Home
Kamerstukken
Kamervragen

Verslag van een schriftelijk overleg : Verslag van een schriftelijk overleg over het Advies DINGtiid Bestjoersôfspraak Fryske taal en kultuer 2024-2028 en Advies DINGtiid Friestalige Journalistiek (Kamerstuk 33335-22)

33 335 Regels met betrekking tot het gebruik van de Friese taal in het bestuurlijk verkeer en in het rechtsverkeer (Wet gebruik Friese taal)

Nr. 25
VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG

Vastgesteld 25 november 2025

De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft een aantal
vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
over de brief van 6 januari 2025 over het Advies DINGtiid Bestjoersôfspraak Fryske
taal en kultuer 2024–2028 en Advies DINGtiid Friestalige Journalistiek (Kamerstuk
33 335, nr. 22).

De vragen en opmerkingen zijn op 18 februari 2025 aan de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties voorgelegd. Bij brief van 25 november 2025 zijn de vragen
beantwoord.

De fungerend voorzitter van de commissie, Van Eijk

Adjunct-griffier van de commissie, Van der Haas

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties

Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-PvdA-fractie

Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie

Vragen en opmerkingen van de leden van de NSC-fractie

Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie

Vragen en opmerkingen van de leden van de BBB-fractie

Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie

Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie

Antwoord/reactie van de Minister

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties

Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-PvdA-fractie

De leden van de fractie van GroenLinks-PvdA hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief van het kabinet en het advies van DINGtiid naar aanleiding van de Bestuursafspraak
Friese taal en cultuur 2024–2028 (BFTK) en het advies over Friestalige journalistiek.

De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie zijn blij dat de adviezen worden overgenomen.
Deze leden vragen in algemene zin aandacht voor het goed opvolgen van de acties uit
de BFTK. Kan de Minister toezeggen dat als bij de tussenevaluatie blijkt dat er meer
moet gebeuren om de doelen te halen, de Minister hiervoor – in overleg met de provincie
en na advies van DINGtiid – met concrete voorstellen komt? Zo nee, waarom niet?

De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie lezen in de brief van de Minister dat er door
het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW) en de provincie Fryslân
besloten is om voor de nieuwe periode van de BFTK ieder 125.000 euro beschikbaar te
stellen ten behoeve van de hbo-minor Friese journalistiek en media. Hierbij komen
vragen op over de financiering van deze minor. Is de eenmalige investering van 250.000
euro voldoende of moeten hier structurele financiële middelen bij komen? Is de eenmalige
investering voldoende of moet hier iedere zoveel jaar over geëvalueerd en bijgestuurd
worden? Deze leden hebben vragen of de minor zonder deze extra financiële middelen
kan blijven bestaan. Graag ontvangen zij hier een reflectie op van de Minister.

De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie hechten veel waarde aan goede regionale en
lokale journalistiek. Dit is niet alleen belangrijk voor de informatievoorziening
van inwoners, maar ook spelen regionale en lokale journalisten een belangrijke rol
in de democratie. Deze leden hebben zorgen over het feit dat er steeds minder budget
beschikbaar is voor regionale en lokale journalistiek. Deelt de Minister deze zorg?
En kan hierbij specifiek worden ingegaan op wat dit betekent voor de Friestalige journalistiek?

Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie

De leden fan de VVD-fraksje hawwe kennisnaam fan de kabinetsreaksje op it advys fan
DINGtiid en hawwe dêroer noch in oantal fragen.

Yn april 2024 is de Bestjoersôfspraak Fryske Taal & Kultuer 2024–2028 (BFTK) ûndertekene.
De leden wolle graach witte hokker konkrete saken yn it earste jier útfierd, oppakt
of regele binne. Der is in soad te dwaan en beheinde tiid, dus der moat tempo makke
wurde mei de ôfspraken om de ambysjes wier te meitsjen. De leden kinne harren net
oan de yndruk ûntlûke dat it Ryk benammen wiist nei oaren om de ôfspraken en ambysjes
te realisearjen. Graach in refleksje fan de Minister.

Neffens de Wet gebrûk Fryske taal (2014) hat DINGtiid ta taak om te advisearjen oer
it BFTK. Dit advys is ein maart 2024 oan it Ryk en de provinsje oerhandige. Hoe burdt
dit advys meinaam by de útfiering fan it BFTK? Wêrom is de reaksje op it advys fan
maart 2024 earst yn jannewaris 2025 jûn? Hoe kin yn de takomst soarge wurde dat dit
proses better op elkoar oanslút? De leden fan de VVD-fraksje stelle de advizen fan
DINGtiid tige op priis en fine dat hjir serieus en tiidich rekken mei jûn wurde moat.
Kin de Minister in oersjoch jaan fan it tiidpaad fan de ynfiering fan de BFTK?

Yn de BFTK steane in soad dizich formulearre doelstellings. DINGtiid bemerkt dat it
Frysk baat hat by konkrete maatregels, net allinnich in «stribjen» of «ferkenning».
De leden fan de VVD-fraksje freegje oft de Minister ree is by de tuskenevaluaasje
te besjen op hokker ûnderwerpen noch konkrete maatregels misse. Hokker maatregels
nimt de Minister om ûndersyk nei de effektiviteit fan it taalbelied op de lange termyn
te befoarderjen? De leden fan de VVD-fraksje freegje ek nei de útfiering fan de moasje
Bevers en Van der Molen (36 200 VII, nr. 132). Kin de Minister dúdlikheid jaan oer hoe’t dizze moasje oangeande de BFTK útfierd
is?

Rjochtspraak en finzenis

De leden fan de VVD-fraksje misse, krekt as DINGtiid, yn de kabinetsreaksje in stânpunt
oer it advys fan DINGtiid om rjochtsaken dêr’t ferwachte wurdt dat der Fryske sprekkers
dielnimme, te konsintrearje yn Ljouwert. Kin de Minister oanjaan hoe’t it op dit stuit
ferrint mei it brûken fan it Frysk yn de rjochtspraak? Hokker foarútgong wurdt der
makke?

De leden fan de VVD-fraksje wolle witte oft it kabinet de Fryske taal en de dêroan
relatearre oplossing foar tolken lykstelt mei oare, net-Rykstalen. Is it kabinet fan
miening dat der wat it Frysk oanbelanget in gruttere ferantwurdlikheid is, sjoen de
ynternasjonale en nasjonale ferplichtings? Want yn de reaksje wurdt benammen wiisd
nei de tolktsjinstferliening yn algemiene sin. Yn hoefier driget hjirmei de posysje
fan de Fryske taal ûnder te snijen?

De leden fan de VVD-fraksje hawwe noch in oantal fragen oer de saak wêryn in detinearde
út De Westereen gjin Frysk mear mei syn Frysktalige, demintearjende beppe prate mocht.
De leden begripe fansels dat der situaasjes binne wêryn net Frysk sprutsen wurde kin
mei it each op de feiligens. De fraach is oft yn dit spesifyke gefal fan in demintearjende
beppe, dy’t weromfalt op har earste memmetaal, in rykstaal, der net in tolk beskikber
wêze moatte soe? Sa nee, wêrom net?

De Minister hat earder oanjûn dat de beropsrjochtbank koartlyn hat oardiele dat, ûnder
oare mei it each op it nedige tafersjoch en it net beskikber wêze fan in tolk Frysk,
it net ûnredelik of ûnbillik is om dizze tastimming te wegerjen yn it gefal dat in
detinearde de Nederlânske taal ek machtich is. Jildt dit neffens de Minister ek as
it giet om in situaasje as hjirboppe, fan in dementearjende beppe, dy’t allinnich
it Frysk noch mar machtich is? En wêrom kin der dan net in tolk beskikber wêze?

Frysktalige sjoernalistyk

De leden fan de VVD-fraksje misse yn de kabinetsreaksje de ambysje wat it Frysk yn
de media oanbelanget. Der wurdt benammen ferwiisd nei oaren, lykas de provinsje en
ynstellingen, en benammen nei de profesjonalisearring fan lokale omroppen yn algemiene
sin. Dat fine de leden wol hiel meager. Wat bart yn dat ramt spesifyk foar it Frysk
by de lokale en regionale omroppen, en wat sil der mear barre as wat der no al bart?

Oerige

De leden fan de VVD-fraksje wolle witte wannear’t de Wet gebrûk Fryske taal evaluearje
wurdt.

De leden fan de VVD-fraksje fine it gebrûk fan it Frysk yn de soarch krúsjaal. Bygelyks
yn de thússoarch, yn de geastlike sûnenssoarch, yn de spoedeaskjende soarch en yn
de langduorjende soarch (bygelyks by demintsy). DINGtiid hat dêr yn oktober 2024 in
gearkomste oer hâlden. Binne jo ree om mei de provinsje en soarchynstellings te sjen
wat der noch mear mooglik is om it Frysk yn de soarch te stimulearjen en te befoarderjen?
Sa nee, wêrom net?

De leden fan de VVD-fraksje lêze ek oer de posysje fan Frysktaligen bûten Fryslân.
De Minister giet dêr yn de reaksje net op yn. Kin de Minister dizze reaksje noch jaan?
Is de Minister ree om by de tuskenevaluaasje te besjen hoe’t de posysje fan Frysktaligen
bûten Fryslân befoarderje wurde kin?

De leden fan de VVD-fraksje fine it wichtich dat der mear Frysk yn de iepenbiere romte
te sjen is. De provinsje Fryslân hat oankundige de ferkearsbuorden lâns provinsjale
diken yn Fryslân yn 2026 te ferfangen troch twatalige ferkearsbuorden. Wat giet it
Ryk dwaan?

De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de kabinetsreactie op de adviezen
van DINGtiid en hebben daarover nog een aantal vragen.

In april 2024 is de BFTK ondertekend. De leden van de VVD-fractie willen graag weten
welke concrete zaken in het eerste jaar zijn uitgevoerd, opgepakt of geregeld. Er
is namelijk veel te doen en beperkt tijd, dus er moet tempo worden gemaakt met de
afspraken om de ambitie waar te maken. Deze leden kunnen zich niet aan de indruk onttrekken
dat het Rijk vooral wijst naar anderen om de afspraken en ambitie te realiseren. Graag
een reflectie van de Minister.

Volgens de Wet gebruik Friese taal heeft DINGtiid tot taak om te adviseren over de
BFTK. Dit advies is eind maart 2024 aan Rijk en provincie overhandigd. Hoe is dit
advies meegenomen bij de nieuwe BFTK? Waarom is de reactie op het advies van maart
2024 pas in januari 2025 gegeven? Hoe kan in de toekomst ervoor gezorgd worden dat
dit proces beter op elkaar aansluit? De leden van de VVD-fractie stellen de adviezen
van DINGtiid namelijk zeer op prijs en vinden dat hier serieus en tijdig rekenschap
van moet worden gegeven. Kan de Minister een overzicht geven van het tijdpad van de
implementatie van de BFTK?

In de BFTK staan veel vaag geformuleerde doelstellingen. DINGtiid merkt op dat het
Fries gebaat is bij concrete maatregelen, niet bij slechts een «streven» of «verkenning».
De leden van de VVD-fractie vragen of de Minister bereid is bij de tussenevaluatie
te bezien op welke onderwerpen nog concrete maatregelen missen. Welke maatregelen
neemt de Minister om onderzoek naar de effectiviteit van het taalbeleid op de lange
termijn te bevorderen? Deze leden vragen ook naar de uitvoering van de motie-Bevers/Van
der Molen (Kamerstuk 36 200 VII, nr. 132). Kan de Minister duidelijkheid geven over hoe deze motie met betrekking tot de BFTK
is uitgevoerd in de adviezen van Dingtiid?

Rechtspraak en penitentiaire inrichting

De leden van de VVD-fractie missen, net als DINGtiid zelf, in de kabinetsreactie een
standpunt over het advies van DINGtiid om zaken waarvan verwacht mag worden dat er
Friessprekenden zullen deelnemen, te concentreren in Leeuwarden. Kan de Minister aangeven
hoe het op dit moment verloopt met het gebruik van het Fries in de rechtspraak? Welke
vorderingen worden er gemaakt?

De leden van de VVD-fractie willen weten of het kabinet de Friese taal en de daaraan
gerelateerde oplossing voor tolken gelijkstelt met andere, niet-rijkstalen. Is het
kabinet van mening dat er ten aanzien van het Fries een grotere verantwoordelijkheid
bestaat? Want in de reactie wordt vooral gewezen naar de tolkdienstverlening in algemene
zin. In hoeverre dreigt hierdoor de positie van de Friese taal ondergesneeuwd te raken?

De leden van de VVD-fractie hebben nog een aantal vragen over de zaak waarin een gedetineerde
uit De Westereen geen Fries mocht spreken met zijn Friestalige, dementerende beppe.
Deze leden begrijpen natuurlijk dat er situaties zijn waarin geen Fries gesproken
kan worden met het oog op de veiligheid. De vraag is of in zo’n specifiek geval van
een dementerende beppe, die terugvalt op haar eerste taal, een rijkstaal, er niet
een tolk beschikbaar zou moeten zijn? Zo nee, waarom niet?

De Minister heeft eerder aangegeven dat de beroepsrechter recentelijk heeft geoordeeld
dat, onder meer gelet op het benodigde toezicht en het niet beschikken over een tolk
Fries, het niet onredelijk of onbillijk is om deze toestemming te weigeren in het
geval een gedetineerde de Nederlandse taal ook machtig is. Geldt dit volgens de Minister
ook als het gaat om een situatie als hiervoor genoemd, van een dementerende beppe,
die alleen het Fries nog maar machtig is? En waarom kan er in zo’n specifiek geval
niet een tolk beschikbaar zijn?

Friestalige journalistiek

De leden van de VVD-fractie missen in de kabinetsreactie de ambitie als het gaat om
het Fries in de media. Er wordt vooral verwezen naar anderen, zoals de provincie en
instellingen, en vooral naar de professionalisering van lokale omroepen in algemene
zin. Dat vinden deze leden wel erg mager. Wat gebeurt in dat kader specifiek voor
het Fries bij de lokale en regionale omroepen dan wel wat gaat er meer gebeuren dan
nu al gebeurt?

Overig

De leden van de VVD-fractie willen weten wanneer de Wet gebruik Friese taal wordt
geëvalueerd.

De leden van de VVD-fractie vinden het gebruik van het Fries in de zorg cruciaal.
Bijvoorbeeld in de thuiszorg, in de geestelijke gezondheidszorg, in de spoedeisende
zorg en in de langdurige zorg (bijvoorbeeld bij dementie). DINGtiid heeft daar in
oktober 2024 een bijeenkomst over gehouden. Is de Minister bereid om met de provincie
en zorginstellingen te kijken wat er nog meer mogelijk is om Fries in de zorg te stimuleren
en bevorderen? Zo nee, waarom niet?

De leden van de VVD-fractie lezen ook over de positie van Friestaligen buiten Fryslân.
De Minister gaat daar in de reactie niet op in. Kan de Minister deze reactie alsnog
geven? Is de Minister bereid om vanaf de tussentijdse evaluatie te bezien hoe de positie
van Friestaligen buiten Fryslân bevorderd kan worden?

De leden van de VVD-fractie vinden het belangrijk dat er meer Fries in de openbare
ruimte is. De provincie Fryslân heeft aangekondigd de verkeersborden langs provinciale
wegen in Fryslân in 2026 te vervangen door tweetalige verkeersborden. Wat gaat het
Rijk doen?

Vragen en opmerkingen van de leden van de NSC-fractie

De leden van de NSC-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van zowel de adviezen
van DINGtiid als de kabinetsreactie op deze adviezen. Deze leden zijn DINGtiid zeer
erkentelijk voor de concrete adviezen, hoewel DINGtiid zich in haar adviezen moest
beperken tot voorlopige teksten van de BFTK.

De leden van de NSC-fractie lezen in het advies van DINGtiid over de BFTK dat er wordt
geadviseerd het BFTK-proces opnieuw te structureren als een doorgaande, gemeenschappelijke
opdracht. Deze leden onderschrijven dit en lezen in de kabinetsreactie dat er hiertoe
belangrijke stappen worden gezet, bijvoorbeeld door tussentijds te evalueren in 2026.
Hoewel deze leden dit als goede ontwikkeling zien, vragen zij zich af hoe de Minister
deze stap ziet als een concrete vermindering van de werkdruk voor het Rijk, provincies
en gemeenten. Hoe leidt tussentijds evalueren tot vermindering van de werkdruk, specifiek
ten aanzien van de laatste anderhalf jaar van de beleidsperiode? Ziet de Minister
nog meer mogelijkheden om het BFTK-proces te stabiliseren, zoals gewenst door DINGtiid?
Bovendien geeft DINGtiid specifieke aanbevelingen om de werkdruk te verlagen. Hoe
geeft de Minister uitvoering aan deze aanbevelingen en is inmiddels geborgd dat er
voldoende structurele personele inzet en continuïteit van kennis is bij beide overheden,
ook gezien het verloop in ambtelijk personeel? Is de Minister bereid twee keer per
jaar bestuurlijk te spreken over het Fries met de betreffende gedeputeerde?

De leden van de NSC-fractie lezen dat er onduidelijkheid bestaat over de commissie,
waar in motie-Romke de Jong c.s. (Kamerstuk 36 200 VII, nr. 128) toe wordt opgeroepen om de zorgplicht voor het Fries te garanderen en door een commissie
de verantwoordelijkheid voor de Friese taal en cultuur verder uit te werken. Is de
Minister van mening dat de commissie nu voldoende bijdraagt en dat er voldoende uitvoering
gegeven is aan de zorgplicht waartoe in de motie-Romke de Jong c.s. wordt opgeroepen?
Zo nee, op welke punten ziet de Minister verbetermogelijkheden?

De leden van de NSC-fractie lezen in het advies van DINGtiid over de BFTKmeermaals
dat het ontbreekt aan een langetermijnvisie op de Friese taal en cultuur. Bovendien
wordt benadrukt dat heldere langetermijn doelen het realiseren van ambities makkelijker
maakt en monitoring een diepere lading krijgt. De Minister deelt in de kabinetsreactie
dat er vervolggesprekken plaatsvinden tussen de provincie, het Rijk en DINGtiid over
langetermijndoelen. Kan de Minister aangeven wat haar visie is op de langetermijndoelstellingen
en hoe deze wat haar betreft vormgegeven moeten worden? Daarnaast hebben de provinciale
staten van Fryslân het op zich genomen om langetermijndoelen ten aanzien van het Friese
taalbeleid te formuleren. Is de Minister bereid er bij DINGtiid op aan te dringen
dat deze simultane processen bij voorkeur tot een gezamenlijk heldere uitkomst zouden
leiden?

De leden van de NSC-fractie lezen dat het belang van burgerparticipatie voor het maken
van succesvol taalbeleid wordt benadrukt. Deze leden onderschrijven dit volledig,
maar lezen tegelijkertijd dat de Minister in de aanloop naar de tussentijdse rapportage
van de BFTK verkent welke mogelijkheden er zijn om Friese inwoners te betrekken bij
de uitvoering. Ziet de Minister een rol weggelegd voor de Stim Fan Fryslân? Wanneer
wordt de Kamer hierover geïnformeerd en welke opties voor burgerparticipatie heeft
de Minister nu al in beeld? Kan de Minister nadere duiding geven op welke punten zij
in de uitvoering mogelijkheden ziet om een vorm van participatie in te zetten? Hoe
gaat de Minister dat vormgeven? Hoeveel deelnemers worden bijvoorbeeld betrokken?

De leden van de NSC-fractie lezen in het advies van DINGtiid over de BFTK dat geadviseerd
wordt om monitoring van de BFTK extern te beleggen. Hoewel de Minister uitvoerig ingaat
op de manier van monitoring, door onder andere in te gaan op het gebruik van de Taalatlas,
gaat zij niet in op het beleggen van de monitoring bij een externe partij. Hoe kijkt
de Minister naar deze aanbeveling en is zij bereid deze uit te voeren? Zo ja, bij
wie en op basis waarvan zou monitoring plaats moeten vinden, ook gegeven de wetenschap
dat de Fryske Taalatlas geen compleet beeld geven voor een volwaardige evaluatie?
Acht de Minister de Taalatlas dan als een zwaar genoeg instrument? Is de Minister
tevens bereid bij de tussenevaluatie te bekijken op welke onderwerpen nog concrete
doelstellingen ontbreken?

De leden van de NSC-fractie lezen ook dat DINGtiid adviseert om tot een stabiele meetinfrastructuur
te komen. Deelt de Minister, gelet op de beperkingen van het huidige instrumentarium,
het advies om de meetinfrastructuur nader vorm te geven zodat de effectiviteit van
het taalbeleid duidelijker zichtbaar wordt? Zo ja, welke stappen overweegt de Minister
en op welke termijn kan de Kamer hierover geïnformeerd worden?

De leden van de NSC-fractie lezen dat DINGtiid concludeert dat er weinig samenhang
zit in de BFTK-visie op het onderwijs. DINGtiid beveelt daarom aan op een aparte onderwijsnotitie
op te stellen, waarin de visie op het perspectief van de doorgaande leerlijn verder
wordt uitgewerkt. De provincie heeft hiertoe het Taalplan Frysk 2030. Deelt de Minister
de mening dat met het halen van de doelen uit het Taalplan Frysk 2030 nog niets is
gezegd over hoe goed de Friese taal wordt beheerst, daar de doelen hoofdzakelijk op
aanbod zijn gericht? Deelt de Minister ook de mening dat er ruim vóór 2030 zicht moet
zijn op een vervolg van Taalplan Frysk 2030 in het kader van langetermijndoelen, zodat
uitvoerende instanties en scholen zich hier op in kunnen stellen? Deelt de Minister
onze mening dat een vervolg doelen op beheersing zou moeten bevatten in plaats van
doelen op aanbod?

De Minister stelt het Fries en het Nederlands als gelijkwaardige talen in de provincie
Fryslân te zien. Toch wordt de positie van het Nederlands in de voorschoolse opvang
nadrukkelijk belangrijker geacht dan het Fries. Het Nederlands is een verplichting,
het Fries een optie. Hierin zijn de nu geldende BFTK zelfs een achteruitgang ten opzichte
van de taalsituatie van het Fries op bijvoorbeeld Friestalige kinderopvanglocaties.
Ontkent de Minister dat dit zo is? Is de Minister van mening dat kinderen een gelijkwaardige
taalontwikkeling in beide talen verdienen? Is de Minister het met ons eens dat gelijkwaardigheid
wat anders is dan gelijkheid en dat juist het Fries moet worden gestimuleerd om gelijkwaardig
te kunnen worden? Welke maatregelen neemt de Minister om de gelijkwaardige positie
van beide talen in de voorschoolse fase te bevorderen en de achteruitgang in de praktijk
op dit specifieke punt door de BFTK terug te draaien?

De leden van de NSC-fractie lezen in de kabinetsreactie dat er met de nieuwe BFTK
door het Rijk middelen beschikbaar gesteld zijn om meer bevoegde leraren aan te stellen
voor het onderwijzen in het Fries. Deze leden lezen ook in het advies van DINGtiid
dat er aanbevolen wordt om ervoor te zorgen dat op iedere school van het voortgezet
onderwijs het Fries als keuze-examenvak in de bovenbouw wordt aangeboden. De Minister
reageert echter niet op deze specifieke aanbeveling en geeft enkel aan dat de middelen
drempelverlagend kunnen werken. Kan de Minister dit nader duiden? Deelt zij de aanbeveling
van DINGtiid en zo ja, hoe en op welke termijn kan deze gerealiseerd worden?

De leden van de NSC-fractie lezen dat DINGtiid kritisch is op de frase «Scholen die
vmbo-onderwijs aanbieden kunnen bij het Ministerie van OCW officieel toestemming aanvragen
voor het opnemen van het leergebied Friese taal en cultuur binnen het profiel van
de leerlingen» in de BFTK. Deelt de Minister het standpunt van DINGtiid dat de er
geen onwenselijke administratieve drempel moet worden opgelegd aan het vmbo voor het
opnemen van het leergebied Friese taal en cultuur?

De leden van de NSC-fractie lezen in de kabinetsreactie dat binnen de reikwijdte van
het amendement-Soepboer (36 410 VIII, nr. 52) Firda een practoraat uitvoert en opstelt. Daarbij geeft de Minister aan dat Firda
alle ruimte krijgt om een eigen onderzoeksagenda in te richten. Hoe actief zullen
het Rijk en de provincie blijven in de monitoring en eventuele bijsturing van het
practoraat?

Ten aanzien van de tolkinzet van het openbaar ministerie (OM) lezen de leden van de
NSC-fractie dat DINGtiid signalen heeft ontvangen dat er al geruime tijd problemen
zijn met de inzet van beëdigde gerechtstolken. DINGtiid heeft signalen ontvangen dat
het verschil tussen het tarief en wat het tolkbureau bereid is te betalen te groot
is. DINGtiid adviseert daarom hier aanvullende afspraken over te maken. Deze leden
vragen of de Minister de signalen zoals DINGtiid die aanstipt herkent en of zij bereid
is in de Kamerbrief over de tolkdienstverlening niet alleen in te gaan op de leverzekerheid
en levernauwkeurigheid, maar ook specifiek in te gaan op het signaal vanuit de beëdigde
rechtstolken.

De leden van de NSC-fractie lezen in het advies van DINGtiid dat zij haar advieswerk
in dit BFTK-proces niet optimaal heeft kunnen uitvoeren en adviseert daartoe in artikel
5 en 6 van de BFTK vast te leggen dat DINGtiid in geval van het tussentijds wijzigen
respectievelijk beëindigen van de afspraken eerst wordt gevraagd om te adviseren wat
dit voor het Fries betekent. Deelt de Minister deze opvatting van DINGtiid en zo ja,
overweegt zij naast de aanbeveling van DINGtiid nog andere stappen om de positie van
DINGtiid sterker te borgen in het BFTK-proces?

Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie

De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de stukken en hebben
daarover nog een aantal vragen.

Algemeen

De leden van de D66-fractie zijn verheugd om te concluderen dat het verzoek in de
motie-Kuiken/Romke de Jong (Kamerstuk 36 200 VII, nr. 135) om het ambitieniveau voor de Friese taal te verhogen is uitgevoerd. Tegelijkertijd
concludeert het DINGtiid-advies dat het verzoek in deze motie aangaande het informeren
van de Kamer over de visie voor het Fries nog beter kan worden uitgewerkt. Deze leden
omarmen de Friese taal als tweede Rijkstaal en streven naar een tweetalig Fryslân,
waarin zowel het Fries als het Nederlands een gelijkwaardige, volwaardige positie
heeft in alle domeinen van het maatschappelijke leven. Ondersteunt de Minister dat
streven? Is de Minister bereid om bij de tussentijdse evaluatie van de BFTK uitgebreider
in te gaan op de inherente waarde van de Friese taal en cultuur?

De leden van de D66-fractie ondersteunen de wens van DINGtiid en de provinciale staten
van Fryslân om met een breed gedragen langetermijndoelen voor het Fries te komen waar
in gezamenlijkheid aan kan worden gewerkt. Deze leden zijn benieuwd of de Minister
bereid is er bij DINGtiid op aan te dringen dat deze processen bij voorkeur tot een
gezamenlijke breed gedragen, heldere uitkomst zouden leiden?

DINGtiid

De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de zorgelijke conclusie van DINGtiid
dat het huidige BFTK-proces tot een te hoge werkdruk leidt. DINGtiid doet een aantal
voorstellen om het proces te stroomlijnen. Deze leden vragen hoe de Minister daar
uitvoering aan geeft. Is inmiddels bij beide overheden geborgd dat er voldoende structurele
personele inzet en continuïteit van kennis aanwezig is? En hoe reflecteert de Minister
op de positie van DINGtiid in het BFTK-proces? Onderstreept de Minister het belang
van een gelijkwaardige rol van Rijk en provincie jegens DINGtiid en vice versa? Zo
ja, wat zal de Minister doen om dat te bewerkstelligen?

Onderwijs en onderzoek

De leden van de D66-fractie vinden het van groot belang dat er een integrale visie
en ambitie is voor het Friese taalonderwijs, de kennisinfrastructuur voor de Friese
taal en cultuur en een doorlopende leerlijn van peuter tot promovendus. DINGtiid concludeert
dat er weinig samenhang zit in de BFTK-visie op het onderwijs. Deze leden zijn zich
ervan bewust dat de bevoegdheid voor het onderwijs met name bij de provincie Fryslân
belegd is, maar vragen de Minister om bereidheid waar mogelijk te ondersteunen om
het beste onderwijs te realiseren. Deelt de Minister de zorg dat de onderwijsdoelen
in de BFTK ook buiten zicht dreigen te raken als de doelen van het Taalplan Frysk
2030 niet gehaald worden?

De Minister stelt het Fries en het Nederlands als gelijkwaardige talen in de provincie
Fryslân te zien. De leden van de D66-fractie zien in de omgang met de voorschoolse
opvang echter een inconsistentie. Het Nederlands is in de voorschoolse opvang een
verplichting, het Fries een optie. Deze leden vinden dat niet uit te leggen als een
gelijkwaardige positie voor beide talen. Is de Minister van mening dat kinderen in
Fryslân een gelijkwaardige taalontwikkeling in beide talen verdienen? Welke maatregelen
neemt de Minister om de gelijke positie van beide talen in de voorschoolse fase te
bevorderen? Ziet de Minister de meerwaarde voor de taalbevordering van meertalig opgroeien,
juist om taalachterstanden weg te nemen? Acht de Minister de positie van het Fries
in de voorschoolse opvang van belang?

De leden van de D66-fractie vinden het van belang dat alle Friese kinderen hun eigen
moedertalen goed kunnen leren. Deelt de Minister het standpunt van DINGtiid dat er
geen onwenselijke administratieve drempel moet worden opgelegd aan vmbo-scholen voor
het opnemen van het leergebied Friese taal en cultuur? Binnenkort komt de Rijksuniversiteit
Groningen (RUG) met een nieuwe bachelor Fries. Deze leden vragen de Minister of zij
toe kan zeggen dat er een volwaardige (180 studiepunten/ECTS), duurzame en toegankelijke
bachelor Fries komt?

Rechtspraak en gevangenissen

De leden van de D66-fractie hadden graag kennis willen nemen van afspraken over de
rechtspraak en de reactie van de Minister op de DINGtiid-adviezen daarover. Deze blijken
echter te ontbreken. Deze leden vragen of de Minister die reactie alsnog kan geven
en vragen of de Minister bereid is om de positie van Friestalige rechtszoekenden te
beschermen? Is de Minister van mening dat Friezen Fries mogen spreken in de rechtspraak?
Is de Minister ook van mening dat juist de rechtspraak recht dient te doen aan de
rechtspositie van Friestalige rechtszoekenden? Deze leden vragen de Minister op welke
termijn er sprake zal zijn van volledige tweetalige rechtspraak in Fryslân.

De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het antwoord
op de door hen geagendeerde kwestie van een Friese gedetineerde die het verboden werd
Fries te spreken. Deze leden waren verbaasd dat, ook in algemene zin, een Nederlandstalige
gedetineerde andere taalrechten heeft dan een Friestalige gedetineerde. Welke maatregelen
neemt de Minister om de taalrechten van Friestalige gedetineerden gelijk te stellen
aan die van Nederlandstalige gedetineerden? Deze leden concluderen dat deze casus
zich vaker voor kan doen, waarbij gedetineerden afhankelijk zijn van of de penitentiaire
inrichting een contract heeft met een tolkenbureau dat afspraken heeft met Friestalige
tolken. Het bevreemdt hen dat de Minister de Kamer heeft gemeld dat er geen Friestalige
tolk beschikbaar was, terwijl er wel Friestalige tolken beschikbaar waren, maar daar
geen afspraken mee waren gemaakt. Hoe reflecteert de Minister daarop?

De leden van de D66-fractie concluderen dat veelvuldig correspondentie tussen kabinet
en Kamer over de inzet van (Friese) tolken nog niet tot een oplossing hebben geleid
voor het probleem. Wat heeft de Minister nodig om dit probleem op te lossen? Deze
leden vragen of de Minister bereid is om bij de tussenevaluatie aan de Kamer te rapporteren
over de praktijk van de Friese tolken door met tolken en belangenorganisaties in gesprek
te gaan.

Friezen buiten Fryslân en samenwerking met Caribisch Nederland

De leden van de D66-fractie zijn verheugd om kennis te nemen van de versterking van
de positie van het Papiaments, mede met dank aan de provincie Fryslân, in het Europees
Handvest voor Regionale Talen en Talen van Minderheden. Deze leden vragen wanneer
de verdere versterking van het Fries in het Handvest af wordt gerond? Zij vragen daarnaast
aandacht voor de positie van Friezen buiten Fryslân. Is de Minister bereid om in te
gaan op de adviezen van DINGtiid over de positie van Friezen buiten Fryslân?

Overige

De leden van de D66-fractie zijn benieuwd wanneer de motie Romke de Jong c.s. (Kamerstuk
36 200 VII, nr. 128) over het onderzoeken hoe de wettelijke zorgplicht en verantwoordelijkheid voor de
Friese taal en cultuur zal worden uitgevoerd. Zij hebben in het DINGtiid-advies over
een landelijke permanente commissie Fries geen voorstellen gezien die invulling geven
aan dit breedgedragen verzoek voor een tijdelijk onderzoek van de Kamer. Wanneer komt
de Minister met een reactie op het DINGtiid-advies over een Landelijke Commissie Frysk?
Zal de Minister in haar reactie alsnog aangeven wél uitvoering te geven aan de door
de Kamer aangenomen motie Romke de Jong c.s. voor het uitwerken van de wettelijke
gedeelde zorgplicht?

De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het voorstel
van voormalig Minister De Jonge om taal explicieter als discriminatiegrond op te nemen.
Op welke termijn verwacht de Minister daartoe een voorstel te doen aan de Kamer?

Is de Minister bereid om de Kamer in beide Rijkstalen van een antwoord te voorzien
in dit schriftelijke overleg?

Vragen en opmerkingen van de leden van de BBB-fractie

De leden fan de BBB-fraksje fine it Frysk in weardefol en wêzentlik ûnderdiel fan
de Nederlânske taal – en kultuerskiednis. It Frysk is net allinnich in middel ta kommunikaasje,
mar ek in drager fan identiteit, ferbûnens en histoarysk besef. It behâld en it befoarderjen
fan it Frysk fertsjinje dan ek oanhâldend omtinken en ynset, sawol op bestjoerlik
as maatskiplik niveau.

De leden fan de BBB-fraksje lêze dat mei de Bestjoersôfspraak Fryske taal en kultuer
(BFTK) 2022–2028 de ynset foar it beskermjen en befoarderjen fan de Fryske taal en
kultuer fersterke is. Sy konstatearje dat it Ryk hjirfoar 18 miljoen euro beskikber
stelt. De leden freegje oft dit bedrach tarikkend achte wurdt en op hokker wize de
ferdieling fan de middels foarmjûn wurdt, sadat dy effektyf bydrage oan de doelen
dy’t steld binne.

De leden fan de BBB-fraksje freegje omtinken foar de strukturele boarging fan de Fryske
taal binnen it ûnderwiis. Sy stypje de oanbefeling fan DINGtiid om ûnderwiissambysjes
foar it Frysk op alle niveau’s yn gearhing te beskôgjen. Sy freegje hoe’t it kabinet
de trochgeande learline foar it Frysk konkreet fersterkje wol en hokker maatregels
troffen wurde om it fak Frysk oantrekliker te meitsjen foar studinten en dosinten.

Fierder konstatearje de leden fan de BBB-fraksje dat DINGtiid derop wiist dat der
te min gearhing sit yn de BFTK-fyzje op it ûnderwiis en dêrom foarstelt om in aparte
ûnderwiisnotity op te stellen. Sy wize derop dat de provinsje Fryslân mei it Taalplan
Frysk 2030 al in gearhingjende ûnderwiisfyzje ûntwikkele hat foar de trochrinnende
learline fan de Fryske taal en dat de provinsje boppedat in wichtige bestjoerlike
ferantwurdlikheid draacht foar it Fryske taalûnderwiis. De leden fan de BBB-fraksje
freegje de Minister dêrom te befêstigjen dat it Taalplan Frysk 2030 de liedende ûnderwiisnotity
is foar it Fryske taalûnderwiis. Dêrneist fernimme se graach oft de Minister de soarch
dielt dat it net beheljen fan de doelen út it Taalplan Frysk 2030 derta liede kinne
soe dat ek de ûnderwiisdoelen fan de BFTK bûten berik reitsje.

As lêste wize de leden fan de BBB-fraksje op it belang fan in strukturele ferankering
fan de Fryske taal yn de learare-opliedings. Sy stelle foar om studinten dy’t harren
oplieding yn Ljouwert folgje, de Fryske taal op te nimmen yn it ûnderwiisprogramma.
Yn it ferline waard oppere dat dit in drompel foarmje kinne soe foar studinten fan
bûten de provinsje, mar yn oare Europeeske regio’s mei lytsere talen blykt dat krekt
in fanselssprekkendheid en suksesfol ûnderdiel fan de oplieding te wêzen. De leden
fan de BBB-fraksje binne fan betinken dat it opnimmen fan de Fryske taal net allinnich
bydraacht oan learkrêften dy’t genôch foech hawwe, mar ôfstudearren ek in ekstra kwalifikaasje
biedt dy’t harren sterker makket op de arbeidsmerk. Sy freegje de Minister dêrom hoe’t
sy tsjin dit foarstel oansjocht en oft sy ree is om te ûndersykjen hoe’t dit struktureel
ynfierd wurde kin.

De leden fan de BBB-fraksje fine it essinsjeel dat it Frysk net allinnich in formele
erkenning krijt, mar ek werklik tapast wurdt yn it bestjoerlik ferkear en de rjochtspraak.
Sy freegje hoe’t it kabinet útfiering jout oan de advizen fan DINGtiid om it Frysk
faker te brûken yn juridyske prosedueres en hoe’t de bewustwurding ûnder oerheidsynstânsjes
hjiroer fergrutte wurdt. Dy leden konstatearje dat Fryske rjochtssykjenden noch altyd
net sûnder tûkelteammen yn it Frysk harren rjocht fine kinne, nettsjinsteande it feit
dat it Frysk wetlik in folweardige rjochts – en bestjoerstaal is yn de provinsje Fryslân
en de byhearrende rjochtsgebieten. Sy freegje de Minister oft hy it stânpunt dielt
dat de oerheid Fryske rjochtssykjenden werklik by steat stelle moat om sûnder obstakels
diel te nimmen oan de rjochtsgong yn de Fryske taal. Dêrneist wolle sy witte oft de
Minister fan betinken is dat de rjochtspraak/oerheid hâlden is oan ynternasjonale
ferdragen, lykas it Ramtferdrach oangeande de beskerming fan nasjonale minderheden,
en hokker stappen hja set om neilibbing dêrfan te befoarderjen. En is de Minister
ree om by de tuskenevaluaasje oan de Keamer te rapportearjen oer de praktyk fan de
Fryske tolken troch mei tolken en belange-organisaasjes yn petear te gean?

De leden fan de BBB-fraksje hawwe fernommen dat de Minister earder tasein sjen te
sillen nei de ratifikaasje fan oanfoljende artikels yn it Europeesk Hânfêst foar Regionale
Talen en Talen fan Minderheden. Dy leden fernimme op dat der yntusken stappen set
binne foar it Papiamintsk, wêrby’t artikels ûnder Diel 3 fan it Hânfêst ratifisearre
binne dy’t foar it Frysk noch net fêstlein binne. De leden freegje de Minister wannear’t
sy ferwachtet dit proses foar it Frysk ôf te rûnjen en hokker konkrete ferfolchstappen
hja dêryn foarsjocht. Sy ferwize dêrby nei de Sânde rapportaazje fan Nederlân oangeande
it Europeesk Hânfêst foar regionale talen of talen fan minderheden en de Oanbiedingsbrief
by de kabinetsreaksje Nederlân Europeesk Hânfêst foar regionale talen of talen fan
minderheden en it Ramtferdrach oer de beskerming fan nasjonale minderheden.

De leden fan de BBB-fraksje hawwe fernommen dat de amtsfoargonger fan de Minister
earder oanjûn taal eksplisyter as diskriminaasjegrûn yn de wet opnimme te wollen.
Sy freegje de Minister oft dit kloppet en freegje de Minister of, en op hokker termyn
sy ferwachtet in wetsfoarstel dêrta by de Twadde Keamer yn te tsjinjen. Dêrneist fernimme
sy graach hokker stappen de Minister ûndernimt om diskriminaasje op basis fan taal,
wêrûnder it Frysk, yn de praktyk foar te kommen en te bestriden.

De leden fan de BBB-fraksje lêze dat boargerpartisipaasje in wichtige pylder foarmet
binnen de BFTK. Sy stypje inisjativen lykas Stim fan Fryslân en freegje op hokker
wize Fryske ynwenners struktureel belutsen bliuwe by de útfiering en evaluaasje fan
de ôfspraken. Dêrneist freegje sy hoe’t jongeren, mei troch it inisjatyf Asega’s,
noch aktiver belutsen wurde kinne by it Fryske taalbelied.

De leden fan de BBB-fraksje freegje om ferdúdliking oer de monitoaring en evaluaasje
fan de BFTK. Sy lêze dat dêrby de Fryske Taalatlas en de njoggen pylders fan it UNESCO-taalfitaliteitsmodel
brûkt wurde. Hja freegje hoe’t dy ynstruminten konkreet bydrage oan it mjitten fan
de fuortgong en oft oanfoljende metoaden oerwage wurde om it effekt fan it belied
skerper yn kaart te bringen. Dêrneist freegje sy oft it wol foldwaande is dat provinsje
en ryk mar twa kear yn it jier mei-inoar oerlizze. Ek freegje sy oft it net te lang
duorret dat de evaluaasje pas yn 2026 plakfynt.

De leden fan de BBB-fraksje fine it wichtich dat it Frysk syn plak behâldt yn de media
en sjoernalistyk. Sy stypje de ûntwikkeling fan in HBO-minor Fryske sjoernalistyk
en freegje hoe’t de ynstream fan studinten garandearre wurdt. Ek freegje sy hokker
stappen set wurde om de kwaliteit fan it Frysk yn de media te ferbetterjen en oft
oanfoljende maatregels nedich binne om it brûken fan de Fryske taal yn de skreaune
en sprutsen parse te befoarderjen. De leden fan de BBB-fraksje priizgje de Fryske
nijsmedia dy’t harren ynspanne om it oandiel Frysk yn de skreaune parse te fergrutsjen,
lykas Omrop Fryslân.

De leden fan de BBB-fraksje freegje oft it mooglik is dat it Ryk in rol spilet yn
it beskikber meitsjen fan de Fryske taal yn platfoarms lykas Duolingo, sadat it Frysk
tagonkliker wurdt foar in breder publyk.

As lêste wolle de leden fan de BBB-fraksje witte wat de stân fan saken is wat de moasje
fan de leden Bevers en Van der Molen (Keamerstik 36 200 VII, nr. 132) oanbelanget by de nije bestjoersôfspraak Fryske taal en kultuer ûndersykje oft de
ynstelling fan in lanlike «kommisje Frysk» mooglik is.

De leden fan de BBB-fraksje bliuwe harren ynsetten foar in sterke posysje fan it Frysk
en sjogge út nei it beäntwurdzjen fan harren fragen.

De leden van de BBB-fractie vinden het Fries een waardevol en wezenlijk onderdeel
van de Nederlandse taal- en cultuurgeschiedenis. Het Fries is niet alleen een middel
tot communicatie, maar ook een drager van identiteit, verbondenheid en historisch
besef. Het behoud en de bevordering van het Fries verdienen dan ook voortdurende aandacht
en inzet, zowel op bestuurlijk als maatschappelijk niveau.

De leden van de BBB-fractie lezen dat met de BFTK 2024–2028 de inzet voor het beschermen
en bevorderen van de Friese taal en cultuur is versterkt. Zij constateren dat het
Rijk hiervoor achttien miljoen euro beschikbaar stelt. Deze leden vragen of dit bedrag
toereikend wordt geacht en op welke wijze de verdeling van de middelen wordt vormgegeven,
zodat deze effectief bijdragen aan de gestelde doelen.

De leden van de BBB-fractie vragen aandacht voor de structurele borging van de Friese
taal binnen het onderwijs. Deze leden ondersteunen de aanbeveling van DINGtiid om
onderwijsambities voor het Fries op alle niveaus in samenhang te beschouwen. Zij vragen
hoe het kabinet de doorgaande leerlijn voor het Fries concreet wil versterken en welke
maatregelen worden getroffen om het vak Fries aantrekkelijker te maken voor studenten
en docenten.

Voorts constateren de leden van de BBB-fractie dat DINGtiid erop wijst dat er te weinig
samenhang zit in de BFTK-visie op het onderwijs en dat DINGtiid daarom voorstelt om
een aparte onderwijsnotitie op te stellen. Zij wijzen erop dat de provincie Fryslân
met het Taalplan Frysk 2030 reeds een samenhangende onderwijsvisie heeft ontwikkeld
voor de doorlopende leerlijn van de Friese taal en dat de provincie bovendien een
belangrijke bestuurlijke verantwoordelijkheid draagt voor het Friese taalonderwijs.
Deze leden vragen de Minister daarom te bevestigen dat het Taalplan Frysk 2030 de
leidende onderwijsnotitie is voor het Friese taalonderwijs. Daarnaast vernemen zij
graag of de Minister de zorg deelt dat het niet behalen van de doelen uit het Taalplan
Frysk 2030 ertoe zou kunnen leiden dat ook de onderwijsdoelen van de BFTK buiten bereik
raken.

Tot slot wijzen de leden van de BBB-fractie op het belang van een structurele verankering
van de Friese taal in de lerarenopleidingen. Zij stellen voor om voor studenten die
hun opleiding in Leeuwarden volgen, de Friese taal op te nemen in het onderwijsprogramma.
In het verleden werd geopperd dat dit een drempel zou kunnen vormen voor studenten
van buiten de provincie, maar in andere Europese regio’s met kleinere talen blijkt
dit juist een vanzelfsprekendheid en succesvol onderdeel van de opleiding te zijn.
Deze leden zijn van mening dat het opnemen van de Friese taal niet alleen bijdraagt
aan voldoende bevoegde leerkrachten, maar afgestudeerden ook een extra kwalificatie
biedt die hen sterker maakt op de arbeidsmarkt. Zij vragen de Minister daarom hoe
zij tegen dit voorstel aankijkt en of zij bereid is te onderzoeken hoe dit structureel
kan worden ingevoerd.

De leden van de BBB-fractie vinden het essentieel dat het Fries niet alleen een formele
erkenning krijgt, maar ook daadwerkelijk wordt toegepast in het bestuurlijk verkeer
en de rechtspraak. Deze leden vragen hoe het kabinet uitvoering geeft aan de adviezen
van DINGtiid om het Fries vaker te gebruiken in juridische procedures en hoe de bewustwording
hierover onder overheidsinstanties wordt vergroot. Zij constateren dat Friese rechtszoekenden
nog altijd niet zonder belemmeringen in het Fries hun recht kunnen halen, ondanks
het feit dat het Fries wettelijk een volwaardige rechts- en bestuurstaal is in de
provincie Fryslân en de bijbehorende rechtsgebieden. Zij vragen de Minister of zij
het standpunt deelt dat de overheid Friese rechtszoekenden daadwerkelijk in staat
moet stellen om zonder obstakels deel te nemen aan de rechtsgang in de Friese taal.
Daarnaast willen zij weten of de Minister van mening is dat de rechtspraak/overheid
gehouden is aan internationale verdragen, zoals het Kaderverdrag inzake de bescherming
van nationale minderheden, en welke stappen zij zet om naleving hiervan te bevorderen.
Is de Minister bereid om bij de tussenevaluatie aan de Kamer te rapporteren over de
praktijk van de Friese tolken door met tolken en belangenorganisaties in gesprek te
gaan?

De leden van de BBB-fractie hebben vernomen dat de Minister eerder heeft toegezegd
te zullen kijken naar de ratificatie van aanvullende artikelen in het Europees Handvest
voor Regionale Talen en Talen van Minderheden. Deze leden merken op dat er inmiddels
stappen zijn gezet voor het Papiaments, waarbij artikelen onder Deel 3 van het Handvest
zijn geratificeerd die voor het Fries nog niet zijn vastgelegd. Zij vragen de Minister
wanneer zij verwacht dit proces voor het Fries af te ronden en welke concrete vervolgstappen
zij hierin voorziet. Zij verwijzen hierbij naar de kabinetsreactie op het zevende
evaluatierapport over Nederland inzake het Europees Handvest voor regionale talen
en talen van minderheden en het vierde advies over Nederland inzake het Kaderverdrag
voor de bescherming van nationale minderheden van de Raad van Europa (Kamerstuk 36 410 VII, nr. 89).

De leden van de BBB-fractie hebben vernomen dat de ambtsvoorganger van de Minister
eerder heeft aangegeven taal explicieter als discriminatiegrond in de wet op te willen
nemen. Deze leden vragen de Minister of dit klopt en vragen de Minister of en op welke
termijn zij verwacht een wetsvoorstel hiertoe bij de Tweede Kamer in te dienen. Daarnaast
vernemen zij graag welke stappen de Minister onderneemt om discriminatie op basis
van taal, waaronder het Fries, in de praktijk te voorkomen en te bestrijden.

De leden van de BBB-fractie lezen dat burgerparticipatie een belangrijke pijler vormt
binnen de BFTK. Deze leden ondersteunen initiatieven zoals Stim fan Fryslân en vragen
op welke wijze Friese inwoners structureel betrokken blijven bij de uitvoering en
evaluatie van de afspraken. Daarnaast vragen zij hoe jongeren, mede door het initiatief
Asega’s, nog actiever kunnen worden betrokken bij het Friese taalbeleid.

De leden van de BBB-fractie vragen om verduidelijking over de monitoring en evaluatie
van de BFTK. Deze leden lezen dat hierbij de Fryske Taalatlas en de negen pijlers
van het UNESCO-taalvitaliteitsmodel worden gebruikt. Zij vragen hoe deze instrumenten
concreet bijdragen aan het meten van de voortgang en of aanvullende methodes worden
overwogen om het effect van het beleid scherper in kaart te brengen. Daarnaast vragen
zij of het wel voldoende is dat provincie en rijk slechts twee keer per jaar met elkaar
overleggen. Ook vragen zij of het niet te lang duurt als de evaluatie pas in 2026
plaatsvindt.

De leden van de BBB-fractie vinden het belangrijk dat het Fries zijn plaats behoudt
in de media en journalistiek. Deze leden ondersteunen de ontwikkeling van een hbo-minor
Friese journalistiek en vragen hoe de instroom van studenten gewaarborgd wordt. Tevens
vragen zij welke stappen worden gezet om de kwaliteit van het Fries in de media te
verbeteren en of aanvullende maatregelen nodig zijn om het gebruik van de Friese taal
in de geschreven en gesproken pers te bevorderen. Zij prijzen de Friese nieuwsmedia
die zich inspannen om het aandeel Fries in de geschreven pers te vergroten, evenals
Omrop Fryslân.

De leden van de BBB-fractie vragen of het mogelijk is dat het Rijk een rol speelt
in het beschikbaar maken van de Friese taal in platforms zoals Duolingo, zodat het
Fries toegankelijker wordt voor een breder publiek.

Tot slot willen de leden van de BBB-fractie weten wat de stand van zaken is wat betreft
de motie van de leden Bevers en Van der Molen over bij de nieuwe bestuursafspraak
Friese taal en cultuur onderzoeken of de instelling van een landelijke «commissie
Frysk» (Kamerstuk 36 200 VII, nr. 132) mogelijk is.

De leden van de BBB-fractie blijven zich inzetten voor een sterke positie van het
Fries en zien uit naar de beantwoording van hun vragen.

Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie

De leden van de CDA-fractie vinden het een goede zaak dat wordt gewerkt aan de uitvoering
van de afspraken die zijn vastgelegd in de BFTK. Zij hebben hierover verschillende
vragen aan de Minister.

Allereerst vragen de leden van de CDA-fractie hoe de Minister uitvoering geeft aan
de adviezen van DINGtiid om het BFTK-proces te stroomlijnen. DINGtiid heeft geconcludeerd
dat het huidige proces tot een te hoge werkdruk leidt en heeft voorstellen gedaan
om dit te verbeteren. Deze leden willen weten of inmiddels bij beide overheden geborgd
is dat er voldoende structurele personele inzet en continuïteit van kennis aanwezig
is. Daarnaast vragen zij of de Minister het belang van een gelijkwaardige rol van
Rijk en provincie jegens DINGtiid en vice versa onderstreept. DINGtiid heeft aangegeven
haar wettelijke adviserende taak niet optimaal te kunnen uitvoeren. Zij willen weten
wat de Minister zal doen om dit te bewerkstelligen.

De leden van de CDA-fractie missen in de BFTK een visie over het belang van de Friese
taal. Deze leden vragen of de Minister bereid is om bij de tussentijdse evaluatie
van de BFTK uitgebreider in te gaan op de inherente waarde van de Friese taal en cultuur.
Ook willen zij weten of de Minister het streven naar een tweetalig Fryslân onderschrijft,
waarin zowel het Fries als het Nederlands een gelijkwaardige, volwaardige positie
heeft in alle domeinen van het maatschappelijke leven.

Verder vragen de leden van de CDA-fractie of de Minister bereid is er bij DINGtiid
op aan te dringen dat de simultane processen bij voorkeur tot een gezamenlijke, breed
gedragen en heldere uitkomst zouden leiden. Er is behoefte aan heldere en breed gedragen
langetermijndoelen om effectief beleid te kunnen voeren.

DINGtiid heeft opgemerkt dat het Fries gebaat is bij concrete maatregelen en niet
bij slechts een «streven» of «verkenning». De leden van de CDA-fractie vragen of de
Minister bereid is bij de tussenevaluatie te bezien op welke onderwerpen nog concrete
doelstellingen ontbreken. Ook willen deze leden weten welke maatregelen de Minister
neemt om onderzoek naar de effectiviteit van het taalbeleid op de lange termijn te
bevorderen.

Op het gebied van onderwijs vragen de leden van de CDA-fractie of de Minister onderstreept
dat het Taalplan Frysk 2030 de leidende onderwijsnotitie is voor het Friese taalonderwijs.
Zij maken zich zorgen dat de onderwijsdoelen in de BFTK ook buiten zicht zouden dreigen
te raken als de doelen van het Taalplan Frysk 2030 niet gehaald worden.

In de voorschoolse fase wordt de positie van het Nederlands belangrijker geacht dan
het Fries. De leden van de CDA-fractie vragen welke maatregelen de Minister neemt
om de gelijke positie van beide talen in de voorschoolse fase te bevorderen. Deze
leden willen weten of de Minister de meerwaarde ziet voor de taalbevordering van meertalig
opgroeien, juist om taalachterstanden weg te nemen, en of de Minister de positie van
het Fries in de voorschoolse opvang van belang acht.

DINGtiid heeft stevige kritiek geuit op de werkwijze voor het Fries op vmbo-scholen.
De leden van de CDA-fractie vragen of de Minister het standpunt van DINGtiid deelt
dat er geen onwenselijke administratieve drempel moet worden opgelegd aan het vmbo
voor het opnemen van het leergebied Friese taal en cultuur.

Binnenkort komt de RUG met een nieuwe bachelor Fries. De leden van de CDA-fractie
vragen of de Minister er vertrouwen in heeft dat er een volwaardige (180 ECTS), duurzame
en toegankelijke bachelor Fries komt.

Friese rechtszoekenden kunnen nog altijd niet altijd in het Fries hun recht vinden,
terwijl het wettelijk een volwaardige rechts- en bestuurstaal is in de provincie Fryslân.
De leden van de CDA-fractie vragen of de Minister het standpunt deelt dat de overheid
Friese rechtszoekenden in staat moet stellen om zonder belemmeringen deel te nemen
aan de rechtsgang in de Friese taal. Deze leden willen ook weten of de Minister van
mening is dat de rechtspraak gehouden is aan internationale verdragen zoals het Kaderverdrag
inzake de bescherming van nationale minderheden.

DINGtiid adviseert een structurele relatie aan te gaan met organisaties van groot
belang voor de Friese cultuurinfrastructuur. De leden van de CDA-fractie vragen of
de Minister van mening is dat een verhoogde Rijksinzet voor de Friese taal geenszins
mag leiden tot een verminderde inzet vanuit de provincie Fryslân. Zij willen weten
wat de Minister doet om de provincie Fryslân, indien nodig, aan te spreken op de gedeelde
zorgplicht voor de Friese taal en cultuur.

De leden van de CDA-fractie vragen ook of de Minister bereid is om vanaf de tussentijdse
evaluatie te bezien hoe de positie van Friestaligen buiten Fryslân bevorderd kan worden.
DINGtiid is uitgebreid ingegaan op deze positie, maar de Minister is hier in de reactie
niet op ingegaan.

Het DINGtiid-advies over een permanente Landelijke Commissie Frysk geeft geen uitvoering
aan de motie van de Kamer. De leden van de CDA-fractie vragen wanneer de Minister
met een reactie komt op het DINGtiid-advies over een Landelijke Commissie Frysk. Deze
leden willen weten of de Minister in haar reactie alsnog zal aangeven wél uitvoering
te geven aan de door de Kamer aangenomen motie-Romke de Jong voor het uitwerken van
de wettelijke gedeelde zorgplicht door een commissie.

In aanloop naar de BFTK zijn veel organisaties betrokken geweest vanuit het Friese
veld om tot een gedragen bestuursafspraak te komen. De leden van de CDA-fractie vragen
of de Minister een overzicht kan geven van het tijdpad van de implementatie van de
BFTK.

De Minister heeft eerder toegezegd te zullen kijken naar de ratificatie van aanvullende
artikelen in het Europees Handvest voor regionale talen en talen van minderheden.
De leden van de CDA-fractie vragen wanneer de Minister verwacht dit proces te hebben
afgerond.

Tot slot vragen de leden van de CDA-fractie op welke termijn de Minister verwacht
een wet in te dienen bij de Tweede Kamer om taal explicieter als discriminatiegrond
in de wet op te nemen. De vorige Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatie
(BZK) heeft immers aangegeven dit te willen doen.

Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie

De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de
brief van de Minister over het advies van DINGtiid betreffende de Bestjoersôfspraak
Fryske taal en kultuer 2024–2028 en Friestalige Journalistiek. Deze leden delen in
de waardering die de Minister in deze brief uitspreekt naar DINGtiid en haar adviezen
omtrent de BFTK 2024–2028. Zij hebben over de brief nog enkele vragen.

Het valt de leden van de ChristenUnie-fractie op dat de Minister in haar brief weinig
erkenning geeft aan de conclusie van DINGtiid dat het huidige BFTK-proces tot een
te hoge werkdruk leidt. Deze leden zijn benieuwd of de Minister op de hoogte is van
deze hoge werkdruk en of er concrete plannen zijn om deze werkdruk te verlagen en
het BFTK-proces te stroomlijnen om te voorkomen dat genoemde plannen en adviezen onuitvoerbaar
worden.

De leden van de ChristenUnie-fractie stellen in overeenstemming met DINGtiid dat er
een visie mist over het belang van de Friese taal. Deze leden zijn overtuigd van de
inherente waarde van de Friese taal voor de cultuur en het levend cultuurhistorisch
erfgoed van Nederland. Zij vragen de Minister of zij zich hier bij aansluit en of
zij bereid is om bij de tussentijdse evaluatie van de BFTK uitgebreider in te gaan
op de inherente waarde van de Friese taal en cultuur. Waarom is de Friese taal en
haar behoud volgens de Minister van belang voor Nederland?

De leden van de ChristenUnie-fractie erkennen, samen met de Minister en DINGtiid,
het belang van onderwijs in het waarborgen van de Friese taal. De Minister geeft aan
dat de infrastructuur van de hele onderwijsketen is verstevigd en dat structurele
en incidentele middelen worden toegekend om dit proces te blijven ondersteunen. Deze
leden zouden graag verdere toelichting ontvangen van de Minister over welke middelen
zij hier spreekt en hoe deze het proces ondersteunen.

De leden van de ChristenUnie-fractie sluiten zich aan bij de zorg van DINGtiid wat
betreft het creëren van onwenselijke administratieve drempels naar aanleiding van
het feit dat scholen die vmbo-onderwijs aanbieden officieel toestemming moeten aanvragen
voor het opnemen van het leergebied Friese taal en cultuur. De Minister gaat niet
in op deze kwestie en dus de vraag aan de Minister of zij deze zorg deelt. Zo ja,
wat zal er gedaan worden om te voorkomen dat administratieve drempels ontstaan?

De brief benoemt dat het Rijk en de provincie middelen beschikbaar zal stellen voor
een bacheloropleiding Fries op de RUG. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen
de Minister of zij de komst en het behoud van deze bachelor Fries kan waarborgen.
Dit met het oog op de bezuinigingen op hoger onderwijs die dit kabinet doorvoert en
de uitwerkingen die deze hebben op het aanbod van talenstudies.

De leden van de ChristenUnie-fractie willen graag aandacht vragen voor het feit dat
het nog steeds niet in alle gevallen mogelijk is voor Friese rechtszoekenden om in
het Fries hun recht te halen. In eerdere brieven wees de Minister op het belang van
de afstand tussen de wetgevende en de rechtelijke macht en hield om die reden afstand
van deze problematiek. Toch zijn deze leden ervan overtuigd dat het de taak van de
Minister is om te voorzien in de beschikbaarheid van de Friese taal, aangezien deze
een volwaardige rechts- en bestuurstaal is in de provincie Fryslân. Daarom stellen
zij de volgende vraag: op welke termijn zal er sprake zijn van volledige tweetalige
rechtspraak in Fryslân? Welke acties onderneemt dit kabinet om tweetalige rechtspraak
te realiseren?

Het valt de leden van de ChristenUnie-fractie op dat er nog steeds problemen zijn
met betrekking tot de inzet van Friese tolken. Uit eerdere vragen aan de Minister
van de ChristenUnie-fractie blijkt dat dit probleem al jaren speelt (Kamerstuk 35 300 VII, nr. 114). Daarom willen deze leden vragen of de Minister bereid is om bij de tussenevaluatie
aan de Kamer te rapporteren over de praktijk van de Friese tolken door met tolken
en belangenorganisaties in gesprek te gaan.

De leden van de ChristenUnie-fractie concluderen daarnaast dat de Minister niet ingaat
op de positie van Friestaligen buiten Fryslân, waar de DINGtiid dit wel doet. Om het
behoud van de Friese taal te kunnen garanderen is het ook de verantwoordelijkheid
van de Minister om in te staan voor de positie van Friestaligen buiten de eigen provincie.
Daarom zouden deze de Minister willen vragen om haar licht te laten schijnen op de
positie van Friestaligen buiten Fryslân.

II Antwoord/reactie van de Minister

Inhoudsopgave

BFTK Proces

Onderwijs

Rechtspraak

Journalistiek

Zichtbaarheid

Zorg

Landelijke Kennistafel

Overig

BFTK proces

Vanuit de wettelijke positie als officiële taal in de provincie Fryslân ziet dit kabinet
de bevordering van het Fries als een continue opdracht. Als uit de tussenevaluatie
blijkt dat er bijsturing nodig is om de doelen te behalen, zal ik hierover in overleg
treden met de provincie. Indien nodig kan er dan gezamenlijk worden bezien welke aanvullende
maatregelen er vanuit ieders verantwoordelijkheid getroffen dienen te worden.

Ook willen deze leden weten welke maatregelen de Minister neemt om onderzoek naar
de effectiviteit van het taalbeleid op de lange termijn te bevorderen.

Het kabinet is het met DINGtiid eens dat het Fries gebaat is bij concrete maatregelen.
Daarom zijn in de BFTK concrete maatregelen opgenomen. Bij de tussenevaluatie zullen
we geen nieuwe doelstellingen formuleren, maar kunnen we wel bijsturen op bestaande
doelstellingen en maatregelen.

De Minister van BZK bevordert op verschillende manieren onderzoek naar de effectiviteit
van het Friese taalbeleid. Ten eerste volgt het Rijk de monitoringcyclus van de Raad
van Europa op basis van het Europees Handvest voor regionale of minderheidstalen.
Nederland rapporteert elke vijf jaar over het beleid en de maatregelen om de Friese
taal te beschermen en te bevorderen. Nederland ontvangt vanuit de Raad van Europa
een evaluatierapport en aanbevelingen. Deze evaluatie en aanbevelingen dienen ertoe
de effectiviteit van het beleid te verbeteren. Ten tweede is in de Wet gebruik Friese
taal vastgelegd dat DINGtiid adviseert over meetbare langetermijndoelen en monitoring.
DINGtiid wordt daarom actief betrokken bij de beleidsvorming en evaluatie van het
Friese taalbeleid. Ten derde wordt er praktijkgericht en wetenschappelijk onderzoek
uitgevoerd door onder andere de Rijksuniversiteit Groningen en het practoraat Friese
taal en geletterdheid in een meertalige context bij Firda. Dit onderzoek richt zich
op het versterken van de vitaliteit van de Friese taal op de lange termijn. Ten vierde
is in de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK) 2024–2028 vastgelegd dat
er in 2026 een tussenevaluatie plaatsvindt. Daarbij zal specifiek worden gekeken naar
mogelijkheden om de monitoring verder te ontwikkelen.

Deze leden kunnen zich niet aan de indruk onttrekken dat het Rijk vooral wijst naar
anderen om de afspraken en ambitie te realiseren. Graag een reflectie van de Minister.

In het eerste jaar na ondertekening van de BFTK hebben Rijk en Provincie al verschillende
concrete acties opgepakt en resultaten geboekt. Zo is afgelopen februari de minor
Friese journalistiek aan NHL Stenden Hogeschool van start gegaan. Daarnaast is in
september 2024 het practoraat Friese taal en geletterdheid in een meertalige context
ingesteld. Dit practoraat heeft als doel het meertalig onderwijs in Friesland verder
te versterken en te ontwikkelen. Door de rechtbank, het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden
en DINGtiid is na de zomer van 2024 een werkgroep gestart met het opstellen van een
(basis)taalbeleidsplan voor het gebruik van het Fries in het rechtsverkeer. Daarnaast
hebben het Ministerie van OCW, het Ministerie van BZK, de Rijksuniversiteit Groningen
en de Provincie Fryslân sinds de ondertekening van de BFTK constructief met elkaar
gewerkt aan een convenant t.b.v. de samenwerking op de bachelor Fries. Deze is op
10 juli 2025 ondertekend. De Kamer is hierover op 10 juli ook geïnformeerd.1

Het Rijk erkent dat de bescherming en bevordering van de Friese taal een gezamenlijke
zorgplicht is, die het samen met de Provincie Fryslân draagt. De WGFT en de BFTK 2024–2028
bevestigen deze gedeelde verantwoordelijkheid en bevat concrete afspraken waarin het
Rijk zijn rol actief oppakt. Dit is een gezamenlijke inspanning, waarbij ook de Provincie,
onderwijsinstellingen, culturele organisaties en de Friese samenleving een actieve
rol spelen.

In de uitvoering neemt het Rijk verantwoordelijkheid op cruciale beleidsterreinen,
zoals onderwijs, media en rechtspraak. Dit blijkt onder andere uit de structurele
financiering voor onderwijsinitiatieven, de versterking van de Friese journalistiek
en de ondersteuning van meertaligheid bij overheidsdiensten. Daarnaast blijft het
Rijk toezien op de naleving van nationale en internationale verplichtingen, waaronder
het Europees Handvest voor regionale en minderheidstalen. Het Rijk blijft zich inzetten
om, in samenwerking met alle betrokken partijen, de ambities van de BFTK te realiseren
en het Fries als Rijkstaal verder te versterken.

Volgens de Wet gebruik Friese taal heeft DINGtiid tot taak om te adviseren over de
BFTK. Dit advies is eind maart 2024 aan Rijk en provincie overhandigd. De leden van
de VVD vragen:

Hoe is dit advies meegenomen bij de nieuwe BFTK?

Waarom is de reactie op het advies van maart 2024 pas in januari 2025 gegeven?

Hoe kan in de toekomst ervoor gezorgd worden dat dit proces beter op elkaar aansluit?
De leden van de VVD-fractie stellen de adviezen van DINGtiid namelijk zeer op prijs
en vinden dat hier serieus en tijdig rekenschap van moet worden gegeven.

Kan de Minister een overzicht geven van het tijdpad van de implementatie van de BFTK?

Het kabinet hecht veel waarde aan de onafhankelijke adviezen van DINGtiid en vindt
het van groot belang dat DINGtiid in staat wordt gesteld om haar wettelijke adviserende
taak optimaal te kunnen uitvoeren. Bij de totstandkoming van de huidige BFTK bleek
het advies te omvangrijk om dit voor de ondertekening van de BFTK van een reactie
te voorzien. Daarom zijn BZK, de provincie en DINGtiid overeengekomen dat DINGtiid
bij de totstandkoming van een volgend bestuursakkoord haar formele advies zal uitbrengen
over beleid op hoofdlijnen aan de start en niet bij het definitieve concept van de
BFTK. In antwoord drie staat het overzicht van de maatregelen die reeds zijn opgepakt,
uitgevoerd en geregeld. Inzet is dat we vanuit het Rijk en provincie alle maatregelen
die zijn aangekondigd in de BFTK in uitvoering hebben vóór de tussentijdse evaluatie
halverwege 2026. Uw Kamer wordt hierover geïnformeerd.

of de Minister bereid is bij de tussenevaluatie te bezien op welke onderwerpen nog
concrete maatregelen missen.

Welke maatregelen neemt de Minister om onderzoek naar de effectiviteit van het taalbeleid
op de lange termijn te bevorderen?

Deze leden vragen ook naar de uitvoering van de motie-Bevers/Van der Molen (Kamerstuk
36 200 VII, nr. 132). Kan de Minister duidelijkheid geven over hoe deze motie met betrekking tot de BFTK
is uitgevoerd in de adviezen van Dingtiid?

Op de vraag of ik bereid ben om bij de tussenevaluatie te bezien op welke onderwerpen
nog concrete maatregelen missen en op de vraag welke maatregelen ik neem om onderzoek
naar de effectiviteit van het taalbeleid op de lange termijn te bevorderen, verwijs
ik u naar de beantwoording van vraag twee.

De motie-Bevers/van der Molen verzocht de regering bij de nieuwe BFTK te onderzoeken
of de instelling van een landelijke commissie Frysk mogelijk is. De toenmalige Minister
van BZK heeft DINGtiid verzocht te adviseren over de instelling van een Landelijke
Commissie Frysk. Dit advies heb ik ontvangen op 13 november 2024. U heeft mijn reactie
recent ontvangen.2

Hoe leidt tussentijds evalueren tot vermindering van de werkdruk, specifiek ten aanzien
van de laatste anderhalf jaar van de beleidsperiode?

Ziet de Minister nog meer mogelijkheden om het BFTK-proces te stabiliseren, zoals
gewenst door DINGtiid?

Bovendien geeft DINGtiid specifieke aanbevelingen om de werkdruk te verlagen. Hoe
geeft de Minister uitvoering aan deze aanbevelingen

en is inmiddels geborgd dat er voldoende structurele personele inzet en continuïteit
van kennis is bij beide overheden, ook gezien het verloop in ambtelijk personeel?

Is de Minister bereid twee keer per jaar bestuurlijk te spreken over het Fries met
de betreffende gedeputeerde?

DINGtiid roept Rijk en provincie op om het BFTK-proces opnieuw te structureren vanuit
het perspectief van de zorgplicht voor het Fries als een doorgaande, gemeenschappelijke
opdracht van Rijk, provincies en gemeenten. Ik ben het met DINGtiid eens dat het BFTK-proces
herstructureerd dient te worden. Door tussentijds te evalueren kunnen we de aandacht
en de werkdruk spreiden. Op deze manier verminderen we de piek in werklast in het
laatste anderhalf jaar en kunnen we voor tijdige bijsturing zorgen waar dit nodig
blijkt. Ook kunnen we knelpunten tijdig signaleren. De inrichting van een Landelijke
Kennistafel Fries kan eveneens helpen om de aandacht en werklast te spreiden. Voor
een toelichting op de rol die een Landelijke Kennistafel kan spelen bij de vitalisering
van de Friese taal verwijs ik u naar mijn reactie die ik uw Kamer recent heb toegestuurd.

Het kabinet erkent het belang van voldoende structurele personele inzet en continuïteit
van kennis. Het Rijk spant zich dan ook in om in een krappe arbeidsmarkt en in tijden
van taakstelling en bezuinigingen de personeelsinzet, kennis en een goede overdracht
van kennis te waarborgen. Daarbij zien we toe op een efficiënte inzet van middelen
en capaciteit. Over de personele inzet bij de provincie kan ik geen uitspraken doen,
dit valt binnen het mandaat van de provincie.

In de BFTK is afgesproken dat ik als Minister van BZK minstens eens per jaar met de
gedeputeerde bestuurlijk overleg zal hebben. Mocht er aanleiding zijn voor aanvullend
overleg dan kan dat georganiseerd worden.

Hoe kijkt de Minister naar deze aanbeveling en is zij bereid deze uit te voeren?

Zo ja, bij wie en op basis waarvan zou monitoring plaats moeten vinden, ook gegeven
de wetenschap dat de Fryske Taalatlas geen compleet beeld geven voor een volwaardige
evaluatie?

Acht de Minister de Taalatlas dan als een zwaar genoeg instrument?

Is de Minister tevens bereid bij de tussenevaluatie te bekijken op welke onderwerpen
nog concrete doelstellingen ontbreken?

Ik als Minister van BZK zie op dit moment niet de noodzaak de monitoring van de BFTK
extern te beleggen. In de Wet Gebruik Friese Taal is opgenomen dat DINGtiid het onafhankelijke
orgaan is dat toeziet op de uitvoering van de BFTK. Daarmee is voorzien in een externe
en onafhankelijke partij die rapporteert en adviseert over de uitvoering van de BFTK.
Ook zijn er een aantal andere maatregelen in uitvoering die helpen om het Friese taalbeleid
te monitoren en evalueren (zie antwoord op vraag twee). Hoe de monitoring doorontwikkeld
kan worden zal met DINGtiid worden besproken bij de tussentijdse evaluatie van 2026.
Daarbij komt ook aan de orde welke rol de Fryske Taalatlas kan spelen in de evaluatie.
De Fryske Taalatlas monitort het gebruik en de vitaliteit van de Friese taal in Friesland.
Het onderzoekt hoe vaak en in welke context mensen Fries spreken, schrijven, lezen
en verstaan. Ook kijkt de atlas naar de houding van mensen tegenover het Fries en
naar het taalgebruik in bijvoorbeeld het onderwijs en de media. Op basis van deze
gegevens volgt de atlas de ontwikkeling van het Fries door de jaren heen.

Op de vraag of ik bereid ben te bekijken op welke onderwerpen nog concrete doelstellingen
missen, verwijs ik naar mijn antwoord op vraag twee.

De leden van de NSC-fractie lezen ook dat DINGtiid adviseert om tot een stabiele meetinfrastructuur
te komen.

Deelt de Minister, gelet op de beperkingen van het huidige instrumentarium, het advies
om de meetinfrastructuur nader vorm te geven zodat de effectiviteit van het taalbeleid
duidelijker zichtbaar wordt?

Zo ja, welke stappen overweegt de Minister en op welke termijn kan de Kamer hierover
geïnformeerd worden?

Het kabinet onderschrijft het belang van goede monitoring en een stabiele meetinfrastructuur.
Bij de tussentijdse evaluatie van de BFTK zullen we met DINGtiid en de provincie in
gesprek gaan hoe deze vorm gegeven kan worden. Ook verwijs ik u naar mijn antwoord
op vraag 2. Over de uitkomsten van tussentijdse evaluatie van de BFTK in 2026 wordt
Uw Kamer uiteraard geïnformeerd.

Ziet de Minister een rol weggelegd voor de Stim Fan Fryslân?

Wanneer wordt de Kamer hierover geïnformeerd en welke opties voor burgerparticipatie
heeft de Minister nu al in beeld?

Kan de Minister nadere duiding geven op welke punten zij in de uitvoering mogelijkheden
ziet om een vorm van participatie in te zetten?

Zoals ik recentelijk nog heb gesteld in mijn brief Meedoen in samenleving en democratie3 van 18 juni jongstleden vind ik het belangrijk om de kracht van de samenleving te
versterken en initiatieven van inwoners te benutten. Dat geldt ook voor initiatieven
die de Friese taal beschermen en vitaliseren. Het kabinet denkt dat Stim Fan Fryslân
een belangrijke rol kan spelen in het betrekken van Friese inwoners bij de uitvoering
van de BFTK. Rijk en provincie gaan daarom in overleg hoe Friese inwoners via Stim
Fan Fryslân betrokken kunnen worden bij de uitvoering en evaluatie van de BFTK 2024–2028.
Hierbij bespreken we ook welke andere vormen benut kunnen worden om Friese inwonersinitiatieven
de ruimte te geven en inwoners te betrekken bij de uitvoering en evaluatie. De provincie
neemt als Taalskipper het voortouw in het betrekken van de maatschappij bij de uitvoering
en evaluatie van de afspraken. Stim fan Fryslân zal ingezet worden door het Steatekomitee
Frysk om langetermijndoelstellingen voor het Fries te formuleren. Ook zal het gebruikt
worden door de provincie om de Friese bevolking informeren over de BFTK en hun rol
erin. Daarnaast zoek ik bij de inrichting van Landelijke Kennistafel Fries met Dingtiid
en de Provincie naar nieuwe wegen voor een goede en representatieve inbreng van Friese
inwoners en het Friese veld aan tafel.

Deelt de Minister deze opvatting van DINGtiid en zo ja, overweegt zij naast de aanbeveling
van DINGtiid nog andere stappen om de positie van DINGtiid sterker te borgen in het
BFTK-proces?

Het kabinet hecht veel waarde aan de onafhankelijke adviezen van DINGtiid en vindt
het van groot belang dat DINGtiid in staat wordt gesteld om haar wettelijke adviserende
taak optimaal te kunnen uitvoeren. Het kabinet onderschrijft het belang van een goede
positie van DINGtiid in het BFTK-proces, zodat het zijn wettelijke adviestaak effectief
kan uitvoeren.

Bij de totstandkoming van de huidige BFTK bleek het advies te omvangrijk om dit voor
de ondertekening van de BFTK van een reactie te voorzien. Daarom zijn BZK, de provincie
en DINGtiid overeengekomen dat DINGtiid bij de totstandkoming van een volgend bestuursakkoord
haar formele advies zal uitbrengen over beleid op hoofdlijnen aan de start en niet
bij het definitieve concept van de BFTK. Hiermee borgen we genoeg tijd om het advies
van DINGtiid te implementeren daar van toepassing. In de huidige BFTK is onder artikel
5 in de slotbepalingen de wettelijke rol van DINGtiid toegelicht. Ik zie daarom vooralsnog
geen aanleiding artikel 5 of 6 van de BFTK aan te passen.

Is inmiddels bij beide overheden geborgd dat er voldoende structurele personele inzet
en continuïteit van kennis aanwezig is?

En hoe reflecteert de Minister op de positie van DINGtiid in het BFTK-proces?

Onderstreept de Minister het belang van een gelijkwaardige rol van Rijk en provincie
jegens DINGtiid en vice versa?

ja, wat zal de Minister doen om dat te bewerkstelligen?

Voor uw vraag over structurele personele inzet en continuïteit van kennis verwijs
ik u naar mijn antwoord op vraag zes.

Het kabinet hecht veel waarde aan de onafhankelijke adviezen van DINGtiid en vindt
het van groot belang dat DINGtiid in staat wordt gesteld om haar wettelijke adviserende
taak optimaal te kunnen uitvoeren. Het kabinet waardeert DINGtiid en onderschrijft
het belang van een goede positie van DINGtiid in het BFTK-proces. Het kabinet zet
zich in om samen met de provincie ervoor te zorgen dat DINGtiid tijdig en structureel
te betrekken bij het BFTK-proces, zodat het zijn wettelijke adviestaak effectief kan
uitvoeren. In het vervolg van het BFTK-proces zal het kabinet in samenspraak met de
provincie en DINGtiid ervoor zorgen dat DINGtiid zo gepositioneerd wordt dat haar
adviserende rol te allen tijde gewaarborgd wordt. Op de vraag wat ik doe om een goede
positie van Dingtiid in het huidige BFTK-proces te bewerkstellingen, verwijs ik u
naar mijn antwoord op vraag tien.

Ik verwijs u naar mijn antwoord op vraag zes.

Deze leden vragen of dit bedrag toereikend wordt geacht en op welke wijze de verdeling
van de middelen wordt vormgegeven, zodat deze effectief bijdragen aan de gestelde
doelen.

De beschikbaar gestelde middelen worden als toereikend gezien om de verhoogde ambitie
die we in de BFTK hebben uitgesproken tot uitvoering te brengen. De wijze van verdeling
staat vastgelegd in de BFTK. Het gros van de gelden zal via het provinciefonds naar
de provincie Fryslân gedistribueerd worden.

De leden van de BBB-fractie lezen dat burgerparticipatie een belangrijke pijler vormt
binnen de BFTK.

Deze leden ondersteunen initiatieven zoals Stim fan Fryslân en vragen op welke wijze
Friese inwoners structureel betrokken blijven bij de uitvoering en evaluatie van de
afspraken.

Daarnaast vragen zij hoe jongeren, mede door het initiatief Asega’s, nog actiever
kunnen worden betrokken bij het Friese taalbeleid.

Ik ben van mening dat jongeren een belangrijke stem moeten hebben in de toekomst van
het Friese taalbeleid. Het initiatief Asega’s laat zien hoe jongeren kunnen bijdragen
aan het versterken van de positie van het Fries. Ik zie hierin kansen om jongeren
niet alleen incidenteel, maar structureel te betrekken. Daarom ga ik in gesprek met
DINGtiid, de provincie Fryslân en andere relevante partners over hoe we jongeren meer
ruimte kunnen geven om nog actiever en betekenisvoller te kunnen bijdragen aan het
beschermen en bevorderen van de Friese taal. Daarbij wijs ik ook op de recent verschenen
Handreiking Kinder- en Jongerenparticipatie 20254 als uitgangspunt. Deze handreiking is recent beschikbaar gesteld via het kennisplatform
www.lokale-democratie.nl en biedt concrete bouwstenen om jongeren op een duurzame manier te betrekken bij
beleid, ook op het gebied van taal en cultuur. Ik wil verkennen hoe we deze inzichten
kunnen vertalen naar de Friese context, zodat jongeren zich echt eigenaar kunnen voelen
van het taalbeleid en mee kunnen bouwen aan een toekomst waarin het Fries leeft onder
alle generaties. Voor een antwoord op de vraag waar ik kansen zie om de kracht van
de gehele Friese samenleving beter te benutten verwijs ik u ook naar mijn antwoord
op vraag negen.

Zij vragen hoe deze instrumenten concreet bijdragen aan het meten van de voortgang
en of aanvullende methodes worden overwogen om het effect van het beleid scherper
in kaart te brengen.

Daarnaast vragen zij of het wel voldoende is dat provincie en rijk slechts twee keer
per jaar met elkaar overleggen.

Ook vragen zij of het niet te lang duurt als de evaluatie pas in 2026 plaatsvindt.

Bij de tussentijdse evaluatie monitoren we de voortgang van de maatregelen. De monitoring
van de BFTK vindt plaats via een tweejaarlijks overleg tussen het Rijk en de Provincie,
waarbij ook DINGtiid zal worden geraadpleegd. Tijdens dit overleg bespreken de partijen
de voortgang van de uitvoering van de afspraken en het effect daarvan op de vitaliteit
van het Fries. Hierbij kijken we eveneens naar de negen pijlers van het taalvitaliteitsmodel
van UNESCO, zoals omschreven in hoofdstuk 1 van de BFTK. Voor de benodigde cijfers
wordt gebruikgemaakt van de Fryske Taalatlas, die iedere vier jaar verschijnt. De
Taalatlas volgt de trends in het gebruik van het Fries, terwijl de negen pijlers van
UNESCO inzicht geven in de vitaliteit van de taal en de impact van het beleid. Daarnaast
zijn we in gesprek met DINGtiid over mogelijke aanvullende methodes voor monitoring
en evaluatie. Zoals eerder aangegeven, zullen het Rijk en de Provincie bij de tussentijdse
evaluatie in 2026 bezien hoe de monitoring verder ontwikkeld kan worden. Voor uw vraag
over de effectiviteit van het taalbeleid verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag
twee.

Provincie en Rijk hebben regelmatig overleg over de Friese taal en de voortgang van
de BFTK. Naast het ambtelijke interdepartementale overleg dat het Rijk tweemaal per
jaar met de Provincie voert, heeft de dossierhouder Fries wekelijks ambtelijk overleg
met de Provincie. Daarnaast vindt er, zoals vastgelegd in de BFTK, één keer per jaar
een bestuurlijk overleg plaats tussen de Minister en de gedeputeerde.

De tussentijdse evaluatie van 2026 is tijdig gepland. Een eerdere evaluatie zou niet
zinvol zijn. Er is immers eerst tijd nodig om de in de BFTK aangekondigde maatregelen
te kunnen uitvoeren. Pas daarna kunnen deze maatregelen effect beginnen te sorteren
en de effecten meetbaar worden

Deze leden willen weten of inmiddels bij beide overheden geborgd is dat er voldoende
structurele personele inzet en continuïteit van kennis aanwezig is.

Daarnaast vragen zij of de Minister het belang van een gelijkwaardige rol van Rijk
en provincie jegens DINGtiid en vice versa onderstreept. DINGtiid heeft aangegeven
haar wettelijke adviserende taak niet optimaal te kunnen uitvoeren.

Zij willen weten wat de Minister zal doen om dit te bewerkstelligen.

Voor antwoord op de vraag over structurele personele inzet en continuïteit van kennis
verwijs ik naar mijn eerdere antwoord op vraag zes. Voor de vraag over een gelijkwaardige
rol van Rijk en provincie jegens DINGtiid en wat ik zal doen om dit te bewerkstelligen
verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag elf.

Hiervoor verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag drie.

Onderwijs

De leden van de NSC-fractie constateren dat de positie van het Nederlands in de voorschoolse
opvang nadrukkelijk belangrijker wordt geacht dan het Fries. Het Nederlands is een
verplichting, het Fries een optie. Hierin zijn de nu geldende BFTK zelfs een achteruitgang
ten opzichte van de taalsituatie van het Fries op bijvoorbeeld Friestalige kinderopvanglocaties.

Ontkent de Minister dat dit zo is?

Is de Minister van mening dat kinderen een gelijkwaardige taalontwikkeling in beide
talen verdienen?

Is de Minister het met ons eens dat gelijkwaardigheid wat anders is dan gelijkheid
en dat juist het Fries moet worden gestimuleerd om gelijkwaardig te kunnen worden?

Welke maatregelen neemt de Minister om de gelijkwaardige positie van beide talen in
de voorschoolse fase te bevorderen en de achteruitgang in de praktijk op dit specifieke
punt door de BFTK terug te draaien?

Het kabinet vindt het belangrijk dat Friezen zich in hun taal kunnen uitdrukken en
zo uiting kunnen geven aan hun cultuur. Gedeeltelijk Friestalige kinderopvang kan
hier een waardevolle rol in spelen. Het kabinet onderschrijft dat volledig. Het kabinet
stelt een goede beheersing van de basisvaardigheden lezen, schrijven en rekenen als
een van haar prioriteiten. Een goede beheersing van het Fries helpt om Nederlands
goed te leren beheersen en vice versa.

Kinderen in Fryslân verdienen een goede basis in zowel de Friese als de Nederlandse
taal. De Wet kinderopvang biedt daarom de mogelijkheid om, naast de Nederlandse taal,
de Friese taal of een streektaal die in levend gebruik is mede als voertaal te gebruiken.

Wel maakt het kabinet graag een duidelijk onderscheid tussen kinderopvang en voorschoolse
educatie. Voorschoolse educatie is voor peuters die baat hebben bij extra ondersteuning
in hun ontwikkeling op het gebied van taal, voorbereidend rekenen, motoriek, en sociaal-emotionele
vaardigheden. Dit draagt bij aan een goede start op de basisschool. Het doel, zoals
in de Wet Primair Onderwijs omschreven, is om kinderen met een risico op een achterstand
in de ontwikkeling van het Nederlands te helpen aan een goede basis in de Nederlandse
taal. Aanbieders van voorschoolse educatie in Fryslân moeten dan ook voldoende ruimte
binnen hun programma opnemen om aan dit doel te voldoen. Tegelijkertijd kan in de
provincie Fryslân binnen de voorschoolse educatie ook het Fries gesproken en aangeboden
worden.

Voor kinderopvang, niet zijnde voorschoolse educatie, volgen de voertalen die gesproken
mogen worden uit de Wet Kinderopvang. Het kabinet onderschrijft niet dat de positie
van Fries en Nederlands binnen deze wet ongelijkwaardig zou zijn. Beide talen mogen
worden gesproken in de kinderopvang, in elke verhouding tot elkaar. Het Friestalige
aanbod mag dus omvangrijker zijn dat het Nederlandstalige aanbod. Dit biedt kindercentra
en gemeenten binnen de provincie Fryslân voldoende ruimte om een dekkend aanbod van
tweetalige kinderopvanglocaties op te zetten. Gelijkwaardigheid betekent echter niet
dat Nederlands niet meer van belang is op kindercentra in Fryslân. De verplichting
om ook Nederlands aan te bieden, naast het Fries, is daarom een logische. Dit staat
geenszins in de weg dat een groot deel van de opvangtijd in het Fries aangeboden kan
worden.

De BFTK 2024–2028 biedt mogelijkheden om Fries te stimuleren en aan te bieden. In
paragraaf 2.2 is beschreven welke stappen het Rijk zet om Fries in de voorschoolse
periode te bevorderen. Het Rijk heeft bijvoorbeeld bij de implementatie van de taaleis
Nederlands rekening gehouden met het Fries. Beroepskrachten binnen de reguliere kinderdagopvang
die uitsluitend Fries spreken met de kinderen, kunnen kiezen of zij hun taalvaardigheid
in de Nederlandse of in de Friese taal willen aantonen. De rest is aan kindercentra,
gemeenten en de Provincie zelf.

Is de eenmalige investering van 250.000 euro voldoende of moeten hier structurele
financiële middelen bij komen?

Is de eenmalige investering voldoende of moet hier iedere zoveel jaar over geëvalueerd
en bijgestuurd worden?

Deze leden hebben vragen of de minor zonder deze extra financiële middelen kan blijven
bestaan. Graag ontvangen zij hier een reflectie op van de Minister.

Voor de looptijd van de huidige bestuursafspraak (4 jaar) is er gezamenlijk € 250.000
door het Rijk en de provincie beschikbaar gesteld voor de hbo-minor Friese journalistiek
en media aan de NHL Stenden Hogeschool. De minor is afgelopen februari gestart. Er
is daarom op dit moment nog niets te zeggen over de uiteindelijke resultaten van de
minor. Voor de volgende bestuursovereenkomst wordt er te zijner tijd nagegaan of extra
financiering, bovenop de reguliere bekostiging die NHL Stenden Hogeschool ontvangt
vanuit het Ministerie van OCW voor haar onderwijs en onderzoek, wederom noodzakelijk
is.

Deelt de Minister de mening dat met het halen van de doelen uit het Taalplan Frysk
2030 nog niets is gezegd over hoe goed de Friese taal wordt beheerst, daar de doelen
hoofdzakelijk op aanbod zijn gericht?

Deelt de Minister ook de mening dat er ruim vóór 2030 zicht moet zijn op een vervolg
van Taalplan Frysk 2030 in het kader van langetermijndoelen, zodat uitvoerende instanties
en scholen zich hier op in kunnen stellen?

Deelt de Minister onze mening dat een vervolg doelen op beheersing zou moeten bevatten
in plaats van doelen op aanbod?

Het klopt dat de doelen in het Taalplan Frysk 2030 zich hoofdzakelijk richten op aanbod.
Voor het beheersen van de Friese taal is goed aanbod noodzakelijk. Daarvoor legt het
Taalplan Frysk de basis. Het Taalplan Frysk is, in samenwerking met taal- en onderwijsinstellingen,
een project van de provincie Fryslân, niet van het Rijk. De Staatssecretaris van OCW
kan daarom geen uitspraken doen over de doelen of over het vervolg van het Taalplan.
Parallel wordt wel gedurende de looptijd van de BFTK 2024–2028 aan de nieuwe kerndoelen
voor het leergebied Friese taal en cultuur gewerkt. De nieuwe conceptkerndoelen richten
zich ook op beheersing en ervaring van de leerling. De conceptkerndoelen zijn daarnaast
concreter en maken duidelijker wat leerlingen moeten kunnen en kennen. De ambitie
is dat alle leerlingen in de provincie Fryslân met de nieuwe kerndoelen meer worden
uitgedaagd en worden gestimuleerd om vaardiger te worden in het Fries.

Kan de Minister dit nader duiden?

Deelt zij de aanbeveling van DINGtiid en zo ja, hoe en op welke termijn kan deze gerealiseerd
worden?

De Staatssecretaris van OCW deelt de mening dat het aanbieden van het Fries als keuze-examenvak
in de bovenbouw gestimuleerd moet worden. Maar dit is aan scholen zelf en kan niet
worden verplicht. Daarnaast is het tekort aan bevoegde leraren Fries een drempel voor
scholen om het vak Fries aan te kunnen bieden. Het aanbieden van het Fries als (examen)vak
wordt daarom gestimuleerd door te investeren in leraren Fries met de extra middelen
die zijn vrijgekomen met de nieuwe BFTK. Dit kan bijdragen aan de mogelijkheid voor
scholen om wel het Fries als (keuze-examen)vak aan te bieden. Ook is de provincie
Fryslân hierover in gesprek met schoolbesturen om het aanbod in zowel de onder- als
bovenbouw te versterken.

Deelt de Minister het standpunt van DINGtiid dat de er geen onwenselijke administratieve
drempel moet worden opgelegd aan het vmbo voor het opnemen van het leergebied Friese
taal en cultuur?

De Staatssecretaris van OCW deelt de mening dat er geen onwenselijke administratieve
drempels opgelegd moeten worden aan scholen die het leergebied Friese taal en cultuur
op het vmbo willen aanbieden. Op dit moment is het vragen van toestemming echter onoverkomelijk
om praktische redenen.

De beroepsgerichte leerwegen van het vmbo kennen tien verschillende beroepsgerichte
profielen, zoals Bouwen, wonen en interieur (BWI), Horeca, bakkerij en recreatie (HBR)
en Zorg en welzijn (Z&W). Bij elk profiel horen twee of meer profielgebonden algemeen
vormende vakken. Leerlingen met een technisch profiel doen bijvoorbeeld eindexamen
in wiskunde en nask1. Leerlingen in Zorg & welzijn doen eindexamen in biologie en
kiezen een tweede vak uit wiskunde, aardrijkskunde, geschiedenis of maatschappijkunde.
Op dit moment is Fries in geen van de beroepsgerichte profielen een profielkeuzevak.
Als de school Fries wil aanbieden binnen de profielen, dan zal het een van de reguliere
examenvakken moeten vervangen. De school heeft een ontheffing nodig van het ministerie
om dit te kunnen doen. De school kan Fries wel als een extra vak aanbieden, maar niet
elke leerling is in staat om een extra vak te volgen.

Op dit moment verkent de Staatssecretaris van OCW de vmbo-profielen in de bovenbouw
van het voortgezet onderwijs. Een van de onderdelen van deze verkenning is of de in
de Wet op het voortgezet onderwijs voorgeschreven algemene vakken per profiel profielvakken
losgelaten kunnen worden. De leerlingen zouden dan twee vakken kunnen kiezen uit een
lijst van doorstroomrelevante vakken. Voor de Friese scholen zou het vak Fries aan
deze lijst toegevoegd kunnen worden. Eind 2025 stuurt de Staatssecretaris zijn verkenning
naar de Tweede Kamer. Dan gaat hij ook in op de positie van Fries in het vmbo.

De leden van de NSC-fractie lezen in de kabinetsreactie dat binnen de reikwijdte van
het amendement-Soepboer (36 410 VIII, nr. 52) Firda een practoraat uitvoert en opstelt. Daarbij geeft de Minister aan dat Firda
alle ruimte krijgt om een eigen onderzoeksagenda in te richten.

Hoe actief zullen het Rijk en de provincie blijven in de monitoring en eventuele bijsturing
van het practoraat?

Het Ministerie van OCW is actief betrokken bij de monitoring van het practoraat van
Firda. Conform de subsidieafspraken worden de ontwikkelingen viermaal per jaar besproken.
Daarnaast levert Firda jaarlijks een voortgangsrapportage over de realisatie, inclusief
eventuele afwijkingen ten opzichte van het activiteitenplan en/of de begroting. Hierdoor
kan OCW als het nodig is bijsturen.

Deelt de Minister de zorg dat de onderwijsdoelen in de BFTK ook buiten zicht dreigen
te raken als de doelen van het Taalplan Frysk 2030 niet gehaald worden?

Uiteraard willen de Staatssecretaris en de Minister van OCW waar nodig ondersteuning
bieden om het beste onderwijs te realiseren. Daarom zijn de BFTK 2024–2028 en het
Taalplan Frysk 2030 nauw aan elkaar verbonden. De doelen in het Taalplan Frysk waren
het uitgangspunt voor het maken van nieuwe bestuursafspraken tussen Rijk en provincie
in de totstandkoming van de nieuwe BFTK. En het doel om te investeren in leraren Frysk
uit de BFTK draagt bij aan het doel van het Taalplan om in 2030 het vak Fries aan
te bieden op alle scholen op alle niveaus. Rijk en provincie werken er elk vanuit
hun eigen rol en betrokkenheid aan om de doelen uit zowel de BFTK als het Taalplan
Frysk te halen. Indien de doelen van Taalplan Frysk 2030 niet worden gehaald betekent
dit niet dat de onderwijsdoelen van de BFTK uit het zicht dreigen te raken. Met de
ondertekening van de BFTK hebben zowel Rijk als provincie zich tenslotte hieraan gecommitteerd.

Is de Minister van mening dat kinderen in Fryslân een gelijkwaardige taalontwikkeling
in beide talen verdienen?

Welke maatregelen neemt de Minister om de gelijke positie van beide talen in de voorschoolse
fase te bevorderen?

Ziet de Minister de meerwaarde voor de taalbevordering van meertalig opgroeien, juist
om taalachterstanden weg te nemen?

Acht de Minister de positie van het Fries in de voorschoolse opvang van belang?

De leden van de D66-fractie vinden het van belang dat alle Friese kinderen hun eigen
moedertalen goed kunnen leren.

Deelt de Minister het standpunt van DINGtiid dat er geen onwenselijke administratieve
drempel moet worden opgelegd aan vmbo-scholen voor het opnemen van het leergebied
Friese taal en cultuur?

Op dit moment verkent de Staatssecretaris van OCW de vmbo-profielen in de bovenbouw
van het voortgezet onderwijs. Een van de onderdelen van deze verkenning is of de in
de Wet op het voortgezet onderwijs voorgeschreven algemene vakken per profiel, profielvakken
losgelaten kunnen worden. De leerlingen zouden dan twee vakken kunnen kiezen uit een
lijst van doorstroomrelevante vakken. Voor de Friese scholen zou het vak Fries aan
deze lijst toegevoegd kunnen worden. Eind 2025 stuurt de Staatssecretaris zijn verkenning
naar de Tweede Kamer. Dan gaat hij ook in op de positie van Fries in het vmbo.

De leden van D66:

Binnenkort komt de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) met een nieuwe bachelor Fries.

Deze leden vragen de Minister of zij toe kan zeggen dat er een volwaardige (180 studiepunten/ECTS),
duurzame en toegankelijke bachelor Fries komt?

De Ministers van OCW en BZK hebben er goed vertrouwen in dat de bachelor Fries in
de komende jaren wordt gerealiseerd aan de Rijkuniversiteit Groningen (RUG). De RUG
werkt hard aan de verdere ontwikkeling van een volwaardig, duurzaam en toegankelijk
bachelorprogramma Fries. Een bachelor in het wo bedraagt volgens de wet 180 ECTS.

Zij vragen hoe het kabinet de doorgaande leerlijn voor het Fries concreet wil versterken
en welke maatregelen worden getroffen om het vak Fries aantrekkelijker te maken voor
studenten en docenten.

Het kabinet onderschrijft het belang om de onderwijsambities voor het Fries op alle
niveaus in samenhang te beschouwen en om de doorgaande leerlijn te versterken. De
doorgaande leerlijn wordt de komende jaren versterkt door het aanbod van het Fries
verder te faciliteren op alle niveaus van het onderwijs. Dit aanbod wordt gestimuleerd
door de extra structurele en incidentele middelen die zijn toegekend voor verschillende
lagen in het onderwijs. Ook worden gedurende de looptijd van de BFTK 2024–2028 de
kerndoelen en eindtermen voor het leergebied Friese taal en cultuur geactualiseerd
voor het primair en voortgezet onderwijs. Hierbij zijn samenhang en de doorgaande
leerlijn belangrijke uitgangspunten.

De provincie oriënteert zich momenteel op mogelijke maatregelen om het vak Fries aantrekkelijker
te maken voor studenten en docenten. Er wordt gedacht aan het bieden van een vergoeding
voor om- of bijscholingskosten, begeleiding van leraren of het opzetten van een leer-
en ontwikkelfonds. Hiervoor volgt een plan van aanpak. Ook worden bestaande activiteiten
doorgezet en geïntensiveerd. Hierbij gaat het om lessen Frysk op de pabo, inzet op
de lerarenopleiding Fries, inzet op scholing en begeleiding taalcoördinatoren en nascholingsaanbod
voor leraren.

Deze leden vragen de Minister daarom te bevestigen dat het Taalplan Frysk 2030 de
leidende onderwijsnotitie is voor het Friese taalonderwijs.

Daarnaast vernemen zij graag of de Minister de zorg deelt dat het niet behalen van
de doelen uit het Taalplan Frysk 2030 ertoe zou kunnen leiden dat ook de onderwijsdoelen
van de BFTK buiten bereik raken.

De BFTK en Taalplan Frysk vormen samen de leidende onderwijsnotitie voor het Friese
taalonderwijs. De doelen in het Taalplan Frysk waren het uitgangspunt voor het maken
van nieuwe bestuursafspraken tussen Rijk en provincie in de totstandkoming van de
nieuwe BFTK. En het doel om te investeren in leraren Frysk uit de BFTK draagt bij
aan het doel van het Taalplan om in 2030 het vak Fries aan te bieden op alle scholen
op alle niveaus. Rijk en provincie werken er elk vanuit hun eigen rol en betrokkenheid
aan om de doelen uit zowel de BFTK als het Taalplan Frysk te halen. Indien de doelen
van Taalplan Frysk 2030 niet worden gehaald betekent dit niet dat de onderwijsdoelen
van de BFTK uit het zicht dreigen te raken. Met de ondertekening van de BFTK hebben
zowel Rijk als provincie zich tenslotte hieraan gecommitteerd. Voor uw vraag over
het niet behalen van de doelen uit het Taalplan Frysk verwijs ik u naar het antwoord
op vraag 24.

Zij vragen de Minister daarom hoe zij tegen dit voorstel aankijkt en of zij bereid
is te onderzoeken hoe dit structureel kan worden ingevoerd.

In de lerarenopleidingen Fries aan NHL Stenden Hogeschool op de locatie Leeuwarden,
heeft het Fries als doel,- voer- en instructietaal vanzelfsprekend een structurele
rol. Daarnaast voldoen zowel de pabo, tweedegraads en eerstegraads lerarenopleidingen
aan de afgesproken kennisbases. Fries is integraal onderdeel van de opleidingen. NHL
Stenden Hogeschool hanteert daarnaast drie voertalen in hun organisatie: het Nederlands,
het Fries en het Engels. De hogeschool zet zich daarnaast in voor versterking van
de Friese taal binnen hun organisatie, door bijvoorbeeld het aanbieden van cursussen
Fries aan niet-Friestalige medewerkers en verdieping Fries aan Friestalige medewerkers.
In het algemeen geldt dat hogescholen en universiteiten volgens de Wet op hoger onderwijs
en wetenschap de autonomie hebben over de inhoud, vorm en opzet van hun onderwijs.

De BFTK en Taalplan Frysk vormen samen de leidende onderwijsnotitie voor het Friese
taalonderwijs.De doelen in het Taalplan Frysk waren het uitgangspunt voor het maken
van nieuwe bestuursafspraken tussen Rijk en provincie in de totstandkoming van de
nieuwe BFTK. En het doel om te investeren in leraren Frysk uit de BFTK draagt bij
aan het doel van het Taalplan om in 2030 het vak Fries aan te bieden op alle scholen
op alle niveaus. Rijk en provincie werken er elk vanuit hun eigen rol en betrokkenheid
aan om de doelen uit zowel de BFTK als het Taalplan Frysk te halen. Indien de doelen
van Taalplan Frysk 2030 niet worden gehaald betekent dit niet dat de onderwijsdoelen
van de BFTK uit het zicht dreigen te raken. Met de ondertekening van de BFTK hebben
zowel Rijk als provincie zich tenslotte hieraan gecommitteerd.

Deze leden willen weten of de Minister de meerwaarde ziet voor de taalbevordering
van meertalig opgroeien, juist om taalachterstanden weg te nemen, en of de Minister
de positie van het Fries in de voorschoolse opvang van belang acht.

Binnenkort komt de RUG met een nieuwe bachelor Fries.

De leden van de CDA-fractie vragen of de Minister er vertrouwen in heeft dat er een
volwaardige (180 ECTS), duurzame en toegankelijke bachelor Fries komt.

Op 10 juli is het convenant gesloten tussen het Ministerie van OCW, het Ministerie
van BZK, de Provincie Fryslân en de RUG t.b.v. de bachelor Fries5. Hierin staan de afspraken inzake de samenwerking tussen deze partijen ten behoeve
van het wetenschappelijk bachelorprogramma Friese taal en cultuur. Dit is gedaan in
navolging van de afspraken die gemaakt zijn in de BFTK.

Deze leden zouden graag verdere toelichting ontvangen van de Minister over welke middelen
zij hier spreekt en hoe deze het proces ondersteunen.

Het Rijk heeft in 2023 incidenteel € 200.000 beschikbaar gesteld voor de actualisatie
van de kerndoelen horend bij het leergebied Friese taal en cultuur. Deze middelen
worden ingezet voor het aanpassen van lesmaterialen naar de nieuwe kerndoelen Friese
taal en cultuur of voor het ontwikkelen van nieuwe materialen. Daarnaast wordt er
gedurende deze bestuursperiode gewerkt aan de ontwikkeling van een nieuwe leerlijn
voor het leergebied Friese taal en cultuur. Scholen worden hierna ondersteund bij
de implementatie van de nieuwe kerndoelen. Daarnaast stelt het Rijk vanaf 2024 structureel
jaarlijks € 1,4 miljoen beschikbaar voor leraren Fries voor het primair en voortgezet
onderwijs. Hierbij is er specifiek aandacht voor het werven, opleiden, bij- en nascholen
en begeleiden van leraren.

Voor het primair en het voortgezet onderwijs wordt een budget materiële instandhouding
Fries (MIF) gecontinueerd voor de bekostiging van materialen ten behoeve van het leergebied
Friese taal en cultuur. Daarnaast heeft de Minister van OCW in 2021 voor een periode
van 3 jaar een bedrag van € 100.000 per jaar beschikbaar gesteld voor MIF voor het
mbo. Deze gelden werden gebruikt voor verschillende lesmaterialen op het gebied van
taalbewustzijn, taalhouding en taalleren van alle leerlingen in het mbo in Fryslân.

Verder is er gedurende de looptijd van de nieuwe BFTK een practoraat Fries opgericht
om de positie van het Fries binnen het mbo te verankeren. Het practoraat doet onderzoek
naar de Friese taal en geletterdheid in een meertalige context en ontwerpt taalonderwijs
dat aansluit op de meertalige beroepspraktijk in Fryslân. Tot slot zijn er middelen
vrijgemaakt om een Bachelor Fries en een minor Friestalige journalistiek op te zetten.

De Minister gaat niet in op deze kwestie en dus de vraag aan de Minister of zij deze
zorg deelt.

Zo ja, wat zal er gedaan worden om te voorkomen dat administratieve drempels ontstaan?

Voor uw vragen over vmbo-onderwijs verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag 22.

De Minister van OCW en de Minister van BZK hebben er goed vertrouwen in dat aan de
Rijkuniversiteit Groningen (RUG) in de komende jaren een duurzaam, toegankelijk en
volwaardig bachelorprogramma Fries wordt gerealiseerd. Er is, in navolging van het
amendement van de heer De Hoop 340.000 euro per jaar beschikbaar vanuit het Ministerie
van OCW. Het Ministerie van BZK en de provincie Fryslân stellen ieder 110.000 euro
voor een periode van 10 jaar beschikbaar. Dit is conform de afspraken die zijn gemaakt
in de BFTK. Deze middelen zijn beschikbaar, ondanks de bezuinigingen op het hoger
onderwijs die in het Hoofdlijnenakkoord zijn aangekondigd.

Rechtspraak

Kan de Minister aangeven hoe het op dit moment verloopt met het gebruik van het Fries
in de rechtspraak?

Welke vorderingen worden er gemaakt?

Bij de rechtbank Noord-Nederland (hierna: de rechtbank) is toedeling op maat mogelijk
in zaken die (gedeeltelijk) in de Friese taal gevoerd worden. Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden
(hierna: het gerechtshof) heeft een vergelijkbare regeling. Als gevolg hiervan worden
zaken waarbij Friestalige procesdeelnemers zijn betrokken zo veel mogelijk op de zittingslocatie
Leeuwarden behandeld.6 Bij het gerechtshof wordt elke maand een Friestalige strafzitting georganiseerd waarbij
raadsheren en griffiers worden ingezet die het Fries kunnen verstaan en/of spreken.
Bij het OM wordt verzocht om een Advocaat-Generaal die het Fries kan verstaan en/of
spreken. Indien nodig wordt gebruik gemaakt van beschikbare tolken, die door het OM
worden opgeroepen. (Het zijn niet alleen verdachten die Fries spreken, maar soms ook
getuigen, slachtoffers, nabestaanden en in het algemeen burgers die het spreekrecht
willen uitoefenen. Daarnaast zijn advocaten, medewerkers van slachtofferhulp het Fries
vaak niet machtig en kan ondanks de Friestalige bezetting van het gerechtshof de aanwezigheid
van een tolk nodig zijn.)

Uit gesprekken met de rechtbank en het gerechtshof blijkt dat deze werkwijze in de
praktijk goed werkt. Het kabinet gaat ervan uit dat met deze werkwijze aan Friessprekenden
voldoende waarborgen worden geboden om in de zittingslocatie in Fryslân terecht te
kunnen en zal monitoren of er op een later moment verdere aanpassingen nodig zijn.7

In een overzicht hebben de rechtbank en het gerechtshof in kaart gebracht op welke
wijze zij invulling geven aan wat wettelijk is bepaald ten aanzien van de Friese taal
en wat zij nog meer doen en gaan doen om het gebruik van het Fries in het rechtsverkeer
te bevorderen. Dat overzicht is als bijlage opgenomen in de BFTK 2024–2028.8Verder wijst het gerechtshof in de profielomschrijving op LinkedIn, Instagram en X
op het recht om Fries te spreken in een gerechtelijke procedure en wordt in de gerechtsgebouwen
van de rechtbank en het gerechtshof gewerkt met narrowcasting, waarbij in Friese slides
wordt aangemoedigd om tijdens de zitting Fries te spreken.9

De gerechten zijn samen met DINGtiid na de zomer van 2024 een werkgroep gestart om
te verkennen hoe het gebruik van het Fries tijdens procedures verder kan worden gefaciliteerd
en de gerechtsbesturen daarover te adviseren. Er zijn vanuit deze werkgroep nog geen
adviezen aan de besturen van de rechtbank en het gerechtshof voorgelegd. De gezamenlijke
werkgroep is doende een (basis)taalbeleidsplan voor het gebruik van het Fries in het
rechtsverkeer op te stellen.

Wat betreft tolken Fries wordt opgemerkt dat van de drie C1 tolken die in het Register
beëdigde tolken en vertalers zijn ingeschreven, twee tolkdiensten Fries verrichten
ten behoeve van de rechtspleging. De derde tolk is meermaals benaderd, maar dat heeft
tot op heden niet tot een aanmelding geleid.

De leden van de VVD-fractie willen weten of het kabinet de Friese taal en de daaraan
gerelateerde oplossing voor tolken gelijkstelt met andere, niet-rijkstalen.

Is het kabinet van mening dat er ten aanzien van het Fries een grotere verantwoordelijkheid
bestaat? Want in de reactie wordt vooral gewezen naar de tolkdienstverlening in algemene
zin.

In hoeverre dreigt hierdoor de positie van de Friese taal ondergesneeuwd te raken?

Het kabinet erkent de bijzondere positie van het Fries als tweede rijkstaal, met daaraan
gekoppeld een grotere verantwoordelijkheid dan bij niet-rijkstalen. Deze verantwoordelijkheid
krijgt invulling via wettelijke kaders, bestuursafspraken en gerichte ondersteuning,
waaronder passende tolkvoorzieningen. We blijven inzetten op bewustwording en uitvoering
binnen rijksdiensten, zodat het Fries niet ondergesneeuwd raakt in generiek taalbeleid.
Eventuele knelpunten worden gemonitord en waar nodig geadresseerd.

De vraag is of in zo’n specifiek geval van een dementerende beppe, die terugvalt op
haar eerste taal, een rijkstaal, er niet een tolk beschikbaar zou moeten zijn?

Zo nee, waarom niet? De Minister heeft eerder aangegeven dat de beroepsrechter recentelijk
heeft geoordeeld dat, onder meer gelet op het benodigde toezicht en het niet beschikken
over een tolk Fries, het niet onredelijk of onbillijk is om deze toestemming te weigeren
in het geval een gedetineerde de Nederlandse taal ook machtig is.

Geldt dit volgens de Minister ook als het gaat om een situatie als hiervoor genoemd,
van een dementerende beppe, die alleen het Fries nog maar machtig is?

En waarom kan er in zo’n specifiek geval niet een tolk beschikbaar zijn?

Het kabinet kan niet ingaan op individuele gevallen. Ik verwijs u naar mijn antwoord
op vraag 38.

Ja, deze signalen worden herkend. In de aanbesteding voor OM en de Rechtspraak zijn
er aanvullende afspraken gemaakt. Er is bijvoorbeeld tegemoet gekomen aan de wens
om de gerechtstolken geen effect te laten ondervinden van het wegvallen van de voorrijkosten
door het inschrijftarief te verhogen met 15 euro. Daarnaast zijn er twee onderzoeken
aangekondigd in de Kamerbrief over de tolkdienstverlening met betrekking tot het vergoeden
van de wachttijd en het vergoeden per begonnen half uur. Hierover wordt de Kamer na
het zomerreces van 2025 geïnformeerd.

Het Ministerie van Justitie en veiligheid spreekt meerdere keren per jaar met diverse
vertegenwoordigers van de beroepsgroep, waaronder ook die van de beëdigde rechtstolken.

Wanneer er signalen van betrokken partijen zijn dat het stelsel voor tolk- en vertaaldiensten
niet naar behoren functioneert, zal het kabinet deze zorgen serieus nemen en bezien
waar bijsturing nodig is.

De leden van de D66-fractie hadden graag kennis willen nemen van afspraken over de
rechtspraak en de reactie van de Minister op de DINGtiid-adviezen daarover. Deze blijken
echter te ontbreken.

Deze leden vragen of de Minister die reactie alsnog kan geven en vragen of de Minister
bereid is om de positie van Friestalige rechtszoekenden te beschermen?

Is de Minister van mening dat Friezen Fries mogen spreken in de rechtspraak?

Is de Minister ook van mening dat juist de rechtspraak recht dient te doen aan de
rechtspositie van Friestalige rechtszoekenden?

Deze leden vragen de Minister op welke termijn er sprake zal zijn van volledige tweetalige
rechtspraak in Fryslân.

Wat betreft de verzochte reactie op de DINGtiid adviezen wordt verwezen naar het antwoord
op vraag 37.

Het beleid van het kabinet is erop gericht de positie van het Nederlands en Fries
in de provincie Fryslân op basis van gelijkwaardigheid te regelen. Uitgangspunt is
dat rechtzoekenden die op grond van de Wet gebruik Friese taal het recht hebben om
Fries te gebruiken, dat recht ook kunnen effectueren. In het antwoord op vraag 37
is uiteengezet hoe de rechtbank en het gerechtshof uitvoering geven aan wat wettelijk
is bepaald ten aanzien van de Friese taal en wat zij verder doen en gaan doen om het
gebruik van het Fries in het rechtsverkeer te faciliteren. Verder onderzoeken de gerechten
intern en in de werkgroep met DINGtiid op welke wijze het gebruik van Fries verder
kan worden gefaciliteerd en gestimuleerd. Daarmee bieden die gerechten Friessprekende
rechtzoekenden waarborgen om hun wettelijke rechten uit te oefenen.

Welke maatregelen neemt de Minister om de taalrechten van Friestalige gedetineerden
gelijk te stellen aan die van Nederlandstalige gedetineerden?

Deze leden concluderen dat deze casus zich vaker voor kan doen, waarbij gedetineerden
afhankelijk zijn van of de penitentiaire inrichting een contract heeft met een tolkenbureau
dat afspraken heeft met Friestalige tolken. Het bevreemdt hen dat de Minister de Kamer
heeft gemeld dat er geen Friestalige tolk beschikbaar was, terwijl er wel Friestalige
tolken beschikbaar waren, maar daar geen afspraken mee waren gemaakt.

Hoe reflecteert de Minister daarop?

Zoals in de eerdere beantwoording van vragen van uw Kamer over de Friese gedetineerde
is verwoord, staat het iedere gedetineerde in principe vrij om met zijn of haar contacten
Fries te spreken, maar zijn er situaties denkbaar waarin het gebruik van andere talen
dan de Nederlandse in detentie kan worden beperkt. Verder is toegelicht dat als wordt
aangetoond dat door een gedetineerde of diens contact niet in de Nederlandse taal
kan worden gecommuniceerd, toestemming kan worden verleend in een andere taal te communiceren.
In dat geval zal een tolk worden ingehuurd om te kunnen voorzien in het benodigde
toezicht. Verder is toegelicht dat de beroepsrechter recentelijk heeft geoordeeld
dat, onder meer gelet op het benodigde toezicht en het niet beschikken over een tolk
Fries, het niet onredelijk of onbillijk is om deze toestemming te weigeren in het
geval een gedetineerde de Nederlandse taal ook machtig is. Die uitspraak is voor het
kabinet van zwaarwegend belang.

Zoals eerder aangegeven in de beantwoording, stelt het kabinet vast dat er twee geregistreerde
C1-tolken Fries beschikbaar zijn en dat een derde tolk is benaderd om zich beschikbaar
te stellen. Hoewel Friese tolken dus inzetbaar zijn, kunnen zich in de praktijk omstandigheden
voordoen waarin dit niet het geval is.

De leden van de D66-fractie concluderen dat veelvuldig correspondentie tussen kabinet
en Kamer over de inzet van (Friese) tolken nog niet tot een oplossing hebben geleid
voor het probleem.

Wat heeft de Minister nodig om dit probleem op te lossen?

Deze leden vragen of de Minister bereid is om bij de tussenevaluatie aan de Kamer
te rapporteren over de praktijk van de Friese tolken door met tolken en belangenorganisaties
in gesprek te gaan.

In de jaarlijkse brief die in Q1 2026 naar de Tweede Kamer zal worden gestuurd, wordt
een tussenevaluatie verstrekt van de onderzoeken die in de Kamerbrief zijn aangekondigd.
Deze onderzoeken hebben betrekking op de vergoeding van de wachttijd, de vergoeding
per begonnen half uur en de betaling per normregel. Zij hebben geen betrekking op
de praktijk van de Friese tolken.

In maart jl. heeft de Staatssecretaris Rechtsbescherming met diverse vertegenwoordigers
van de beroepsgroep gesproken over de doorontwikkeling van het huidige tolkenstelsel.
Ook heeft in juli jl. het eerste driehoeksgesprek plaatsgevonden, waarbij beroepsvertegenwoordigers
van zelfstandig werkende tolken, (vertegenwoordigers van) tolkbureaus en opdrachtgevers
vanuit de rijksoverheid waren uitgenodigd om te spreken over de doorontwikkeling van
het huidige tolkenstelsel.

Na de zomer wordt bekeken of er een vervolgoverleg met de Staatssecretaris Rechtsbescherming
kan plaatsvinden. Het kabinet benadrukt dat het de zorgen serieus neemt en beziet
waar bijsturing nodig is wanneer partijen signalen geven dat het stelsel voor tolk-
en vertaaldiensten niet naar behoren functioneert.

Zij vragen de Minister of zij het standpunt deelt dat de overheid Friese rechtszoekenden
daadwerkelijk in staat moet stellen om zonder obstakels deel te nemen aan de rechtsgang
in de Friese taal.

Daarnaast willen zij weten of de Minister van mening is dat de rechtspraak/overheid
gehouden is aan internationale verdragen, zoals het Kaderverdrag inzake de bescherming
van nationale minderheden, en welke stappen zij zet om naleving hiervan te bevorderen.

Is de Minister bereid om bij de tussenevaluatie aan de Kamer te rapporteren over de
praktijk van de Friese tolken door met tolken en belangenorganisaties in gesprek te
gaan?

Ik verwijs u naar mijn antwoord op vraag 37.

Deze leden willen ook weten of de Minister van mening is dat de rechtspraak gehouden
is aan internationale verdragen zoals het Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale
minderheden.

Ik verwijs u naar mijn antwoord op vraag 37.

op welke termijn zal er sprake zijn van volledige tweetalige rechtspraak in Fryslân?

Welke acties onderneemt dit kabinet om tweetalige rechtspraak te realiseren?

Ik verwijs u naar mijn antwoord op vraag 37.

Het valt de leden van de ChristenUnie-fractie op dat er nog steeds problemen zijn
met betrekking tot de inzet van Friese tolken. Uit eerdere vragen aan de Minister
van de ChristenUnie-fractie blijkt dat dit probleem al jaren speelt (Kamerstuk 35 300 VII, nr. 114). Daarom willen deze leden vragen of de Minister bereid is om bij de tussenevaluatie
aan de Kamer te rapporteren over de praktijk van de Friese tolken door met tolken
en belangenorganisaties in gesprek te gaan.

Ik verwijs u naar mijn antwoord op vraag 43.

Journalistiek

Deze leden hebben zorgen over het feit dat er steeds minder budget beschikbaar is
voor regionale en lokale journalistiek. Deelt de Minister deze zorg?

En kan hierbij specifiek worden ingegaan op wat dit betekent voor de Friestalige journalistiek?

Het kabinet staat voor een pluriform media-aanbod en hecht waarde aan zowel de publieke
als private media. Zij leveren beide een belangrijke bijdrage aan lokale en regionale
nieuwsvoorziening. Van overheidswege worden financiële middelen beschikbaar gesteld
voor de lokale- en regionale publieke omroepen. In 2025 stelt het kabinet bijna € 33
mln. voor lokale en onderzoeksjournalistiek beschikbaar en respectievelijk € 191 mln.
voor regionale omroepen. Als regionale omroep heeft Omrop Fryslân een bijzondere rol
ten aanzien van het Fries. Dit geldt ook voor streekomroepen als RTV NOF. Daarnaast
werkt de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap momenteel hard aan een wetsvoorstel
om het fundament onder de lokale publieke omroepen te versterken. Voor private media
zijn er subsidieregelingen en programma’s beschikbaar via het Stimuleringsfonds voor
de Journalistiek en het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. Met de brief «inzet
lokale en regionale journalistiek» d.d. 25 oktober 2024 heeft de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap aangegeven om met publieke en private media een agenda op te
zetten om de lokale en regionale journalistiek te versterken; aan deze agenda wordt
momenteel gewerkt.

Wat gebeurt in dat kader specifiek voor het Fries bij de lokale en regionale omroepen
dan wel wat gaat er meer gebeuren dan nu al gebeurt?

Ter voorbereiding op de voorgenomen stelselherziening van lokale publieke omroepen
doet het kabinet nu al gerichte investeringen. Sinds 2022 stelt het kabinet structureel
€ 17 mln. beschikbaar via het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Het grootste
deel hiervan gaat naar de regeling Professionalisering Lokale Omroepen. Ook Friese
lokale omroepen, zoals RTV NOF, hebben succesvol deelgenomen aan deze regeling. De
omroep heeft zelfs het keurmerk streekomroep van de NLPO ontvangen waarmee het voldoet
aan 20 kwaliteitscriteria op het vlak van kwaliteit/professionaliteit, efficiency
en productaanbod. Daarmee heeft de omroep aan stakeholders, zoals gemeenten en adverteerders,
laten zien een aantrekkelijke samenwerkingspartner te zijn. Momenteel is het project
«Bureaus Lokaal» van start. Het kabinet stelt in 2025 € 3 mln. beschikbaar om dit
gezamenlijke project van de NOS, RPO en NLPO te continueren. Met dit project gaan
de NOS, RPO en de NLPO aan de slag met het opzetten van «Bureaus Lokaal» op verschillende
plekken in het land. Ook in Fryslân wordt een bureau lokaal gerealiseerd met de omroepen
RTV NOF, Omrop Fryslân en Omroep Zilt. Het doel van de bureaus lokaal is om samenwerking
en contentuitwisseling tussen lokale, regionale en landelijke omroepen op al die plekken
steviger en effectiever te maken. Daarnaast start in 2026 een nieuwe concessiebeleidsperiode
voor de 13 regionale omroepen. Het concessiebeleidsplan bevat nieuwe doelstellingen
en ambities; ook voor Omrop Fryslân en daarmee het Fries.

Tevens vragen zij welke stappen worden gezet om de kwaliteit van het Fries in de media
te verbeteren en of aanvullende maatregelen nodig zijn om het gebruik van de Friese
taal in de geschreven en gesproken pers te bevorderen. Zij prijzen de Friese nieuwsmedia
die zich inspannen om het aandeel Fries in de geschreven pers te vergroten, evenals
Omrop Fryslân.

De minor Friese journalistiek en media is afgelopen februari gestart. Er is daarom
op dit moment nog niets te zeggen over de uiteindelijke resultaten van de minor. De
minor is een mooi voorbeeld van een gecombineerde inspanning van Friestalige media,
onderwijsinstellingen, de provincie en het Rijk om de kwaliteit en het gebruik van
het Fries in de media te verbeteren. Het is verstandig om op een later moment te kijken
naar de opbrengsten van de minor. Gelet op de publieke omroep heeft Omrop Fryslân
een belangrijke rol in de Friestalige media-infrastructuur, inclusief geschreven nieuws
en online publicaties. De erkenning van de rol van het Fries binnen de publieke omroep
in de Mediawet 2008 komt indirect ook de geschreven pers ten goede door brede taalstimulering.

Zichtbaarheid

In het kader van de Bestuursafspraken Friese Taal en Cultuur 2024–2028 (BFTK) hebben
de provincie Fryslân en Rijkswaterstaat afspraken gemaakt over het vergroten van de
zichtbaarheid van de Friese taal langs rijkswegen binnen de provincie Fryslân. Langs
de rijkswegen is de Friese taal reeds zichtbaar op de naamborden van bruggen, viaducten,
aquaducten, rivieren en kanalen in de gehele provincie Fryslân. Daarnaast wordt, conform
afspraak, in gezamenlijkheid verkend hoe de zichtbaarheid van de Friese taal verder
kan worden vergroot op de verkeersbebording in de provincie Fryslân zonder dat dit
nadelige gevolgen heeft voor de verkeersveiligheid en doorstroming. In deze verkenning
hebben ook decentrale overheden en de Nationale Bewegwijzeringsdienst een belangrijke
rol. De verkenning wordt uitgevoerd onder regie van de provincie en Rijkswaterstaat
biedt daarbij ondersteuning waar mogelijk en nodig.

Zorg

Is de Minister bereid om met de provincie en zorginstellingen te kijken wat er nog
meer mogelijk is om Fries in de zorg te stimuleren en bevorderen?

Zo nee, waarom niet?

In de Wet gebruik Friese taal staat opgenomen dat het Rijk en de provincie Fryslân
een gezamenlijke verantwoordelijkheid en zorgplicht hebben voor de Friese taal en
cultuur. Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport zet zich via de VWS-brede
aanpak discriminatie en gelijke kansen in voor dit onderwerp, waar het de zorg en
welzijnssector raakt. In het bestuurlijk akkoord «Bestjoersôfspraak Fryske taal en
kultuer» is toegezegd dat VWS EUR 300.000,– toekent aan de Afûk voor de periode van
2024 tot en met 2028. Dit zal gebeuren door middel van het verstrekken van een subsidie.
Deze middelen worden ingezet om cultuurspecifieke zorgprojecten uit te voeren. Momenteel
wordt de subsidieaanvraag beoordeeld. De Minister van VWS is van mening dat de Afûk
aan de hand van deze subsidie Fries in de zorg kan stimuleren en bevorderen.

Landelijke Kennistafel

De leden van de D66-fractie zijn benieuwd wanneer de motie Romke de Jong c.s. (Kamerstuk
36 200 VII, nr. 128) over het onderzoeken hoe de wettelijke zorgplicht en verantwoordelijkheid voor de
Friese taal en cultuur zal worden uitgevoerd. Zij hebben in het DINGtiid-advies over
een landelijke permanente commissie Fries geen voorstellen gezien die invulling geven
aan dit breedgedragen verzoek voor een tijdelijk onderzoek van de Kamer.

Wanneer komt de Minister met een reactie op het DINGtiid-advies over een Landelijke
Commissie Frysk?

Zal de Minister in haar reactie alsnog aangeven wél uitvoering te geven aan de door
de Kamer aangenomen motie Romke de Jong c.s. voor het uitwerken van de wettelijke
gedeelde zorgplicht?

Ik verwijs u naar mijn reactie op het DINGtiid advies «Tot een Landelijke Kennistafel
Fries».

Ik verwijs u naar mijn reactie op het DINGtiid advies «Tot een Landelijke Kennistafel
Fries» die ik uw Kamer recent heb toegestuurd.

Deze leden willen weten of de Minister in haar reactie alsnog zal aangeven wél uitvoering
te geven aan de door de Kamer aangenomen motie-Romke de Jong voor het uitwerken van
de wettelijke gedeelde zorgplicht door een commissie.

Ik verwijs u naar mijn reactie op het DINGtiid advies «Tot een Landelijke Kennistafel
Fries» die ik uw Kamer recent heb toegestuurd.

De leden van de NSC-fractie lezen dat er onduidelijkheid bestaat over de commissie,
waar in motie-Romke de Jong c.s. (36 200 VII, nr. 128) toe wordt opgeroepen om de zorgplicht voor het Fries te garanderen en door een commissie
de verantwoordelijkheid voor de Friese taal en cultuur verder uit te werken.

Is de Minister van mening dat de commissie nu voldoende bijdraagt en dat er voldoende
uitvoering gegeven is aan de zorgplicht waartoe in de motie-Romke de Jong c.s. wordt
opgeroepen?

Zo nee, op welke punten ziet de Minister verbetermogelijkheden?

Ik verwijs u naar mijn reactie op het DINGtiid advies «Tot een Landelijke Kennistafel
Fries» die ik uw Kamer recent heb toegestuurd.

Overig

De leden van de VVD-fractie willen weten wanneer de Wet gebruik Friese taal wordt
geëvalueerd.

De Wet Gebruik Friese Taal zal niet worden geëvalueerd. De verantwoordelijkheden die
zijn vastgelegd in de WGFT krijgen invulling in de BFTK. De BFTK wordt wel geëvalueerd.

De leden van de VVD-fractie lezen ook over de positie van Friestaligen buiten Fryslân.
De Minister gaat daar in de reactie niet op in.

Kan de Minister deze reactie alsnog geven?

Is de Minister bereid om vanaf de tussentijdse evaluatie te bezien hoe de positie
van Friestaligen buiten Fryslân bevorderd kan worden?

Het Fries is een regionaal erkende taal en daarom worden er buiten de provincie geen
maatregelen getroffen om het Fries te versterken. Wel heeft de versterking van het
Fries binnen Fryslân een positief effect op de Friezen buiten Fryslân.

Ik verwijs u naar mijn antwoord op vraag 58.

Daarom zouden deze de Minister willen vragen om haar licht te laten schijnen op de
positie van Friestaligen buiten Fryslân.

Ik verwijs u naar mijn antwoord op vraag 58.

Kan de Minister aangeven wat haar visie is op de langetermijndoelstellingen en hoe
deze wat haar betreft vormgegeven moeten worden?

Daarnaast hebben de provinciale staten van Fryslân het op zich genomen om langetermijndoelen
ten aanzien van het Friese taalbeleid te formuleren. Is de Minister bereid er bij
DINGtiid op aan te dringen dat deze simultane processen bij voorkeur tot een gezamenlijk
heldere uitkomst zouden leiden?

Langetermijndoelstellingen bieden houvast voor aankomende bestuursafspraken. De taak
van DINGtiid is om provincie en Rijk onafhankelijk te adviseren ten behoeve van het
bevorderen van de gelijke positie van het Fries. Daarnaast is het de rol van DINGtiid
om te adviseren op de vormgeving van de langetermijndoelstellingen. Reden is dat de
langetermijndoelstellingen verder kijken dan de duur van een politieke cyclus. Het
adviseren van het Rijk door Dingtiid kan parallel gebeuren aan de uitwerking van langetermijndoelstellingen
door de provincie zelf.

De leden van de D66-fractie zijn verheugd om te concluderen dat het verzoek in de
motie-Kuiken/Romke de Jong (Kamerstuk 36 200 VII, nr. 135) om het ambitieniveau voor de Friese taal te verhogen is uitgevoerd. Tegelijkertijd
concludeert het DINGtiid-advies dat het verzoek in deze motie aangaande het informeren
van de Kamer over de visie voor het Fries nog beter kan worden uitgewerkt. Deze leden
omarmen de Friese taal als tweede Rijkstaal en streven naar een tweetalig Fryslân,
waarin zowel het Fries als het Nederlands een gelijkwaardige, volwaardige positie
heeft in alle domeinen van het maatschappelijke leven.

Ondersteunt de Minister dat streven?

Is de Minister bereid om bij de tussentijdse evaluatie van de BFTK uitgebreider in
te gaan op de inherente waarde van de Friese taal en cultuur?

Het kabinet sluit zich aan bij de ambitie van de provincie Fryslân om van Fryslân
een volwaardig tweetalige samenleving te maken. Met de inwerkingtreding van de Wet
gebruik Friese taal (WGFT) op 1 januari 2014 is het Fries, naast het Nederlands, erkend
als officiële taal in de provincie Fryslân. Om de gelijke positie van het Fries aan
het Nederlands in de provincie Fryslân te bevorderen is er een «Orgaan voor de Friese
taal» ingesteld genaamd DINGtiid (WGFT, Hoofdstuk 4, Artikel 18–19). In lijn met wetgeving
staat in de huidige BFTK dat het kunnen gebruiken van de Friese taal als onderdeel
van de regionale identiteit niet enkel een recht is, maar tevens een vanzelfsprekendheid
moet zijn. Met de bestuursafspraak streeft dit kabinet ernaar randvoorwaarden te scheppen
die de vanzelfsprekendheid van het Fries in Fryslân bevorderen. Ik erken de inherente
waarde van het Fries en sluit me aan bij de visie dat het behoud van de Friese taal
van belang is voor Nederland. Om dit te laten zien ben ik dan ook in de eerste weken
van mijn ambt meteen in gesprek gegaan met de provincie Fryslân en DINGtiid over het
taalbeleid op het Fries.

Ik verwijs u naar mijn beantwoording van vraag 61.

Deze leden vragen wanneer de verdere versterking van het Fries in het Handvest af
wordt gerond?

Zij vragen daarnaast aandacht voor de positie van Friezen buiten Fryslân. Is de Minister
bereid om in te gaan op de adviezen van DINGtiid over de positie van Friezen buiten
Fryslân?

Op dit moment loopt de verkenning naar verdere versterking van het Fries in het Handvest.
Er is een uitvraag bij verschillende betrokken departementen gedaan om in kaart te
brengen welke extra artikelen geratificeerd kunnen worden. Daarbij wordt bezien (motie
Vedder c.s. (Kamerstuk 36 410 VII, nr. 95)) welke voor- en nadelen het heeft om het Fries aan te melden voor deel III van Europees
Handvest Regionale talen met vergelijkbare rechten als het Papiaments. Ook wordt in
kaart gebracht welke voorbereidingen er moeten worden getroffen, en welke stappen
er moeten worden doorlopen, bij aanmelding voor deze onderdelen. Voor uw vraag over
de positie van Friezen buiten Fryslân verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag 58.

Zij vragen de Minister wanneer zij verwacht dit proces voor het Fries af te ronden
en welke concrete vervolgstappen zij hierin voorziet. Zij verwijzen hierbij naar de
kabinetsreactie op het zevende evaluatierapport over Nederland inzake het Europees
Handvest voor regionale talen en talen van minderheden en het vierde advies over Nederland
inzake het Kaderverdrag voor de bescherming van nationale minderheden van de Raad
van Europa (Kamerstuk 36 410 VII, nr. 89).

Ik verwijs u naar mijn antwoord op vraag 65.

De Minister heeft eerder toegezegd te zullen kijken naar de ratificatie van aanvullende
artikelen in het Europees Handvest voor regionale talen en talen van minderheden.

De leden van de CDA-fractie vragen wanneer de Minister verwacht dit proces te hebben
afgerond.

Ik verwijs u naar mijn antwoord op vraag 65.

De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het voorstel
van voormalig Minister De Jonge om taal explicieter als discriminatiegrond op te nemen.

Op welke termijn verwacht de Minister daartoe een voorstel te doen aan de Kamer?

In reactie op het vierde advies over Nederland van het Adviescomité voor het Kaderverdrag
inzake de bescherming van Nationale Minderheden heeft de voormalig Minister van BZK
gereageerd op het advies om in de gelijkebehandelingswetgeving expliciete verwijzingen
op te nemen naar de grond «taal», «huidskleur» en «etnische herkomst».10 Daarbij heeft hij aangegeven dat de regering aanleiding ziet om een onderzoek te
starten naar de mogelijkheid om nieuwe gronden op te nemen in de Algemene Wet Gelijke
Behandeling (AWGB). De resultaten van dit onderzoek zullen worden meegenomen in een
bredere verkenning naar de mogelijkheid van uitbreiding van de AWGB met nieuwe gronden.
Naar verwachting zal uw Kamer in de loop van 2026 over de uitkomsten daarvan worden
geïnformeerd.

De leden van de BBB-fractie hebben vernomen dat de ambtsvoorganger van de Minister
eerder heeft aangegeven taal explicieter als discriminatiegrond in de wet op te willen
nemen.

Deze leden vragen de Minister of dit klopt en vragen de Minister of en op welke termijn
zij verwacht een wetsvoorstel hiertoe bij de Tweede Kamer in te dienen.

Daarnaast vernemen zij graag welke stappen de Minister onderneemt om discriminatie
op basis van taal, waaronder het Fries, in de praktijk te voorkomen en te bestrijden.

Zoals bij het antwoord op vraag 68 (D66) is vermeld is in reactie op het vierde advies
over Nederland van het Adviescomité voor het Kaderverdrag inzake de bescherming van
Nationale Minderheden aangegeven dat de regering aanleiding ziet om een onderzoek
te starten naar de mogelijkheid om nieuwe gronden op te nemen in de AWGB. Afhankelijk
van de uitkomsten van dat onderzoek zal worden besloten of er aanleiding is om in
de AWGB een expliciete verwijzing naar taal als discriminatiegrond op te nemen. Discriminatie
op grond van taal, waaronder het Fries, valt op dit moment al onder de bescherming
die de AWGB biedt tegen discriminatie op grond van ras. Het College voor de Rechten
van de Mens ziet toe op de naleving van de gelijke behandelingswetgeving en kan op
verzoek oordelen over discriminatie op grond van taal. Het College voor de Rechten
van de Mens kan klachten in behandeling nemen over discriminatie op deze grond, bijvoorbeeld
discriminatie op het werk vanwege het spreken van Fries.

Ik verwijs u naar mijn antwoord op vraag 68.

De leden van de D66-fractie vragen of de Minister bereid is om de Kamer in beide Rijkstalen
van een antwoord te voorzien in dit schriftelijke overleg?

Mijn antwoorden zullen zowel in het Fries als in het Nederlands aan uw Kamer worden
aangeboden.

Duolingo is een private partij en maakt eigenstandig beslissingen over het wel of
niet aanbieden van Fries in hun app.

De leden van de CDA-fractie missen in de BFTK een visie over het belang van de Friese
taal.

Deze leden vragen of de Minister bereid is om bij de tussentijdse evaluatie van de
BFTK uitgebreider in te gaan op de inherente waarde van de Friese taal en cultuur.

Ook willen zij weten of de Minister het streven naar een tweetalig Fryslân onderschrijft,
waarin zowel het Fries als het Nederlands een gelijkwaardige, volwaardige positie
heeft in alle domeinen van het maatschappelijke leven.

Ik verwijs u naar mijn antwoord op vraag 62.

Zij willen weten wat de Minister doet om de provincie Fryslân, indien nodig, aan te
spreken op de gedeelde zorgplicht voor de Friese taal en cultuur

De extra middelen vanuit de Rijksoverheid zijn bedoeld om de ambities van de Friese
taal en cultuur tot uitvoering te brengen. Deze inzet van het Rijk vanuit haar gedeelde
verantwoordelijkheid met de provincie is een aanvulling en geen vervanging van provinciale
inzet. We werken nauw samen op de uitvoering en spreken elkaar geregeld, zie ook het
antwoord op vraag 15.

Download

Ondertekenaars

Eerste ondertekenaar
W.P.J. van Eijk, voorzitter van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken
Mede ondertekenaar
J.P. van der Haas, adjunct-griffier

Bijlagen

Bijlage Download bestand: Beslisnota bij Verslag van een schriftelijk overleg over het Advies DINGtiid Bestjoersôfspraak Fryske taal en kultuer 2024-2028 en Advies DINGtiid Friestalige Journalistiek (Kamerstuk 33335-22) (PDF)
Bijlage Download bestand: Aanbiedingsbrief (DOCX)
Bijlage Download bestand: (FRIES)- Oanbieding beäntwurding skriftlik oerlis Advys DINGtiid BFTK 2024-2028 en Advys DINGtiid Frysktalige Sjoernalistyk (DOCX)
Bijlage Download bestand: Beantwoording SO Advies DINGtiid BFTK en Advies DINGtiid Friestalige Journalistiek (PDF)