat er een mix van defensieve en offensieve systemen nodig is en dat de discussies daarover nog liepen.

Steun aan Oekraïne

In de defensiecommissie, die op 23 november plaatsvond, bespraken de parlementsleden dat de NAVO-bondgenoten Oekraïne onwrikbaar moeten blijven steunen. Daarnaast moeten ze dringend wapens leveren die van vitaal belang zijn voor het slagveld om het land te helpen de linies te behouden en het tij in de oorlog te keren. De commissie besprak een resolutie die oproept om Oekraïne te blijven voorzien van de munitie en de wapensystemen die het nodig heeft. Ook werd benadrukt dat moderne luchtverdedigingssystemen, precisiegeleide langeafstandswapens, artilleriesystemen, gevechtsvoertuigen, F-16 gevechtsvliegtuigen en munitie voor handvuurwapens duidelijke prioriteiten zijn.

Nederlandse inbreng

Boswijk pleitte voor het financieren van wapens aan Oekraïne, van de heropbouw en voor het direct confisqueren van de bevroren Russische tegoeden. Dit kreeg veel bijval van verschillende delegatie. Er is contact gelegd met de Britse delegatie om hier gezamenlijk in op te trekken. De economische commissie besprak de resolutie over het stimuleren van de technologische vooruitgang om de welvaart en veiligheid van de bondgenoten te ondersteunen. Kroon noemde daarbij de noodzaak tot het bieden van perspectief op het handhaven van innovatie op de lange termijn voor technologiebedrijven zoals AMSL en Applied Materials.

NAVO-lidmaatschap

De delegatie sprak op 25 november met de Oekraïense delegatie, onder leiding van delegatieleider Yehor Cherniev. De Oekraïners benadrukten het belang van een spoedige uitnodiging voor het NAVO-lidmaatschap en van directe investeringen in de wapenproductie in hun land. Bart Kroon werd benoemd tot rapporteur in de commissie Economie en Veiligheid. De Assemblee keurde het budget voor 2025 goed, inclusief een verhoging van 3,2 procent.

Kunstmatige intelligentie

De commissie Wetenschap en Techniek besprak een resolutie over het bevorderen van de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie voor zowel civiele als militaire toepassingen. Zo blijft de technologische voorsprong van het bondgenootschap behouden en worden tegelijkertijd operationele, ethische en juridische uitdagingen aangepakt. De resolutie roept op om door te gaan met de ontwikkeling van gezamenlijke standaarden om de collectieve verdediging te versterken en de interoperabiliteitsproblemen aan te pakken. Militaire en politieke prioriteiten worden daarbij in evenwicht gebracht in AI-regelgeving.

Technologieambitie China

Er was ook aandacht voor de cruciale rol van chips voor de nationale veiligheid. Een rapport waarschuwde voor China's ambitie om wereldleider te worden op het gebied van technologie en voor dwangbeleid. China's ambitie voor een intensievere samenwerking met Rusland vormt daarnaast "een uitdaging voor de belangen, veiligheid en waarden va het bondgenootschap", zo luidde het rapport. Het rapport spoort geallieerden aan om afhankelijkheden en risico's van de toeleveringsketen met betrekking tot China kritisch te beoordelen.

Vooravond

Aan de vooravond van de vergadering ontmoette de delegatie in Canada Paul van Oostveen, de plaatsvervangende ambassadeur namens Nederland, en Jeanine Vos, beleidsmedewerker van de politieke afdeling. Ze spraken over de veiligheid in het Arctisch gebied. Ook ging het over de betrokkenheid van de ambassade bij de Nederlandse inbreng en opstelling in de ICAO-raad. De ICAO-raad heeft de opdracht gekregen om een oordeel te geven over de verantwoordelijkheid van Rusland voor het neerhalen van vlucht MH17 en de dood van de inzittenden.

De commissie Wetenschap en Techniek werd ontvangen door drie Tweede Kamerleden van de Nederlandse delegatie, namelijk Christianne van der Wal (VVD), Jimme Nordkamp (GroenLinks-PvdA) en Derk Boswijk (CDA).

Ontvangst in de Tweede Kamer

Christianne van der Wal ontving de commissieleden op donderdag 12 september in de Tweede Kamer. In haar welkomstwoord sprak zij over het belang van de parlementaire samenwerking. "Het is duidelijk dat NAVO-lidstaten moeten deelnemen aan samenwerkingsprogramma's, omdat deze programma's ons in staat stellen samenwerkingsverbanden aan te gaan en innovatiemijlpalen te bereiken die anders niet mogelijk zouden zijn. Vergaderingen en delegatiebezoeken van de NAVO PA zijn in dit opzicht van cruciaal belang, omdat ze ons parlementariërs een platform bieden om met elkaar in gesprek te gaan, om, in sommige gevallen, op één lijn te komen over defensie en veiligheid en vooral om deze boodschappen mee naar huis te nemen."

Vooruitblik

Van der Wal blikte vooruit op het verdere programma in Nederland, zoals het bezoek aan het European Space Research and Technology Centre (ESTEC) in Noordwijk. Zij zei daarover: "Dit is een mooi voorbeeld van het belang van samenwerking. Het onderzoek en de projecten van ESTEC genereren nieuwe wetenschappelijke kennis die de afzonderlijke landen onmogelijk zelf zouden kunnen opdoen."

Druk programma

Na een presentatie van het ministerie van Defensie over de Nederlandse wetenschaps- en technologieagenda voor defensie en veiligheid werden de commissieleden bijgepraat door TNO en het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum. De leden leerden over het belang van het vijfde operationele domein van de NAVO, de ruimte, en de ontwikkelingen daarin. In de middag bezochten de leden het NAVO Communicatie- en Informatieagentschap in Den Haag. Daar werd onder andere het gebruik van kunstmatige intelligentie toegelicht. Die kunstmatige intelligentie is specifiek ontwikkeld om toegepast te kunnen worden op de geclassificeerde informatie binnen de NAVO.

Bezoek ESTEC

Tot slot ging de commissie op vrijdag langs het Europese ruimtecentrum ESTEC. Het ESTEC is een samenwerkingsverband van 23 Europese landen die hun krachten bundelen op het gebied van wetenschap, techniek en veiligheid. Tommaso Ghidini, hoofd van de materiaaltechnologie, nam de leden mee in de technologische ontwikkelingen van de laatste jaren: "In 1969 keek de hele wereld ademloos toe terwijl voor het eerst in de geschiedenis een mens de maan bewandelde. Binnenkort zal het eerste maandorp worden gebouwd. Het is het ESTEC gelukt om met geavanceerde satellieten een foto te maken van het heelal in de jongste jaren. Dat was een indrukwekkende prestatie." Ghidini waarschuwde ook voor de grote veiligheidsrisico's vanwege een gebrek aan internationale wet- en regelgeving voor de maan en het gebruik van de ruimte. Het bezoek werd afgesloten met een rondleiding door het Hertz laboratorium en het testcentrum. Satellieten worden daar getest op blootstellingen aan de extreme trillingen en geluiden van de lancering en de omstandigheden in de ruimte zelf.

Bezoek ASML

De commissieleden zijn ook op bezoek geweest bij ASML in Veldhoven. Hier werden ze bijgepraat over de ontwikkeling van chipmachines bij ASML, de wereldwijde keten die noodzakelijk is om de chips te produceren en de onderlinge afhankelijkheid van alle betrokken bedrijven. Ook werd er stilgestaan bij de interne en externe veiligheidsdreigingen waar een bedrijf als ASML mee te maken heeft. Het hoofd Cyberveiligheid van ASML zei dat aandacht voor veiligheid erg nodig blijft, maar dat alleen grote bedrijven voldoende capaciteit hebben voor volledige bescherming. Er is niet zozeer extra geld nodig, maar het is wel nodig om de kennis die er al is te bundelen en de informatie over cyberbedreigingen te delen, voegde hij daaraan toe.

NAVO hoofdkwartier

Voordat de commissieleden in Den Haag werden verwacht, stond er op 10 september een bezoek gepland aan het NAVO hoofdkwartier in Brussel. Zij spraken daar met de Belgische en Nederlandse permanente vertegenwoordigers bij de NAVO. Op 11 september vertrok de commissie richting Den Haag. Onderweg hadden zij nog een tussenstop in Leuven bij het Interuniversitair Micro-Electronica Centrum (imec).

NAVO PA

De NAVO PA is een overleg van parlementsleden uit 32 NAVO-landen. Het heeft als doel om de dialoog over veiligheidsvraagstukken te bevorderen tussen parlementariërs. Nederland heeft een delegatie van zeven leden en zeven plaatsvervangende leden, die afkomstig zijn uit de Eerste en de Tweede Kamer. Er zijn twee plenaire sessies per jaar. Daarnaast vinden er regelmatig commissievergaderingen plaats, steeds in een andere lidstaat. De Griffie Internationale Betrekkingen van de Eerste en de Tweede Kamer organiseerde het inkomende commissiebezoek.

Tweede Kamervoorzitter Martin Bosma nam als een van de aanwezige parlementsvoorzitters deel aan de Voorzittersconferentie van de NAVO Parlementaire Assemblee (NAVO PA). Het Tweede Kamerlid Jesse Klaver (GroenLinks-Partij van de Arbeid) was aanwezig als delegatieleider en nam deel aan de Standing Committee.

Prioriteiten voor het bondgenootschap

De voorzittersconferentie werd georganiseerd door de Amerikaanse delegatie van de assemblee van het Capitool, de zetel van het Amerikaans Congres. De parlementsvoorzitters spraken er over de belangrijkste prioriteiten voor het NAVO-bondsgenootschap, zoals de steun aan Oekraïne, een versterkte afschrikking en verdediging en het aanpakken van de toenemende autoritaire dreiging. Aansluitend aan de Voorzittersconferentie nam Klaver deel aan de Standing Committee. Dat is het overleg van de delegatieleiders van de Assemblee. Ook sprak de Nederlandse delegatie met ambassadeur Birgitta Tazelaar.

Samenwerking

Congreslid Michael Turner, de Amerikaanse delegatieleider, opende de vergadering met een verwijzing naar de gevolgen van de Russische inval in Oekraïne. Hij stelde dat die niet heeft geleid tot verdeeldheid van de NAVO, zoals Poetin geloofde, maar juist tot een intensievere samenwerking en de toetreding van Zweden en Finland. De Oekraïense parlementsvoorzitter Ruslan Stefanchuk veroordeelde de Russische raketaanvallen op een kinderziekenhuis in Kyiv, die de dag ervoor waren uitgevoerd. Hij riep aanwezigen op om Oekraïne te blijven steunen met humanitaire hulp, maar ook met luchtverdedigingssystemen, vliegtuigen en langeafstandsraketten.

Gedeelde waarden

De president van het Parlementaire Assemblee, de heer Gerald E. Connelly, ging in op het 75-jarige bestaan van de NAVO. "Het NAVO-Handvest herinnert ons aan wie we zijn en waarom dit bondgenootschap 75 jaar later nog steeds bestaat. We zijn een collectief dat zich inzet voor democratische waarden. Dit zijn gedeelde waarden", sprak hij.

Hoeksteen van collectieve verdediging

Kamervoorzitter Martin Bosma sprak over de NAVO als hoeksteen van de collectieve verdediging en bescherming van Nederland. "Ons land maakt al vanaf het begin deel uit van dit bondgenootschap. De NAVO betekent meer dan alleen militaire samenwerking. Toen Nederland in 1953 werd geconfronteerd met enorme overstromingen was het de NAVO die hulp bood door materiaal en soldaten te sturen om de mensen in het rampgebied te helpen en onze dijken te versterken. We zijn daar voor altijd dankbaar voor." Hij voegde daaraan toe: De oorlog in Oekraïne heeft ons allemaal wakker geschud en herinnert ons er tegelijkertijd aan hoe belangrijk dit bondgenootschap is. Hij sprak daarbij niet alleen over veiligheid, maar ook over vrijheid en democratie. "Het begon 75 jaar geleden hier in Washington D.C. Laten we dit bondgenootschap vandaag op deze kop koesteren voor de komende 75 jaar en langer", sloot Bosma af.

Verschillende bijeenkomsten

De Amerikaanse delegatie organiseerde voorafgaand aan de bijeenkomst een receptie in het Congres. De 260 aanwezigen werden welkom geheten door de voorzitter van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden, de heer Mike Johnson, en de Amerikaanse delegatieleider Michael Turner. Ook Jens Stoltenberg, de secretaris-generaal van de NAVO, sprak de deelnemers toe. Hij benadrukte de drie prioriteiten die tijdens de NAVO top op de agenda zouden staan: de langetermijnsteun aan Oekraïne, het versterken van de gezamenlijke afschrikking en verdediging en het vergroten van de rol van de NAVO bij het verdedigen van gedeelde democratische waarden.

Overname presidentschap Assemblee

Na de Voorzittersconferentie kwamen de delegatieleiders in de Standing Committee bijeen. Zij stemden ermee in dat de Amerikaan Gerald E. Connolly het presidentschap van de Assemblee overneemt van de Pool Michal Szczerba. Szczerba vertrekt na zijn presidentschap naar het Europees Parlement.