Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Eerdmans over het artikel 'Aantal tbs’ers wéér gestegen, maar geen plek in klinieken: krijgen enorme bedragen uitgekeerd.'

Antwoord van Minister Weerwind (Rechtsbescherming) (ontvangen 12 maart 2024). Zie
ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2023–2024, nr. 1082.

Vraag 1

Bent u bekend met het artikel «Aantal tbs’ers wéér gestegen, maar geen plek in klinieken:
krijgen enorme bedragen uitgekeerd»?1

Antwoord 1

Ja, ik heb hiervan kennis genomen.

Vraag 2

Kunt u concreet aangegeven hoe groot het tekort van gekwalificeerd personeel in alle
Nederlandse terbeschikkingstelling (tbs)-klinieken is?

Antwoord 2

Het totale tekort bij tbs-klinieken, die op twee na allemaal particulier zijn, is
lastig in beeld te brengen. Hoe groot het tekort aan personeel is wisselt namelijk
sterk per kliniek, per periode en per functiegroep. Bovendien hanteren de instellingen
verschillende methoden om dit tekort te meten (bijvoorbeeld verschillende peilmomenten
of verschillende functiegroepen). Wel is de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) met
alle instellingen in gesprek over de tekorten, hoe zij aan de slag zijn om deze tekorten
op te vullen en wat de consequenties van deze tekorten zijn.

Bij krapte van personeel kunnen er aangepaste programma’s gedraaid worden waarbij
tbs-gestelden bijvoorbeeld langer worden ingesloten. Ook kan in het uiterste geval
een afdeling gesloten worden. Door dergelijke maatregelen blijft er voldoende personeel
beschikbaar om op een veilige manier begeleiding en zorg aan te bieden en zo de veiligheid
in de kliniek te waarborgen. Op dit moment is daar gelukkig geen sprake van.

Personeelskrapte is geen exclusief probleem voor de tbs-sector, maar een breder maatschappelijk
fenomeen, waar de gehele zorg mee kampt. We zien bovendien dat de doelgroep in de
forensische zorg complexer wordt en dat het aantal tbs-gestelden sterk toeneemt. Dat
maakt de zoektocht naar ervaren en gekwalificeerd personeel ingewikkeld. Ik verwacht
daarom niet dat de personeelskrapte in de tbs-sector op korte termijn is opgelost.

Vraag 3

Kunt u concreet aangeven hoeveel tbs-veroordeelden er de afgelopen jaren buiten de
termijn van plaatsing in een tbs-kliniek zijn gevallen?

Antwoord 3

De termijn begint op de dag dat iemand in een tbs-kliniek geplaatst moet worden om
aan de tbs-maatregel te beginnen. Tijdens die wachttijd verblijven veroordeelden tot
tbs-dwang in het gevangeniswezen. Na vier maanden wachten in het gevangeniswezen (>120
dagen) heeft een tbs-passant recht op een vergoeding.

Onderstaande tabel toont het aantal tbs-gestelden dat langer dan vier maanden (120
dagen) op definitieve plaatsing in een tbs-kliniek heeft moeten wachten na aanvang
van de termijn (artikel 6.3 eerste lid Wet forensische zorg).

Jaar plaatsing in kliniek

Aantal tbs-gestelden met wachttijd

> 120 dagen.

2019

48

2020

49

2021

62

2022

127

2023

124

Bron: Monitoring Informatiesysteem Terbeschikking Stelling (MITS)

Uit de tabel is op te maken dat van alle tbs-gestelden die in 2019 definitief in een
tbs-kliniek zijn geplaatst, 48 daar langer dan 120 dagen op hebben moeten wachten.
In 2023 is dat aantal 124. Van de personen die op 31-12-2023 nog binnen het gevangeniswezen
als tbs-passant waren ingesloten (in totaal 151), waren er 89 die op dat moment langer
dan 120 dagen wachtten op plaatsing in een tbs-kliniek.

Vraag 4 en 5

Kunt u concreet aangeven hoeveel tbs-veroordeelden er de afgelopen jaren geld van
de overheid hebben ontvangen?

Hoeveel kosten zijn er de afgelopen jaren gemaakt door de overheid, omdat tbs-veroordeelden
niet in een tbs-kliniek geplaats konden worden, waardoor zij noodgedwongen in een
gevangenis zijn geplaatst?

Antwoord 4 en 5

In onderstaande tabel is weergegeven welke bedragen in totaal aan hoeveel individuele
personen zijn uitgekeerd aan schadevergoedingen voor niet tijdige plaatsing in een
tbs-kliniek. Ook het gemiddelde bedrag per persoon en het hoogste bedrag per betaling
zijn in de tabel opgenomen.

2021

2022

2023

Aantal unieke personen

24

64

501

Betaald bedrag totaal

€ 25.150,–

€ 100.300,–

€ 81.475,–

Gemiddeld bedrag per persoon

€ 1.048,–

€ 1.567,–

€ 1.630,–

Hoogste bedrag per betaling

€ 4.725,–

€ 6.900,–

€ 6.050,–

X Noot

1

De aantallen unieke personen in deze tabel wijken af van het aantal uit de tabel bij
vraag drie. Dat komt doordat het uitkeren van de vergoeding in een ander jaar kan
vallen dan het jaar waarin iemand als tbs-passant met recht op een vergoeding wordt
geteld. Daar zijn verschillende redenen voor. Zo kan sprake zijn van een lange totale
wachttijd of een late aanvraag door de tbs-gestelde. Ook kost het beoordelen van de
aanvraag de nodige tijd. Tot slot vragen niet alle tbs-gestelden de vergoeding aan.

De werkwijze is als volgt. Een tbs-gestelde moet de vergoeding zelf aanvragen. Dat
kan na definitieve plaatsing in een tbs-kliniek. Pas dan is de totale wachttijd namelijk
bekend en kan de hoogte van de schadevergoeding vastgesteld worden. DJI beoordeelt
vervolgens de aanvraag.

Vraag 6

In hoeverre vindt u het uit te leggen aan de samenleving, en in het bijzonder slachtoffers,
dat veroordeelde tbs’ers geld van de staat uitgekeerd krijgen?

Antwoord 6

Uit jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens vloeit voort dat
enige wachttijd voordat een tbs-gestelde in een tbs-kliniek geplaatst wordt acceptabel
is, vanuit het oogpunt van een doelmatige besteding van publieke middelen.2 Het Europees Hof heeft ook gesteld dat deze wachttijd niet te lang mag zijn. Een
andere opvatting zou volgens het Europees Hof een serieuze uitholling zijn van het
recht op vrijheid (artikel 5, eerste lid van het Europees Verdrag voor de Rechten
van de Mens).

De Hoge Raad heeft, met inachtneming van dit arrest van het Europees Hof, bij arrest
van 21 december 2007 geoordeeld dat «een termijn van drie maanden die nog met enkele
weken tot in totaal vier maanden mag worden verlengd» toelaatbaar is. Deze norm is
later in de wet verankerd in artikel 6.3 Wet forensische zorg. Daarin is vastgelegd
dat plaatsing van een tbs-gestelde in een instelling binnen een termijn van vier maanden
na aanvang van de termijn van de tbs moet geschieden. Indien dat niet lukt kan de
tbs-gestelde aanspraak maken op een passantenvergoeding. De Raad voor Strafrechtstoepassing
en Jeugdbescherming stelt de hoogte van de vergoeding vast.3

Vraag 7 en 8

In hoeverre bestaat er het risico dat veroordeelde tbs’ers psychisch nog verder achteruitgaan,
wanneer zij niet tijdig in een tbs-kliniek worden behandeld omdat zij voor onbepaalde
tijd in een reguliere gevangenis worden geplaatst?

Kunt u aangeven in hoeverre de behandeling van een tbs’er bemoeilijkt wordt wanneer
een tbs-veroordeelde noodgedwongen in een reguliere gevangenis wordt geplaatst?

Antwoord 7 en 8

Gedetineerden, waaronder tbs-passanten, kunnen in penitentiaire inrichtingen psychiatrische
zorg krijgen. Indien nodig, worden zij op speciale afdelingen geplaatst. De meest
intensieve psychiatrische zorg in het gevangeniswezen wordt geleverd in de Penitentiair
Psychiatrische Centra (PPC’s), waarvan er vier zijn in Nederland. Ongeveer twee derde
van de tbs-passanten verblijft hier. De behandeling van (afgestrafte) gedetineerden
in een PPC is erop gericht om hen te stabiliseren en om het recidiverisico te verlagen.
De zorg die in de PPC’s geleverd wordt moet voldoen aan het Kwaliteitskader Forensische
Zorg. De tbs-behandeling zelf, inclusief verloven wanneer dat verantwoord is, start
pas in de tbs-kliniek.

Er bestaat te weinig wetenschappelijk inzicht in het effect van een (langdurige) gevangenisstraf
op de behandeling van een tbs-gestelde. Ik heb daarom het Wetenschappelijk Onderzoek-
en Datacentrum (WODC) gevraagd hier een onderzoek naar uit te voeren.4

Vraag 9

Kunt u concreet aangeven of tbs-veroordeelden die in een reguliere gevangenis zijn
geplaatst voor incidenten en overlast hebben gezorgd binnen de gevangenismuren?

Antwoord 9

Er zijn geen cijfers beschikbaar over incidenten en overlast specifiek door tbs-veroordeelden
die in het gevangeniswezen verblijven.

Vraag 10

Hoe vindt u het uit te leggen dat u in een Kamerbrief5 aangeeft dat de tekorten mogelijk nog groter worden de komende jaren, waardoor er
mogelijk nog meer tbs’ers in reguliere gevangenissen worden geplaatst, waardoor de
overheid mogelijk nog meer geld moet uitkeren aan veroordeelde tbs’ers?

Antwoord 10

De huidige situatie is onwenselijk en daarom zijn mijn inspanningen er op gericht
om zo goed mogelijk om te gaan met de capaciteitsdruk op het hoogste beveiligingsniveau.
Daarbij wil ik uw Kamer een realistisch beeld geven van de resultaten die ik haalbaar
acht. Het is een feit dat een snellere uitbreiding van plaatsen in de huidige omstandigheden
niet mogelijk is.

Vraag 11

Kunt u aangeven, wellicht in samenspraak met de Raad voor de Rechtspraak, of rechters
vanwege overvolle tbs-klinieken minder vaak een tbs-veroordeling opleggen?

Antwoord 11

De Raad voor de Rechtspraak laat desgevraagd weten dat rechters in een concrete zaak
een straf en/of maatregel opleggen die passend is en zich daarbij niet laten leiden
door capaciteitsproblematiek. Het niet opleggen van tbs – met als reden de overvolle
tbs-klinieken – terwijl dat in een concrete zaak wel passend is, is dan ook niet aan
de orde.

Vraag 12

Kunt u aangeven in hoeverre u, gezien het feit dat u op eerdere Kamervragen6 heeft aangegeven dat misdadigers die tot maximaal een jaar cel zijn veroordeeld vanwege
capaciteitsgebrek in gevangenissen mogelijk geen gevangenisstraf hoeven uit te zitten,
het eens bent met de stelling dat de onwenselijke situatie van het tekort aan tbs-plaatsen
druk legt op de gevangenissen, waardoor veroordeelde misdadigers tot een jaar cel,
mogelijk hun celstraf niet uit hoeven te zitten?

Antwoord 12

Het klopt dat er een extra beroep op het gevangeniswezen gedaan wordt doordat de tbs-capaciteit
ontoereikend is. De druk op het gevangeniswezen kent echter meerdere oorzaken, waarvan
de belangrijkste de personeelskrapte is. Verder heeft DJI te maken met renovaties
van vastgoed, waardoor capaciteit tijdelijk niet beschikbaar is.7 Ook zonder tbs-passanten is er druk op het gevangeniswezen en zijn maatregelen noodzakelijk.

Vraag 13

Hoe is het mogelijk dat in een ontwikkeld land als Nederland, geen capaciteit is om
veroordeelde criminelen en tbs’ers op te sluiten op de plek waar de rechter dat nodig
acht?

Antwoord 13

In de voortgangsbrief forensische zorg die ik 31 januari 2023 aan uw Kamer heb verzonden
ben ik ingegaan op de oorzaken van de capaciteitsdruk in de tbs.8 Zo is er sprake van een stijgende instroom, een stokkende door- en uitstroom, een
verdichting van de zwaardere populatie en zijn er knelpunten bij uitbreidingen. In
het algemeen stel ik vast dat de behoefte aan tbs-zorg door de jaren heen fluctueert
en het momenteel niet lukt om de capaciteit in hetzelfde tempo mee te laten ontwikkelen.
Het is dus zaak dat we het stelsel versterken om op de lange termijn beter met een
fluctuerende behoefte om te kunnen gaan. In mijn laatste voortgangsbrief geef ik aan
op welke manier ik daar aan werk.9 De belangrijkste maatregelen voor de lange termijn die ik verken zijn het meer financieren
van forensisch psychiatrische centra (FPC) op basis van beschikbaarheid en het maken
van een garantieregeling voor FPC’s. Met deze maatregelen wil ik belemmeringen voor
capaciteitsuitbreidingen verminderen.

Voor wat betreft het gevangeniswezen is de voornaamste oorzaak van het capaciteitskort
van personele aard: DJI kampt met een groot aantal vacatures. Ook heeft DJI te maken
met renovaties van vastgoed en worden ook andere doelgroepen in detentie geplaatst.
Naast de tbs-passanten gaat het om jongvolwassenen in voorlopige hechtenis waarbij
de officier van justitie toepassing van het adolescentenstrafrecht wil eisen. In beginsel
ondergaat een persoon die door de rechter is veroordeeld tot een gevangenisstraf altijd
daadwerkelijk detentie.10