Nieuws

De Nederlandse delegatie werd geleid door Tweede Kamerlid Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA). Daarnaast waren Jan Paternotte (D66) en Isa Kahraman (NSC) aanwezig namens de Tweede Kamer. Namens de Eerste Kamer namen Bart Kroon (BBB) en Koen Petersen (VVD) deel.

Wereldwijde conflicten

Het ging bij het forum niet alleen over de Russische inval in Oekraïne, maar ook over de ontwikkelingen in Syrië. Beiden werden aangehaald door sprekers om te laten zien dat de geopolitieke situatie ingewikkelder is geworden. Ook is er meer onderlinge verbondenheid tussen de verschillende conflicten. Een van de sprekers zei: "Er is sprake van een transitiefase waarin we wel weten waar we nu staan, maar niet hoe de wereld er morgen uitziet. 

Versterking defensie

Om effectiviteitsverlies te voorkomen, is er een opschaling nodig van de defensieproductie. Dat is niet alleen een kwestie van geld, maar ook van samenwerking. Het gaat dan bijvoorbeeld om de gezamenlijke aankoop en opbouw van capaciteiten. Voor het opschalen van de huidige productie, bijvoorbeeld om de voorraden van de NAVO-lidstaten te vullen, heeft de defensie-industrie langetermijnvisies en toezeggingen nodig. Ook zijn er betrouwbare toeleveringsketens nodig om de productie op peil te houden.

Vooruitblik NAVO-top

Vrijwel alle sprekers spraken de verwachting uit dat de versterking van de NAVO en een verhoging van de defensie-uitgaven hoog op de agenda zullen staan tijdens de NAVO-top in Den Haag in 2025. Zij noemden als redende achteruitgang van de veiligheidssituatie in de wereld.

Andere bezoeken

En marge van de bijeenkomst had de Nederlandse delegatie een ontmoeting met ambassadeur Birgitta Tazelaar en haar staf. Petersen bracht na afloop van het trans-Atlantisch forum een bezoek aan Naval Station Norfolk in Virginia, de grootste marinebasis ter wereld. Op deze basis bevindt zich het NAVO-hoofdkwartier Joint Force Command Norfolk (JFC-NF), waar ook Nederlandse militairen aanwezig zijn.

Veranderende wereldorde

Er werd ook veel gesproken over de toenemende samenwerking tussen China, Rusland, Iran en Noord-Korea, die de geopolitieke wereldorde flink verandert. Deze samenwerking breidde zich al voor 2022 uit, maar de Russische invasie van Oekraïne heeft de economische, militaire en technologische banden aanzienlijk verdiept. Ook de opkomst van de BRICS-landen speelt een rol bij de verschuiving van de machtsbalans.

Aanpassing nodig

De Verenigde Staten en hun partners moeten zich door deze verandering aanpassen aan de nieuwe machtsverhouding als ze een betekenisvolle rol willen blijven spelen. De verwachting is dat het strategische concept van 2022 tijdens de NAVO-top wordt herbevestigd en dat er moet worden gekeken naar nieuwe dreigingen.

Andere veiligheidsrisico's

Niet alleen de samenwerking tussen China, Rusland, Iran en Noord-Korea vormt een veiligheidsrisico, maar ook niet-militaire instrumenten  bedreigen de NAVO-bondgenoten. Denk daarbij aan hybride oorlogsvoering, cyberdreigingen, contra-informatie en strategische competitie. Door deze dreigingen is er een gezamenlijke aanpak nodig. De experts zeggen dat hierbij ook een versterkte samenwerking met de landen in de Indo-Pacific een belangrijke rol gaat spelen.

Steun aan Oekraïne

Tijdens het forum werd er ook gesproken over de steun aan Oekraïne. Volgens de Amerikaanse partners zal die steun ook overeind blijven met de herverkiezing van Trump tot president. Sommige sprekers gaven wel aan dat niet alleen westerse landen een rol zullen spelen in een oplossing voor Oekraïne, maar dat ook China, Turkije en de Golfstaten hierbij betrokken zullen zijn. 

Ontwikkelingen Syrië

De val van de Syrische president Assad is volgens experts een gevoelige klap voor het bewind in Iran en voor Rusland, dat veel had geïnvesteerd in het regime van Assad. De ontwikkelingen in Syrië raken het hele Midden-Oosten. De gebeurtenissen daar zijn niet los van elkaar te zien. Ook de verzwakking van Hezbollah door aanvallen van Israël was daarbij een belangrijke factor.

Namens de Eerste Kamer waren Bart Kroon (BBB), Randy Martens (GroenLinks-PvdA) en Koen Petersen (VVD) aanwezig. Vanuit de Tweede Kamer waren Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA), Raymond de Roon (PVV), Isa Kahraman (NSC) en Derk Boswijk (CDA) aanwezig.

Plenaire zitting

De Canadese premier Justin Trudeau en de Oekraïense parlementsvoorzitter Ruslan Stefanchuk spraken de leden tijdens de plenaire zitting toe. Mark Rutte, secretaris-generaal van de NAVO, had een videoboodschap ingesproken. Tijdens de plenaire zitting verkozen de leden de Portugese Marcos Perestrello met algemene stemmen tot de nieuwe president van de NAVO PA. Hij volgt Gerry Connoly uit de Verenigde Staten op, die het presidentschap waarnam. De Amerikaanse Director of National Intelligence, Avril Haines, nam de NAVO PA-award 2024 "Women for Peace and Security" in ontvangst. 

Resoluties

Tijdens de plenaire zitting werden er ook vijf resoluties aangenomen over uiteenlopende onderwerpen. Er werden onder meer resoluties aangenomen over meer geïntegreerde lucht- en raketafweer, Oekraïne tot aan de overwinning blijven steunen en verantwoordelijk gebruik van kunstmatige intelligentie in het militaire domein. 

Afschrikking

Boris Ruge, plaatsvervangend secretaris-generaal van de NAVO, onderstreepte de noodzaak om meer aan defensie te besteden. “Meer landen investeren 2% van hun bnp aan defensie, maar negen bondgenoten voldoen nog niet aan de norm.” Daarbij stelde hij dat 2% van het bnp niet voldoende is. Volgens hem kunnen we ons geen vertraging meer veroorloven en moeten we bijdragen aan een goede onderhandelingspositie voor Oekraïne.

Dreiging aanpakken

In de vragenronde tussen plaatsvervangend secretaris-generaal Ruge en de nationale delegaties stelde Klaver dat de Europese NAVO-bondgenoten hun defensieve systemen moeten aanvullen met offensieve systemen. Dit zou nodig zijn om de dreiging van de Russische raketten aan te pakken en bredere conflicten af te schrikken. "Wat zijn de belangrijkste stappen die de Europese NAVO-bondgenoten moeten nemen om de Russische agressie in de raket- en dronewapenwedloop te verslaan?" Hij merkte daarnaast op dat minimale steun door de Verenigde Staten een mogelijke complicatie was. Ruge bevestigde dat er een mix van defensieve en offensieve systemen nodig is en dat de discussies daarover nog liepen.

Steun aan Oekraïne

In de defensiecommissie, die op 23 november plaatsvond, bespraken de parlementsleden dat de NAVO-bondgenoten Oekraïne onwrikbaar moeten blijven steunen. Daarnaast moeten ze dringend wapens leveren die van vitaal belang zijn voor het slagveld om het land te helpen de linies te behouden en het tij in de oorlog te keren. De commissie besprak een resolutie die oproept om Oekraïne te blijven voorzien van de munitie en de wapensystemen die het nodig heeft. Ook werd benadrukt dat moderne luchtverdedigingssystemen, precisiegeleide langeafstandswapens, artilleriesystemen, gevechtsvoertuigen, F-16 gevechtsvliegtuigen en munitie voor handvuurwapens duidelijke prioriteiten zijn.

Nederlandse inbreng

Boswijk pleitte voor het financieren van wapens aan Oekraïne, van de heropbouw en voor het direct confisqueren van de bevroren Russische tegoeden. Dit kreeg veel bijval van verschillende delegatie. Er is contact gelegd met de Britse delegatie om hier gezamenlijk in op te trekken. De economische commissie besprak de resolutie over het stimuleren van de technologische vooruitgang om de welvaart en veiligheid van de bondgenoten te ondersteunen. Kroon noemde daarbij de noodzaak tot het bieden van perspectief op het handhaven van innovatie op de lange termijn voor technologiebedrijven zoals AMSL en Applied Materials.

NAVO-lidmaatschap

De delegatie sprak op 25 november met de Oekraïense delegatie, onder leiding van delegatieleider Yehor Cherniev. De Oekraïners benadrukten het belang van een spoedige uitnodiging voor het NAVO-lidmaatschap en van directe investeringen in de wapenproductie in hun land. Bart Kroon werd benoemd tot rapporteur in de commissie Economie en Veiligheid. De Assemblee keurde het budget voor 2025 goed, inclusief een verhoging van 3,2 procent.

Kunstmatige intelligentie

De commissie Wetenschap en Techniek besprak een resolutie over het bevorderen van de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie voor zowel civiele als militaire toepassingen. Zo blijft de technologische voorsprong van het bondgenootschap behouden en worden tegelijkertijd operationele, ethische en juridische uitdagingen aangepakt. De resolutie roept op om door te gaan met de ontwikkeling van gezamenlijke standaarden om de collectieve verdediging te versterken en de interoperabiliteitsproblemen aan te pakken. Militaire en politieke prioriteiten worden daarbij in evenwicht gebracht in AI-regelgeving.

Technologieambitie China

Er was ook aandacht voor de cruciale rol van chips voor de nationale veiligheid. Een rapport waarschuwde voor China's ambitie om wereldleider te worden op het gebied van technologie en voor dwangbeleid. China's ambitie voor een intensievere samenwerking met Rusland vormt daarnaast "een uitdaging voor de belangen, veiligheid en waarden va het bondgenootschap", zo luidde het rapport. Het rapport spoort geallieerden aan om afhankelijkheden en risico's van de toeleveringsketen met betrekking tot China kritisch te beoordelen.

Vooravond

Aan de vooravond van de vergadering ontmoette de delegatie in Canada Paul van Oostveen, de plaatsvervangende ambassadeur namens Nederland, en Jeanine Vos, beleidsmedewerker van de politieke afdeling. Ze spraken over de veiligheid in het Arctisch gebied. Ook ging het over de betrokkenheid van de ambassade bij de Nederlandse inbreng en opstelling in de ICAO-raad. De ICAO-raad heeft de opdracht gekregen om een oordeel te geven over de verantwoordelijkheid van Rusland voor het neerhalen van vlucht MH17 en de dood van de inzittenden.

De commissie Wetenschap en Techniek werd ontvangen door drie Tweede Kamerleden van de Nederlandse delegatie, namelijk Christianne van der Wal (VVD), Jimme Nordkamp (GroenLinks-PvdA) en Derk Boswijk (CDA).

Ontvangst in de Tweede Kamer

Christianne van der Wal ontving de commissieleden op donderdag 12 september in de Tweede Kamer. In haar welkomstwoord sprak zij over het belang van de parlementaire samenwerking. "Het is duidelijk dat NAVO-lidstaten moeten deelnemen aan samenwerkingsprogramma's, omdat deze programma's ons in staat stellen samenwerkingsverbanden aan te gaan en innovatiemijlpalen te bereiken die anders niet mogelijk zouden zijn. Vergaderingen en delegatiebezoeken van de NAVO PA zijn in dit opzicht van cruciaal belang, omdat ze ons parlementariërs een platform bieden om met elkaar in gesprek te gaan, om, in sommige gevallen, op één lijn te komen over defensie en veiligheid en vooral om deze boodschappen mee naar huis te nemen."

Vooruitblik

Van der Wal blikte vooruit op het verdere programma in Nederland, zoals het bezoek aan het European Space Research and Technology Centre (ESTEC) in Noordwijk. Zij zei daarover: "Dit is een mooi voorbeeld van het belang van samenwerking. Het onderzoek en de projecten van ESTEC genereren nieuwe wetenschappelijke kennis die de afzonderlijke landen onmogelijk zelf zouden kunnen opdoen."

Druk programma

Na een presentatie van het ministerie van Defensie over de Nederlandse wetenschaps- en technologieagenda voor defensie en veiligheid werden de commissieleden bijgepraat door TNO en het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum. De leden leerden over het belang van het vijfde operationele domein van de NAVO, de ruimte, en de ontwikkelingen daarin. In de middag bezochten de leden het NAVO Communicatie- en Informatieagentschap in Den Haag. Daar werd onder andere het gebruik van kunstmatige intelligentie toegelicht. Die kunstmatige intelligentie is specifiek ontwikkeld om toegepast te kunnen worden op de geclassificeerde informatie binnen de NAVO.

Bezoek ESTEC

Tot slot ging de commissie op vrijdag langs het Europese ruimtecentrum ESTEC. Het ESTEC is een samenwerkingsverband van 23 Europese landen die hun krachten bundelen op het gebied van wetenschap, techniek en veiligheid. Tommaso Ghidini, hoofd van de materiaaltechnologie, nam de leden mee in de technologische ontwikkelingen van de laatste jaren: "In 1969 keek de hele wereld ademloos toe terwijl voor het eerst in de geschiedenis een mens de maan bewandelde. Binnenkort zal het eerste maandorp worden gebouwd. Het is het ESTEC gelukt om met geavanceerde satellieten een foto te maken van het heelal in de jongste jaren. Dat was een indrukwekkende prestatie." Ghidini waarschuwde ook voor de grote veiligheidsrisico's vanwege een gebrek aan internationale wet- en regelgeving voor de maan en het gebruik van de ruimte. Het bezoek werd afgesloten met een rondleiding door het Hertz laboratorium en het testcentrum. Satellieten worden daar getest op blootstellingen aan de extreme trillingen en geluiden van de lancering en de omstandigheden in de ruimte zelf.

Bezoek ASML

De commissieleden zijn ook op bezoek geweest bij ASML in Veldhoven. Hier werden ze bijgepraat over de ontwikkeling van chipmachines bij ASML, de wereldwijde keten die noodzakelijk is om de chips te produceren en de onderlinge afhankelijkheid van alle betrokken bedrijven. Ook werd er stilgestaan bij de interne en externe veiligheidsdreigingen waar een bedrijf als ASML mee te maken heeft. Het hoofd Cyberveiligheid van ASML zei dat aandacht voor veiligheid erg nodig blijft, maar dat alleen grote bedrijven voldoende capaciteit hebben voor volledige bescherming. Er is niet zozeer extra geld nodig, maar het is wel nodig om de kennis die er al is te bundelen en de informatie over cyberbedreigingen te delen, voegde hij daaraan toe.

NAVO hoofdkwartier

Voordat de commissieleden in Den Haag werden verwacht, stond er op 10 september een bezoek gepland aan het NAVO hoofdkwartier in Brussel. Zij spraken daar met de Belgische en Nederlandse permanente vertegenwoordigers bij de NAVO. Op 11 september vertrok de commissie richting Den Haag. Onderweg hadden zij nog een tussenstop in Leuven bij het Interuniversitair Micro-Electronica Centrum (imec).

NAVO PA

De NAVO PA is een overleg van parlementsleden uit 32 NAVO-landen. Het heeft als doel om de dialoog over veiligheidsvraagstukken te bevorderen tussen parlementariërs. Nederland heeft een delegatie van zeven leden en zeven plaatsvervangende leden, die afkomstig zijn uit de Eerste en de Tweede Kamer. Er zijn twee plenaire sessies per jaar. Daarnaast vinden er regelmatig commissievergaderingen plaats, steeds in een andere lidstaat. De Griffie Internationale Betrekkingen van de Eerste en de Tweede Kamer organiseerde het inkomende commissiebezoek.

Tweede Kamervoorzitter Martin Bosma nam als een van de aanwezige parlementsvoorzitters deel aan de Voorzittersconferentie van de NAVO Parlementaire Assemblee (NAVO PA). Het Tweede Kamerlid Jesse Klaver (GroenLinks-Partij van de Arbeid) was aanwezig als delegatieleider en nam deel aan de Standing Committee.

Prioriteiten voor het bondgenootschap

De voorzittersconferentie werd georganiseerd door de Amerikaanse delegatie van de assemblee van het Capitool, de zetel van het Amerikaans Congres. De parlementsvoorzitters spraken er over de belangrijkste prioriteiten voor het NAVO-bondsgenootschap, zoals de steun aan Oekraïne, een versterkte afschrikking en verdediging en het aanpakken van de toenemende autoritaire dreiging. Aansluitend aan de Voorzittersconferentie nam Klaver deel aan de Standing Committee. Dat is het overleg van de delegatieleiders van de Assemblee. Ook sprak de Nederlandse delegatie met ambassadeur Birgitta Tazelaar.

Samenwerking

Congreslid Michael Turner, de Amerikaanse delegatieleider, opende de vergadering met een verwijzing naar de gevolgen van de Russische inval in Oekraïne. Hij stelde dat die niet heeft geleid tot verdeeldheid van de NAVO, zoals Poetin geloofde, maar juist tot een intensievere samenwerking en de toetreding van Zweden en Finland. De Oekraïense parlementsvoorzitter Ruslan Stefanchuk veroordeelde de Russische raketaanvallen op een kinderziekenhuis in Kyiv, die de dag ervoor waren uitgevoerd. Hij riep aanwezigen op om Oekraïne te blijven steunen met humanitaire hulp, maar ook met luchtverdedigingssystemen, vliegtuigen en langeafstandsraketten.

Gedeelde waarden

De president van het Parlementaire Assemblee, de heer Gerald E. Connelly, ging in op het 75-jarige bestaan van de NAVO. "Het NAVO-Handvest herinnert ons aan wie we zijn en waarom dit bondgenootschap 75 jaar later nog steeds bestaat. We zijn een collectief dat zich inzet voor democratische waarden. Dit zijn gedeelde waarden", sprak hij.

Hoeksteen van collectieve verdediging

Kamervoorzitter Martin Bosma sprak over de NAVO als hoeksteen van de collectieve verdediging en bescherming van Nederland. "Ons land maakt al vanaf het begin deel uit van dit bondgenootschap. De NAVO betekent meer dan alleen militaire samenwerking. Toen Nederland in 1953 werd geconfronteerd met enorme overstromingen was het de NAVO die hulp bood door materiaal en soldaten te sturen om de mensen in het rampgebied te helpen en onze dijken te versterken. We zijn daar voor altijd dankbaar voor." Hij voegde daaraan toe: De oorlog in Oekraïne heeft ons allemaal wakker geschud en herinnert ons er tegelijkertijd aan hoe belangrijk dit bondgenootschap is. Hij sprak daarbij niet alleen over veiligheid, maar ook over vrijheid en democratie. "Het begon 75 jaar geleden hier in Washington D.C. Laten we dit bondgenootschap vandaag op deze kop koesteren voor de komende 75 jaar en langer", sloot Bosma af.

Verschillende bijeenkomsten

De Amerikaanse delegatie organiseerde voorafgaand aan de bijeenkomst een receptie in het Congres. De 260 aanwezigen werden welkom geheten door de voorzitter van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden, de heer Mike Johnson, en de Amerikaanse delegatieleider Michael Turner. Ook Jens Stoltenberg, de secretaris-generaal van de NAVO, sprak de deelnemers toe. Hij benadrukte de drie prioriteiten die tijdens de NAVO top op de agenda zouden staan: de langetermijnsteun aan Oekraïne, het versterken van de gezamenlijke afschrikking en verdediging en het vergroten van de rol van de NAVO bij het verdedigen van gedeelde democratische waarden.

Overname presidentschap Assemblee

Na de Voorzittersconferentie kwamen de delegatieleiders in de Standing Committee bijeen. Zij stemden ermee in dat de Amerikaan Gerald E. Connolly het presidentschap van de Assemblee overneemt van de Pool Michal Szczerba. Szczerba vertrekt na zijn presidentschap naar het Europees Parlement.