Brief regering : Voortgang aanpak versterking toegang tot het recht

Nr. 1004
BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 11 december 2025

Een sterke democratische rechtsstaat vormt de basis van onze samenleving en biedt
veiligheid en bescherming aan burgers en bedrijven. Toegang tot het recht is essentieel
voor een goed functionerende rechtsstaat.

(Juridische) problemen kunnen zich in ieders leven voordoen. Soms lukt het niet om
tot een goede oplossing te komen tussen partijen. In zulke gevallen moet de deur naar
het recht openstaan, ongeacht iemands achtergrond of financiële situatie, zodat het
(juridisch) probleem op een eerlijke en rechtvaardige manier kan worden opgelost.
Het is daarom van belang dat iedereen in Nederland een passende en duurzame uitkomst
kan vinden voor een juridisch probleem.

Een goede toegang tot het recht stelt burgers, zzp’ers, bedrijven en organisaties
(hierna: burgers en bedrijven) in staat om hun rechten te verwezenlijken, goede rechtsbescherming
te verkrijgen en een uitkomst te vinden voor een juridisch probleem. Als personen
hun rechten niet kunnen verwezenlijken of (juridische) problemen niet kunnen oplossen,
kan dit leiden tot onzekerheid, onvrede en onrecht. Deze situaties kunnen mensen belemmeren
in hun dagelijkse leven en kunnen leiden tot schade voor de maatschappij. Door de
toegang tot het recht te waarborgen en te versterken wordt het rechtssysteem versterkt.
Dit kan ook bijdragen aan het vertrouwen van burgers in de overheid.

Missie en visie toegang tot het recht

Een goed functionerende democratische rechtsstaat vraagt om een rechtsbestel dat betrouwbaar,
toekomstbestendig en toegankelijk is voor iedereen. De missie en visie voor de versterking
van de toegang tot het recht is op 13 december 2024 door de toenmalig Staatssecretaris
Rechtsbescherming met uw Kamer gedeeld.1 Als Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid heb ik mij deze missie en visie eigen
gemaakt.

Deze missie luidt: «Samen de toegang tot het recht borgen en versterken. De rechtzoekende
staat hierbij centraal.» Voor mij betekent dit dat de deur van het recht voor iedereen
moet openstaan. Met deze mensgerichte benadering stellen we het rechtsbestel daadwerkelijk
ten dienste van de rechtzoekende. Mensen moeten hun (juridische) problemen op een
zo eenvoudig, begrijpelijk en duurzaam mogelijke manier kunnen oplossen. Ik heb vanuit
mijn rol de verantwoordelijkheid om een juridische infrastructuur te bieden die dit
mogelijk maakt. Hierbij werk ik, samen met alle betrokken beroepsgroepen, (lokale)
overheden en organisaties die een essentiële en eigen rol spelen in het rechtsbestel.

Deze missie stoelt op de visie dat «iedereen in Nederland een passende en duurzame
uitkomst kan vinden voor een (juridisch) probleem.» Waar mogelijk worden problemen
voorkomen of in een vroeg stadium opgelost. Veel mensen zijn al geholpen met begrijpelijke
informatie, deskundig advies of bemiddeling. Het is daarbij van belang dat er begrijpelijke
en betrouwbare informatie beschikbaar is en dat deskundig advies of ondersteuning,
van bijvoorbeeld het Juridisch Loket, Rechtswinkels, (sociale) advocaten, Sociaal
Raadslieden, mediators, rechtsbijstandsverzekeraars of consumentenorganisaties, toegankelijk
is. Wanneer partijen er onderling niet uitkomen, dan moeten zij kunnen rekenen op
een beslissing door een onafhankelijke, neutrale instantie. Dit kan een gang naar
de rechter zijn of alternatieve vormen van geschiloplossing. Bij voorkeur op een laagdrempelige
en snelle manier. Ook moeten er voldoende mogelijkheden zijn tot vertegenwoordiging,
mede om evenwicht te kunnen bieden tegen een sterkere of machtige tegenpartij. Essentieel
daarbij is dat oplossingen zoveel mogelijk definitief en duurzaam zijn, zodat mensen
weten waar ze aan toe zijn en weer verder kunnen.

De kernwaarden die hierbij horen, zijn toegankelijkheid en kwaliteit. Toegankelijkheid
betekent voor mij dat het recht betaalbaar, zichtbaar, beschikbaar, nabij en begrijpelijk
is. Tegelijkertijd moeten de kwaliteit van de geboden dienstverlening en de beschikbare
oplossingsrichtingen op orde zijn. Dit vraagt om deskundige, vakbekwame dienstverleners
die het juridisch vraagstuk of de problematiek snel en integraal adresseren ten behoeve
van een bestendige uitkomst.

Deze missie en visie vormen mijn vertrekpunt bij de toelichting op alle relevante
ontwikkelingen voor de toegang tot het recht. De diverse elementen waar ik in de voortgangsbijlage
bij deze brief uitgebreid op inga, stip ik hieronder kort aan.

Opgave versterking toegang tot het recht

Een versterking van de toegang tot het recht draagt, naast aan de versterking van
het rechtssysteem en het vertrouwen van burgers in de overheid, bij aan rechtszekerheid
en betrokkenheid van burgers bij de samenleving. Burgers en bedrijven moeten erop
kunnen vertrouwen dat hun rechten beschermd worden en dat zij hun problemen op een
eerlijke en effectieve manier kunnen oplossen. Om dit te realiseren werken we nauw
samen met beroepsgroepen, (lokale) overheden en maatschappelijke organisaties. De
rechtzoekende staat daarbij steeds centraal. De inzet voor de versterking van de toegang
tot het recht is georganiseerd langs drie pijlers:

1) objectieve (betrouwbare) informatie over rechten en plichten;

2) advies en ondersteuning – waaronder rechtshulp en gesubsidieerde rechtsbijstand –
bij het uitoefenen van rechten en het oplossen van geschillen;

3) de mogelijkheid om een beslissing te verkrijgen van een neutrale instantie.

Pijler 1: Informatie

Toegang tot het recht begint bij begrijpelijke en betrouwbare informatie. Burgers
en bedrijven moeten in geval van geschillen en problemen kunnen nagaan wat er precies
is gebeurd, welke regels van toepassing zijn, welke oplossingen denkbaar zijn en waar
zij terecht kunnen voor advies of ondersteuning. Op basis van deze informatie kunnen
zij bepalen welke route het beste past bij hun situatie. Daarom wordt onder andere
geïnvesteerd in goede overheidsinformatie en het publiceren van rechterlijke uitspraken.

Pijler 2: Advies en ondersteuning

Burgers en bedrijven moeten de ondersteuning kunnen krijgen die nodig is om hun rechten
te verwezenlijken en geschillen op te lossen. Dit kan variëren van praktische handvatten
om zelf met de andere partij in gesprek te gaan (zoals onderzocht wordt in de pilot
voorRecht) tot gespecialiseerde ondersteuning bij specifieke situaties of voor mensen
met een beperking (zoals bij Schulden, Curatele, Bewindvoering en Mentorschap).

Pijler 3: Beslissing van een neutrale instantie

Wanneer partijen er onderling niet uitkomen, moet een neutrale en deskundige instantie
tijdig kunnen oordelen in een eenvoudige en laagdrempelige procedure. De Rechtspraak
vervult hierin een belangrijke rol. Binnen de Rechtspraak wordt gewerkt aan verschillende
verbeteringen, zoals in de familie- en jeugdrechtspraak, maatschappelijk effectieve
rechtspraak, tolken en vertalers, vereenvoudiging van het burgerlijk procesrecht en
videoconferentie. Daarnaast worden alternatieve vormen van geschilbeslechting versterkt.
De Kamer wordt hierover nader geïnformeerd in de voortgangsbrief buitengerechtelijke
geschilbeslechting die begin volgend jaar wordt verzonden. Tot slot bied ik uw Kamer
de tussenevaluatie aan van de wet Netherlands Commercial Court, vergezeld van een
beleidsreactie. Beide documenten treft u aan bij de voortgangsbijlage bij deze brief.

Incidentele middelen

In de voortgangsbrief van 13 december 2024 is aangekondigd dat er eenmalig extra middelen
voor de versterking van de toegang tot het recht zijn gereserveerd.2 Voor 2025 gaat het om € 3,4 mln. en voor 2026 om € 2,1 mln. Met deze middelen wil
ik initiatieven ondersteunen die bijdragen aan een beter functionerend en toegankelijk
rechtsbestel.

De afgelopen periode is met professionals en partijen die een rol hebben in de aanpak
versterking toegang tot het recht bezien hoe deze middelen het beste kunnen worden
ingezet om de toegang tot het recht met dit beschikbare budget zo optimaal mogelijk
te kunnen versterken. In 2025 is voor een aantal projecten inmiddels subsidies verleend.
Deze worden in de voortgangsbijlage bij deze brief kort toegelicht langs de eerdergenoemde
pijlers en kernwaarden. In 2026 zullen, binnen het kader van de incidentele middelen,
tevens subsidies worden verleend. De voorstellen die hiervoor zijn ontvangen, worden
momenteel beoordeeld.

Programma vernieuwing stelsel van rechtsbijstand

Een belangrijk onderdeel van de versterking van de toegang tot het recht is de vernieuwing
van het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand. Het hiervoor opgerichte programma
is in 2018 van start gegaan en eindigt eind dit jaar. Onder de vlag van het programma
is er in de afgelopen jaren veel bereikt.

Ik noem onder andere de verbetering van de website van het Juridisch Loket door het
begrijpelijker maken qua taal en de uitbreiding met bijvoorbeeld voorbeeldbrieven.
Deze website is voor iedereen in Nederland toegankelijk. Daarnaast is de eerstelijns
rechtshulp versterkt en verbeterd en meer gericht op het oplossen van het probleem.
Het Juridisch Loket heeft zijn dienstverlening verbreed en helpt meer rechtzoekenden
dan ooit met advies, hulp en ondersteuning. Sinds 2023 kunnen rechtzoekenden gratis
bellen naar het Juridisch Loket. Arbeidsmigranten kunnen nu ook voor hulp op maat
terecht bij het Juridisch Loket.

Ook op Caribisch Nederland is ingezet op de verbetering van de toegang tot het recht
met de oprichting van een stichting die rechtzoekenden daar gaat helpen bij juridische
problemen en problemen met gelijke behandeling.

Verder is het besef dat we rechtzoekenden alleen goed kunnen helpen als er ook aansluiting
is met het sociaal domein inmiddels gemeengoed.

De verbindingen die zijn gelegd met de VNG, Divosa, gemeenten, sociaal raadslieden,
sociale wijkteams, bibliotheken en nog veel meer organisaties en initiatieven op lokaal
niveau hebben daaraan bijgedragen.

Ook is, mede ingegeven door de toeslagenaffaire, de kijk op zelfredzaamheid van burgers
veranderd. De Raad voor Rechtsbijstand heeft daarom in 2021 de Regeling Adviestoevoeging
Zelfredzaamheid in het leven geroepen, op grond waarvan minder zelfredzame rechtzoekenden
meer in aanmerking komen voor gesubsidieerde rechtsbijstand.

Wat de vergoedingen voor rechtsbijstandverleners betreft is per 1 januari 2022 € 154
miljoen aan extra middelen vrijgemaakt om deze conform de aanbevelingen van de commissie-Van
der Meer I te verbeteren.3 Daarop volgend is door het kabinet in het afgelopen jaar besloten om ter opvolging
van de aanbevelingen van de commissie-Van der Meer II de vergoedingen in 2026 verder
te verbeteren.4

Tot slot is het is niet vanzelfsprekend gebleken dat er voldoende sociaal advocaten
zijn om de vraag naar hulp in te vullen. In samenwerking met de NOvA, de VSAN en de
Raad voor Rechtsbijstand zijn er daarom concrete plannen gemaakt, voor de korte én
de lange termijn, om iets te doen aan het dalende aanbod van sociaal advocaten.

Als sluitstuk van het programma wordt een wetsvoorstel, tot aanpassing van de Wet
op de rechtsbijstand, in consultatie gebracht. Hierin worden onder andere de aparte
positionering, verzelfstandiging en taken van het Juridisch Loket, de inning van de
eigen bijdrage door de Raad voor Rechtsbijstand en de aanpassing van het zelfredzaamheidscriterium
geregeld. Momenteel wordt samen met de betrokken partijen aan dit wetsvoorstel gewerkt.

Het einde van het programma betekent niet dat het werk af is. De inzet op belangrijke
onderdelen zoals de versterking van de sociale advocatuur, de vormgeving van het landelijk
dekkend netwerk sociaaljuridische dienstverlening, de versterking van de samenwerking
tussen het sociaal en juridisch domein en het meer oplossen in de eerste lijn, gaat
ook na dit jaar onverkort door. In de voortgangsbijlage bij deze brief wordt u meegenomen
in de voortgang op deze en andere onderdelen van het programma.

Onderzoeken en internationale ontwikkelingen

Onderzoeken

Onderzoek is essentieel om inzicht te krijgen in de werking van maatregelen, wat de
werking van maatregelen op langere termijn is en in welke mate ze bijdragen aan de
daadwerkelijke versterking van de toegang tot het recht. Voorbeelden hiervan zijn:

– Het Kenniscentrum stelsel Gesubsidieerde Rechtsbijstand onderzoekt samen met het Centraal
Bureau voor de Statistiek mogelijke kwetsbaarheid van mensen met lagere middeninkomens
in de toegang tot rechtsbijstand.

– Het WODC rondt momenteel de periodieke Geschilbeslechtingsdelta over de periode 2019–2024
af.

– Het WODC heeft een verdiepende studie gestart naar aanleiding van de Geschilbeslechtingsdelta
2019 naar de overwegingen en afwegingen van burgers bij het aanpakken van hun juridische
problemen. Hierbij wordt ook gekeken naar de positie van kleine ondernemers en zzp’ers.

Internationale trajecten

Op Europees en internationaal niveau lopen er ook diverse trajecten die bijdragen
aan de versterking van toegang tot het recht. Binnen de EU zijn diverse verordeningen
vastgesteld die zien op de digitalisering van de grensoverschrijdende justitiële samenwerking
en de toegang tot de rechter. In 2025 is een programma ingericht met de benodigde
samenwerkingsstructuur voor een succesvolle nationale implementatie. Daarnaast neemt
Nederland deel aan een meerlandenproject van de OESO gericht op het verbeteren van
de toegang tot het recht en het bevorderen van een mensgerichte benadering binnen
rechtssystemen.

Slot

De stappen die we zetten om informatievoorziening te verbeteren, advies en ondersteuning
te versterken en de toegang tot een onafhankelijke beslissing te waarborgen, brengen
ons dichter bij een rechtsbestel dat beter werkt voor alle burgers en bedrijven. Tegelijkertijd
blijft het noodzakelijk om verder te werken aan een toekomstbestendig en lerend stelsel
van rechtsbijstand, zowel in Europees Nederland als in Caribisch Nederland (BES).
Zo staat de komende periode in het teken van het wetsvoorstel tot aanpassing van de
Wet op de rechtsbijstand.

Door de toegang tot het recht te versterken beogen we mensen meer bij de samenleving
te betrekken. Dit moet bijdragen aan meer vertrouwen in de rechtsstaat en een beter
ondernemings- en investeringsklimaat. Daar wil ik samen met alle betrokken beroepsgroepen,
overheden en organisaties hard aan blijven werken.

De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
A.C.L. Rutte