Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Teunissen over Bonaire en klimaatmaatregelen

Antwoord van Minister
Hermans (Klimaat en Groene Groei), mede namens de Minister van Infrastructuur en Waterstaat
en de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (ontvangen
19 november 2025). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2025–2026, nr. 253.

Vraag 1

Heeft u kennisgenomen van het krantenartikel over de situatie op Bonaire met betrekking
tot de gevolgen van de klimaatcrisis?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Wat is de laatste stand van zaken wat betreft de maatschappelijke en ecologische impact
van de klimaatcrisis op Bonaire?

Antwoord 2

De effecten van klimaatverandering in Caribisch Nederland worden doorlopend onderzocht
en gemonitord. Dit gebeurt ook voor Bonaire. Naast de KNMI’23 Klimaatscenario’s, waar
een hoofdstuk is opgenomen voor Caribisch Nederland, brengt het KNMI jaarlijks «De
Staat van ons Klimaat» uit waarin aandacht wordt besteed aan het klimaat in Caribisch
Nederland. In de laatste versie hiervan uit januari 20252 wordt aandacht besteed aan de bovengemiddelde warme temperaturen en het orkaanseizoen
van 2024. Ook is in 2025 de «Staat van de Natuur Caribisch Nederland» uitgekomen.
De Kamer is hier recent over geïnformeerd.3 Daarin wordt klimaatverandering – naast «loslopend vee» en «invasieve soorten» –
geïdentificeerd als de belangrijkste bedreiging die brede gevolgen heeft voor de natuur
van Caribisch Nederland, op zowel korte als midden-lange termijn.

Vraag 3

Welke maatregelen zijn tot nu toe door u genomen om Bonaire te beschermen tegen overstromingen,
extreme hitte, schade aan koraalriffen en andere klimaatgerelateerde risico’s?

Antwoord 3

Vanuit de Rijksoverheid wordt ondersteuning geboden aan Bonaire in de vorm van rijksbeleid,
ondersteuning van beleid, onderzoek en subsidies voor infrastructurele en ecologische
projecten. Een voorbeeld van rijksbeleid waar ruim aandacht wordt gegeven aan klimaatadaptatie
is het Ruimtelijk Ontwikkelingsprogramma Caribisch Nederland (ROCN) dat in 2024 is
vastgesteld.4 Daarnaast heeft de Rijksoverheid in het kader van het Natuur en Milieubeleidsplan
Caribisch Nederland (NMBP) klimaatadaptatieprojecten gefinancierd. Voorbeelden hiervan
zijn onder andere het mangroveherstel, dammenherstel, en het ontwerpen van een afvalwatervisie.
Een volledig overzicht van alle projecten van het NMBP is met de evaluatie van het
NMBP aan de Kamer gestuurd.5 Andere voorbeelden zijn de financiering van de Klimaateffectenatlas BES die in opdracht
van de Rijksoverheid wordt opgesteld en geactualiseerd om de bevolking van Bonaire
te informeren over klimaatrisico’s.

In de Kamerbrief «Kabinetsreactie op sommatiebrief van Greenpeace en zeven inwoners
Bonaire» is een overzicht gegeven van al het onderzoek dat in opdracht van de Rijksoverheid
in het kader van klimaat(adaptatie)beleid voor Bonaire (en breder voor Caribisch Nederland)
is uitgevoerd.6 In 2024 zijn ook risicoprofielen door overstromingen opgesteld aan de hand van de
KNMI’23 klimaatscenario's.7

Vraag 4

Bent u bereid concrete extra maatregelen te nemen om Bonaire beter te beschermen?
Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 4

De Klimaattafel Bonaire, die door de Ministeries van BZK, KGG en IenW wordt ondersteund,
schrijft op dit moment aan een klimaatplan. In dit klimaatplan wordt in beeld gebracht
welke aanvullende maatregelen nodig zijn op Bonaire om weerbaarder te worden tegen
de gevolgen van klimaatverandering. De klimaattafel verwacht in het eerste kwartaal
2026 het klimaatplan op te leveren. Daarnaast wordt de Nationale Klimaatadaptatiestrategie
(NAS) momenteel herijkt, deze zal ook een hoofdstuk bevatten over Caribisch Nederland.

Vraag 5

Kunt u aangeven of en wanneer overleg is gevoerd met het bestuur van Bonaire en relevante
maatschappelijke organisaties over klimaatbescherming?

Antwoord 5

De hierboven genoemde onderzoeken – zoals de KNMI’23 scenario’s en de risicoprofielen
voor overstromingen – zijn toegelicht en besproken met het Openbaar Lichaam Bonaire
(OLB) en maatschappelijke organisaties op Bonaire. Verder is klimaatbescherming en
de stand van zaken van de Klimaattafel Bonaire één van de terugkerende gespreksonderwerpen
in de reguliere gesprekken met gedeputeerden en maatschappelijke organisaties. Deze
gesprekken vinden elk kwartaal plaats, de laatste was in oktober.

Vraag 6

Op welke wijze worden inwoners van Bonaire door u geïnformeerd over en betrokken bij
de aanpak van de klimaatcrisis op Bonaire?

Antwoord 6

Alle plannen en programma’s voor Caribisch Nederland zoals het ROCN en het NMBP doorlopen
een participatieproces en worden publiekelijk geconsulteerd op de eilanden. Ook de
Klimaattafel Bonaire heeft de afgelopen maanden brede consultatierondes gehouden,
zowel met lokale organisaties als inwoners. Daarnaast ondersteunt het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat zowel de Klimaateffectatlas BES8 als het Kennisportaal Klimaatadaptatie (Cariben).9 Deze webpagina’s zijn voor iedereen toegankelijk en laten zowel de gevolgen van klimaatverandering
zien, als welke maatregelen genomen kunnen worden.

Vraag 7

Bent u het eens met het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat Nederland een
wettelijke zorgplicht heeft Bonaire te beschermen tegen de klimaatcrisis en dat nalaten
van actie kan leiden tot schending van grond- en mensenrechten?

Antwoord 7

Ja, in de Klimaseniorinnen-uitspraak van 9 april 2024 heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM)
bevestigd dat het recht op eerbiediging van privé, gezins- en familieleven van artikel 8
EVRM het recht van personen omvat op effectieve bescherming door de overheid tegen
de ernstige negatieve gevolgen van klimaatverandering voor hun leven, gezondheid,
welzijn, en levenskwaliteit. En dat elke staat een verantwoordelijkheid heeft om klimaatverandering
tegen te gaan.10 Het Hof benadrukt dat naast mitigatiemaatregelen ook adaptatiemaatregelen moeten
worden genomen en dat procedurele waarborgen van belang zijn, zoals het openbaar maken
van informatie en toegang tot de rechter. Het niet nakomen van deze verplichtingen
kan leiden tot een schending van artikel 8 EVRM.

Vraag 8

Hoe waarborgt u dat het nationale klimaatbeleid integraal rekening houdt met de dringende
klimaatuitdagingen in de Caribische delen van het Koninkrijk?

Antwoord 8

Zie de antwoorden op de vragen 4, 9 en 11.

Vraag 9

Hoe waarborgt u dat Caribische gemeenten volwaardig worden betrokken in Europese en
mondiale klimaatstrategieën?

Antwoord 9

Voor zowel klimaatadaptatiebeleid als klimaatmitigatiebeleid acht het kabinet het
van belang om Caribisch Nederland volwaardig te betrekken in Europese en mondiale
klimaatstrategieën.

Door het kabinet wordt actief ingezet op Europese en mondiale samenwerking en kennisuitwisseling.
Op het gebied van klimaatmitigatie wordt dit gedaan door o.a. het organiseren van
de CCEC (Caribbean Climate and Energy Conference) en wordt elk jaar gewerkt aan een gezamenlijke inzet voor de COP om zo de belangen
van het Caribische deel van het Koninkrijk te behartigen. Op het gebied van klimaatadaptatie
wordt dit gedaan via het International Panel for Deltas and Coastal areas (IPDC).
Via het IPDC worden alle zes de eilanden van het Koninkrijk ondersteund bij het ontwikkelen
van eigen klimaatadaptatieplannen. Tevens wordt via het IPDC onderlinge kennisuitwisseling
gestimuleerd.

Daarnaast heeft de Staat per 18 april 2023 de heer Edison Rijna (voormalig gezaghebber
van Bonaire) benoemd tot speciaal gezant voor Caribisch Nederland voor EU-fondsen,
fondsen van de Verenigde Naties (VN) en economische betrekkingen met Latijns-Amerika.
De speciaal gezant zet zich in voor betere toegang tot fondsen van de EU en VN voor
de BES-eilanden. Op het gebied van klimaatmitigatie zijn -mede door de inzet van de
speciaal gezant – de BES-eilanden onlangs toegelaten tot het «30 for 2030» project
van de EU. De eilanden kunnen hierdoor rekenen op intensieve ondersteuning vanuit
de EU om hun ambitie te realiseren uiterlijk in 2030 de energievoorziening volledig
te hebben verduurzaamd. Dit komt boven op de nationale inspanning van het kabinet
op het gebied van de energietransitie voor Caribisch Nederland. In 2022 is € 33,6 miljoen
beschikbaar gesteld voor een versnelde overstap op duurzame elektriciteit op de BES-eilanden.

Op het gebied van klimaatadaptatie hebben de BES-eilanden (en tevens Aruba, Curaçao
en Sint Maarten) toegang tot specifiek voor hen geoormerkte fondsen, via het Europese
LGO-besluit (Landen en Gebieden Overzee). Dit besluit biedt alle Caribische delen
van het Koninkrijk de mogelijkheid om onder meer in te zetten op biodiversiteit, water
en waterbeheer.

Vraag 10

Kunt u antwoord geven op de vraag die in het artikel wordt gesteld door Angelo Vrolijk,
te weten «(w)aarom moeten op Bonaire ziekenhuizen en scholen overstromen als er weer
een grote storm is geweest, maar is dat in Europees Nederland onacceptabel?»

Antwoord 10

Meerdere rapporten laten zien dat ook Caribisch Nederland niet ontkomt aan de gevolgen
van klimaatverandering. Net als in Europees Nederland – waar overstromingen en wateroverlast
als gevolg van extreme neerslag steeds vaker voorkomen – kunnen we deze niet allemaal
voorkomen. We kunnen ons wel beter voorbereiden. Dat voorbereiden doen we onder meer
door het concreet maken van de risico’s van klimaatverandering, nu en in de toekomst,
en het identificeren van maatregelen om deze te beheersen. Dat is voor alle Nederlandse
gemeenten van belang.

Hierbij wordt het Openbaar Lichaam op verschillende wijzen door de Rijksoverheid ondersteund.
Dit jaar nog zal op de Klimaateffectatlas BES een kaartlaag verschijnen die de gevolgen
van een extreme regenbui op Bonaire goed inzichtelijk maakt. Ook worden verschillende
maatregelen voor regenwaterbeheer, zoals het aanpakken van achterstallig onderhoud
bij dammen en rooien, ondersteund via het Natuur en Milieubeleidsplan Caribisch Nederland.
De Rijksoverheid ondersteunt ook de Klimaattafel Bonaire, waar toegewerkt wordt naar
een klimaatplan met nadruk op aanpassen aan klimaatverandering. Verder worden via
de Nationale Adaptatiesstrategie (NAS), die in 2026 uitkomt, stappen bepaald voor
zowel Europees Nederland als Caribisch Nederland om beter voorbereid te zijn op dit
soort extreme situaties.

Daarnaast wordt gewezen op de antwoorden op eerdere vragen hierover naar aanleiding
van de hevige regenval en overstromingen op Bonaire in 2022.11

Vraag 11

Bent u het ermee eens dat Nederland ook zelf aan klimaatdoelen moet voldoen om de
uitstoot voldoende terug te dringen en op die manier ook moet bijdragen aan het verminderen
van klimaatrisico’s voor Bonaire? Zo ja, op welke manier?

Antwoord 11

Het kabinet erkent dat klimaatverandering overal ter wereld negatieve gevolgen heeft
voor mens en natuur; ook in het Caribisch deel van het Koninkrijk en in Europees Nederland.
Daarom zet Nederland zich, in lijn met de Overeenkomst van Parijs, in voor de beperking
van de mondiale temperatuurstijging tot ruim beneden de 2 ⁰C en zo mogelijk 1,5 ⁰C.
Dat gebeurt op allerlei manieren, zowel op nationaal, Europees als internationaal
niveau. Het gaat onder meer om maatregelen die zijn en worden genomen met het oog
op de doelen uit de Nederlandse Klimaatwet, maatregelen in het kader van de EU Green
Deal en het Fit-for-55-pakket, de financiering van emissiereductieprojecten buiten
de Europese Unie en de bijdrage van Nederland aan kennisontwikkeling en technologieoverdracht.
Ook zet Nederland zich in bij internationale onderhandelingen over toekomstige emissiereductiedoelstellingen.

Vraag 12

Bent u het eens met de stelling dat zelfs beperkte CO2-reducties essentieel zijn voor het beschermen van kwetsbare gebieden zoals Bonaire
tegen de ernstige gevolgen van de klimaatcrisis?

Antwoord 12

Zoals in het antwoord op vraag 11 beschreven, zet het kabinet zich in voor de beperking
van de mondiale temperatuurstijging. Klimaatverandering is een mondiaal probleem dat
om gezamenlijke inspanning vraagt op nationaal, Europees en mondiaal niveau. Elke
reductie van broeikasgassen, hoe beperkt ook, draagt bij aan het beperken van klimaatverandering.
Alleen door gezamenlijke mondiale emissiereductie kunnen de risico's voor kwetsbare
gebieden worden beperkt. Het is ook om die reden dat Nederland zich blijft inzetten
voor de beperking van de mondiale temperatuurstijging tot ruim beneden de 2 ⁰C en
zo mogelijk 1,5 ⁰C.

Vraag 13

Hoe rechtvaardigt u het feit dat Nederland met fossiele subsidies grote vervuilers
hand boven het hoofd houdt terwijl de kwetsbare bevolking van Bonaire nu al lijdt
onder de gevolgen van gebrekkig klimaatbeleid?

Antwoord 13

Het kabinet voert klimaatbeleid gericht op de Europese en nationale klimaatdoelen,
zodat Nederland zijn bijdrage levert aan het realiseren van de temperatuurdoelstelling
van de Overeenkomst van Parijs. Dit beleid is gericht op een effectieve, efficiënte
en rechtvaardige transitie naar een klimaatneutraal Nederland en Europa. In deze transitie
zal, mede als gevolg van dit beleid, het gebruik van fossiele energiedragers verminderen.
Tegen deze achtergrond kan een vorm van staatssteun aan het gebruik van fossiele energiedragers
– binnen de toegestane Europese kaders – echter (tijdelijk) nodig zijn om bijvoorbeeld
energiearmoede, leveringszekerheid of verplaatsing van bedrijven en CO2-uitstoot (weglek) naar het buitenland te voorkomen.

Vraag 14

Zijn er plannen om het klimaatbeleid specifiek te richten op het verminderen van sociale
ongelijkheid in de effecten van de klimaatcrisis, bijvoorbeeld voor kwetsbare groepen
op Bonaire?

Antwoord 14

Het kabinet vindt het belangrijk om bij het maken van klimaatbeleid oog te houden
op wat de impact is voor kwetsbare groepen. Zo ook op Bonaire. Hier wordt nadrukkelijk
aandacht aan besteed in het proces van de klimaattafel Bonaire en in de NAS. Om deze
reden wordt voor de NAS ook een Sociale Impact Analyse (SIA) opgesteld. Daarnaast
doet het Ministerie van OCW nu onderzoek dat inzicht geeft in de gebieden met hoge
risico’s en de minder toekomstbestendige woningen in Europees Nederland en op Bonaire.
Daarbij wordt nadrukkelijk gekeken naar inkomen, gender, leeftijd, migratieachtergrond
en het soort woning. Tevens worden mogelijke interventies onderzocht om verdere ongelijkheid
in deze gebieden te voorkomen en waar mogelijk juist te verminderen. Daarnaast heeft
de Wetenschappelijk Raad voor Regeringsbeleid (WRR) onlangs een rapport uitgebracht
over de sociale dimensie van klimaatadaptatie.12 Voor Caribisch Nederland zal in 2026 ook een soortgelijke publicatie verschijnen.

Vraag 15

Wilt u toezeggen het klimaatbeleid in Caribisch Nederland hetzelfde gewicht te geven
als in Europees Nederland, en met een daadkrachtig actieprogramma voor Bonaire te
komen?

Antwoord 15

Het kabinet werkt – net als in Europees Nederland – aan klimaatbeleid voor Caribisch
Nederland. Op het gebied van klimaatmitigatie werkt het kabinet aan de versnelde overstap
op duurzame elektriciteit op de BES-eilanden, waarvoor in 2022 € 33,6 miljoen beschikbaar
is gesteld.13 De aanpak van klimaatadaptatiebeleid – en voor Caribisch Nederland in het algemeen
– is volop in ontwikkeling. Zo zal de Kamer binnenkort worden geïnformeerd over de
tweede fase van het NMBP en is op 7 november jl. een kabinetsreactie naar de Kamer
verstuurd over het advies omtrent de staat van het fysiek domein in Caribisch Nederland
van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) en Raad voor het Openbaar
Bestuur (ROB).14 Verder wordt er ook gewerkt aan de herijking van de Nationale klimaatadaptatiestrategie
(NAS) waar ook aandacht is voor Caribisch Nederland. Al deze initiatieven dragen bij
aan daadkrachtig klimaatbeleid voor Caribisch Nederland en daarmee dus ook voor Bonaire.