Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Vermeer over het onderzoeken van de grenseffecten van de accijnsverhogingen op tabak

Antwoord van Staatssecretaris Van Rij (Financiën – Fiscaliteit en Belastingdienst)
(ontvangen 20 juni 2024).

Vraag 1

Kunt u bevestigen dat u tijdens de behandeling van het Belastingplan in oktober 2023
de Eerste Kamer hebt toegezegd een onderzoek te doen naar de grenseffecten van de
accijnsverhogingen op zowel alcohol als tabak?

Antwoord 1

Ja dit kan ik bevestigen.

Vraag 2

Is dit onderzoek inmiddels al opgestart?

Antwoord 2

Het onderzoek met betrekking tot grenseffecten van de accijnsverhoging op tabak in
2023 is inmiddels afgerond en naar de Tweede Kamer gestuurd1.

Ten behoeve van het meten van grenseffecten van de accijnsverhoging op alcoholaccijns
is in overleg met de brancheverenigingen data aangekocht. Naar verwachting zullen
de resultaten van de analyse van deze data op Prinsjesdag naar de Tweede Kamer worden
gestuurd.

Vraag 3

Hoe wordt dit onderzoek vormgegeven?

Antwoord 3

De grenseffecten van de verhoging op tabaksaccijns is net als bij de verhoging in
2020 op twee manieren gemeten. De douane heeft een Empty Pack Survey (EPS) uitgevoerd.
Hierbij wordt via het rapen van pakjes sigaretten van de straat bekeken welk deel
van de pakjes sigaretten uit het buitenland komt, welk deel namaak is en welk deel
illicit whites zijn. Het RIVM heeft via een enquête het rookgedrag gemeten. In de
vragenlijst van het RIVM wordt ook gevraagd naar hoe vaak mensen tabaksproducten in
het buitenland kopen en waar ze deze kopen en welk aandeel ze in het buitenland kopen.

De grenseffecten van de verhoging op de alcoholaccijns wordt geanalyseerd met behulp
van aangekochte data. Het betreft data op productniveau van een groot deel van de
Nederlandse supermarkten en slijterijen. Hiermee kan de ontwikkeling van het aantal
verkochte liters per type drank (bier, wijn, sterk) in de grensregio vergeleken worden
met de ontwikkeling in het binnenland. De analyse zal vergelijkbaar zijn met de analyse
van de grenseffecten op basis van de microdata bij de brandstofaccijnzen2.

Vraag 4

Wordt de productgroep «shag» meegenomen in het onderzoek, aangezien shag het zwaarst
belaste product per eenheid is?

Antwoord 4

De vragen in het onderzoek van het RIVM worden gesteld aan zowel sigarettenrokers
als shagrokers. In een bijlage van het rapport zijn de resultaten ook uitgesplitst
naar sigarettenrokers en shagrokers. Shag wordt dus meegenomen bij het evalueren van
de effecten van de accijnsverhoging. Het EPS is een aanvullend onderzoek waarmee ook
iets gezegd kan worden over het aantal namaaksigaretten en illicit whites. Dit heeft
alleen betrekking op pakjes sigaretten.

Vraag 5

Worden de mogelijke grenseffecten naar aanleiding van de verhoging van tabaksaccijns
op dezelfde wijze onderzocht als de effecten van de verhoging van alcoholaccijns?

Antwoord 5

Nee de onderzoeken zijn niet hetzelfde vormgegeven. Zie voor een toelichting het antwoord
op vraag 6.

Vraag 6

Zo nee, waarom niet?

Antwoord 6

Per productsoort wordt bekeken wat de mogelijkheden zijn om de effecten te meten en
welke informatie relevant is. De accijnsverhogingen op tabak hebben een nadrukkelijk
gezondheidsdoel (dat mensen stoppen met roken en minder gaan roken). Om het rookgedrag
te evalueren is een enquête het meest geschikt. Dit volgt namelijk niet uit verkoopdata
van supermarkten. Daarnaast wordt aanvullend een EPS gedaan om ook iets te kunnen
zeggen over namaaksigaretten en illicit whites. De verhoging van de alcoholaccijns
heeft voornamelijk een budgettair doel. Daarom is het hierbij niet nodig om een uitgebreide
enquête te doen rondom drinkgedrag.

Vraag 7

Zo nee, bent u bereid om de onderzoeken in samenhang vorm te geven aangezien de stapeling
van accijnsmaatregelen leidt tot de meeste weglekeffecten?

Antwoord 7

Per productsoort is bepaald wat de beste methode is om effecten van het beleid waaronder
grenseffecten te meten. Dit verschilt per product. Als de maatregelen stapelen dan
zal dit zichtbaar zijn in de uitkomsten van de afzonderlijke onderzoeken. De verhoging
van de tabaksaccijns per 1 april 2024 zal ook worden gemonitord via een EPS van de
douane en een enquête van het RIVM. De resultaten daarvan worden naar verwachting
voor de zomer van 2025 naar de Tweede Kamer gestuurd. Daarnaast laten de grensregio’s
periodiek uitgebreide koopstromenonderzoeken uitvoeren waarbij het totaal van het
koopgedrag (waaronder grenseffecten) wordt bekeken.

Vraag 8

Deelt u de mening dat beperkte onderzoeksmethoden zoals de empty pack survey, die
geen verkoopstromen analyseert, geen recht doet aan de toezegging die u gedaan hebt
aan de Eerste Kamer?

Antwoord 8

Ik deel deze mening niet. Het Empty pack survey is een veel gebruikte methode om grenseffecten
te meten. Dit onderzoek is met name van waarde om het aandeel illegale sigaretten
te meten. Ook is het een goede manier om te bekijken uit welke landen sigaretten afkomstig
zijn. Dit kan niet via een koopstromenonderzoek. Het EPS is niet de enige manier waarop
grenseffecten worden gemeten. Dit wordt ook via de enquête van het RIVM gemeten.

Vraag 9

Bent u bereid de grenseffecten van tabaksaccijns op eenzelfde manier te onderzoeken
als de mogelijke grenseffecten van alcoholaccijns?

Antwoord 9

Nee ik ben niet bereid de grenseffecten van de tabaksaccijns op dezelfde manier te
onderzoeken als de grenseffecten van de alcoholaccijns. Zoals in het antwoord op vraag
6 toegelicht wordt per productsoort bekeken wat de mogelijkheden zijn om de effecten
te meten en welke informatie nodig is.

Vraag 10

Bent u van mening dat een stapeling van accijnsverhogingen van verschillende producten,
waaronder tabak (waarvan volgens het RIVM 22% van pakjes uit het buitenland komt),
een kaalslag tot gevolg heeft in de grensstreek bij lokale ondernemers en leidt tot
een grote verschraling van winkelaanbod en van voorzieningen in de grensstreek?

Antwoord 10

Tot nu toe blijkt uit de koopstromenonderzoeken van I&O research dat de grensregio
per saldo profiteert van grensoverschrijdend verkeer. De resultaten uit de koopstromenonderzoeken
worden nauwlettend gevolgd. Het meest recente koopstromenonderzoek is het koopstromenonderzoek
Oost-Nederland 20233. Hieruit volgt dat centra in Oost-Nederland in algemene zin en per saldo meer profiteren
van Duitse bezoekers dan andersom. Het koopsaldo is positief.

Vraag 11

Zo nee, bij welk percentage zou dat wel het geval zijn?

Antwoord 11

Het is niet bekend bij welk percentage dit wel het geval is.

Vraag 12

Bent u het ermee eens dat initiatieven als de winkelbus, wat een businessmodel is
gericht op het uitbuiten van grenseffecten, symbool staat voor de hierboven genoemde
verschraling?

Antwoord 12

Ik deel deze mening niet. Een winkelbus hoort binnen de mogelijkheden die een open
economie en de Europese Unie biedt.

Vraag 13

Bent u van mening dat accijns gebruiken als stoplap voor de begroting een beleid is
wat tot gevolg heeft dat weglekeffecten op grotere schaal optreden?

Antwoord 13

Prijsverhogingen zijn een belangrijke maatregel om ongezond gedrag (roken, alcoholgebruik)
terug te dringen. Accijns verhogen is daarmee een belangrijk instrument van de overheid
om mee te kunnen sturen. De WHO geeft aan dat een accijnsverhoging op tabak de meest
effectieve manier is om tabaksgebruik terug te dringen. Tabaksgebruik vormt de grootste
te voorkomen doodsoorzaak en het streven van het kabinet is gericht op het behalen
van een rookvrije generatie in 2040.

Daarnaast is de grenseffectentoets een verplichte kwaliteitseis in het beleidskompas4. Grenseffecten maken onderdeel van de beleidsafwegingen die een kabinet maakt en
worden meegenomen in de berekening van de budgettaire gevolgen. De effecten worden
nauwkeurig gemonitord, zodat de ramingen hierop aangepast kunnen worden en mee kunnen
wegen bij de daarmee samenhangende besluitvorming.

Vraag 14

Deelt u de mening dat een langetermijnplanning met betrekking tot accijnsverhogingen
meer helderheid biedt aan ondernemers en faillissementen van ondernemers in de grensstreek
kan tegengaan?

Antwoord 14

Een langetermijnplanning met betrekking tot accijnsverhogingen kan helderheid bieden
aan ondernemers, maar is beleidsmatig en budgettair beperkend. Het streven naar een
rookvrije generatie en de maatregelen die daar bij komen kijken zijn reeds in 2018
aangekondigd in o.a. het Nationaal preventie Akkoord.