Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Kathmann en Maatoug over het spoedig uitkeren van de energietoeslag 2023

Antwoord van Minister Schouten (Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen) (ontvangen
15 februari 2023).

Vraag 1

Kent u de berichten «Gemeenten willen energietoeslag 2023 eerder uitkeren»1 en «Wet energietoeslag 2023 waarschijnlijk in juni van kracht»2?

Antwoord 1

Ja, ik heb kennisgenomen van beide berichten.

Vraag 2

Hoe verhoudt uw oproep aan gemeenten om spoedig de energietoeslag 2023 uit te keren
met het nieuws dat gemeenten pas over zes maanden de energietoeslag kunnen gaan uitkeren?

Antwoord 2

In september 2022 heeft het kabinet gemeenten de mogelijkheid geboden om 500 euro
van de energietoeslag 2023 aan de energietoeslag 2022 toe te voegen. Gemeenten kunnen
onder de huidige wetgeving de energietoeslag 2022 tot 1 juli 2023 uitkeren.

Overigens wil ik hierbij wel benadrukken dat gemeenten er ook voor kunnen kiezen zowel
voor 2022 als voor 2023 1.300 euro energietoeslag te verstrekken.

Vraag 3

Bent u op de hoogte dat verschillende gemeenten alles in het werk hebben gesteld om
begin 2023 de energietoeslag 2023 uit te keren en tussen kerst en oud en nieuw te
horen hebben gekregen dat ze een half jaar moeten wachten voordat ze hun inwoners
kunnen ondersteunen? Zo ja, bent u van mening dat dit toch een ongewenste maatschappelijke
ontwikkeling is?

Antwoord 3

Van een aantal gemeenten heb ik begrepen dat zij de energietoeslag voor 2023 wilden
uitkeren vooruitlopend op de nieuwe wet die de bevoegdheid daarvoor regelt. Vanwege
de staatsrechtelijke positie van de Staten-Generaal als medewetgever, wordt slechts
bij uitzondering geanticipeerd op wetgeving die nog in voorbereiding is. In mijn ogen
zijn er nu onvoldoende redenen die het anticiperen op de nieuwe wet rechtvaardigen.

Door de getroffen koopkrachtmaatregelen die sinds 1 januari jl. zijn ingegaan, zoals
het prijsplafond voor energie, de verhoging van de huur- en zorgtoeslag, de kinderbijslag,
het kindgebonden budget en het wettelijk minimumloon, is de situatie nu anders dan
vorig jaar. Ook hebben gemeenten, zoals genoemd, de mogelijkheid om 500 euro eerder
uit te keren, om zo kwetsbare huishoudens extra te ondersteunen. Tevens kunnen kwetsbare
huishoudens met een hoge energierekening die in aanmerking komen voor steun, vanaf
7 februari 2023 terecht bij een noodfonds energie, een initiatief van energieleveranciers
en maatschappelijke organisaties. Dit fonds betaalt onder voorwaarden voor deze huishoudens
een deel van de energierekening. Met deze maatregelen worden kwetsbare huishoudens
die dat nodig hebben ondersteund.

Vraag 4

Wat betekent dit voor gemeenten die alle energietoeslag van 2022 al uitgekeerd hebben?
Hoeveel gemeenten zijn dit? Wat betekent dit voor de inwoners van deze gemeenten?

Antwoord 4

Gemeenten die hun volledige energietoeslag 2022 reeds uit hebben gekeerd, kunnen de
energietoeslag voor 2023 uitkeren na inwerkingtreding van de nieuwe wetswijziging.
Voor inwoners van deze gemeenten betekent dit dat zij in de tweede helft van 2023
nogmaals een energietoeslag ontvangen, als zij aan de voorwaarden voldoen. Afhankelijk
van de keuze van de gemeente is de hoogte van de toeslagen 1.800 euro voor 2022 en
800 euro voor 2023 of 1.300 euro voor beide jaren. Gelet op de beleidsvrijheid van
gemeenten, heb ik geen zicht op hoeveel gemeenten de volledige energietoeslag in 2022
hebben uitgekeerd.

Vraag 5

Bent u het met ons eens dat gemeenten wellicht een andere keuze hadden gemaakt als
zij hadden geweten dat er in 2023 pas vanaf (waarschijnlijk) juni opnieuw energietoeslag
kan worden uitgekeerd?

Antwoord 5

Het zou kunnen dat sommige gemeenten een andere keuze hadden gemaakt. In mijn contacten
met gemeenten zie ik dat er verschillende overwegingen en behoeften spelen. Er zijn
ook gemeenten die aangeven dat het in één keer uitkeren van de toeslag nadelen kan
hebben. Zo zou een periodieke (gespreide) uitkering in hun optiek beter passen bij
periodiek terugkerende (energie)kosten. De reden om een deel van de energietoeslag
2023 naar voren te halen, was dat de nood voor inwoners eind 2022 hoger was. Vanaf
2023 zijn namelijk verschillende maatregelen genomen die de financiële gevolgen van
de hoge energieprijzen drukken.

Vraag 6

Ziet u ook dat dit opnieuw leidt tot onzekerheid voor mensen die deze toeslag echt
nodig hebben om rond te kunnen komen?

Antwoord 6

Voorop staat dat mensen met een laag inkomen worden ondersteund bij het betalen van
de energierekening. Zij kunnen rekenen op de energietoeslag als zij aan de voorwaarden
voldoen. Gemeenten informeren hun inwoners hierover, bijvoorbeeld via brieven en/of
de gemeentelijke website. Veel gemeenten hebben circa 90% van de doelgroep bereikt.

Daarnaast is er sinds januari jl. een groot pakket aan maatregelen in werking om de
onzekerheid voor huishoudens te beperken.

Vraag 7

Ziet u ook dat de continuïteit van de bedrijfsprocessen, die gemeenten de afgelopen
tijd op stel en sprong hebben ingericht, hierdoor spaak kan gaan lopen? Wat vindt
u hiervan?

Antwoord 7

Uiteraard heb ik begrip voor de uitvoeringsprocessen van gemeenten. Echter, naast
het punt van de uitvoering van de energietoeslag, spelen ook andere overwegingen mee
bij het al dan niet mogen anticiperen op de nieuwe wet. Dit licht ik toe bij vraag
8. Kort gezegd is de situatie dit jaar anders, omdat er een breed pakket aan koopkrachtmaatregelen
is getroffen. Daarmee is de noodzaak voor anticiperen onvoldoende te rechtvaardigen.

Vraag 8

Bent u bereid gemeenten, net als in 2022, vooruitlopend op de nieuwe wettelijke regeling
de ruimte te geven om de energietoeslag al begin 2023 uit te keren? Zo nee, waarom
niet? Zo ja, kunt u op korte termijn dit onomwonden aan gemeenten laten weten, zodat
zij niet in problemen komen met de rechtmatigheid van deze uitgaven?

Antwoord 8

De overwegingen van gemeenten begrijp ik om de energietoeslag vooruitlopend op de
nieuwe wet, te willen uitkeren. Maar 2023 is echt een andere situatie dan 2022. Begin
2022 heb ik gemeenten gevraagd om te starten met de uitvoering van de energietoeslag
voor 2022, vooruitlopend op de inwerkingtreding van de wet. Er was toen sprake van
een uitzonderlijke situatie door de plotseling enorme stijging van de gasprijzen.
Hierdoor dreigden minima in acute financiële problemen te komen. Dat rechtvaardigde
het al uitvoeren van de wet voordat die in werking was getreden en voordat het Parlement
zich hierover uit had kunnen spreken. Door onder andere de koopkrachtmaatregelen die
ik in het antwoord op vraag 3 heb genoemd, is de huidige situatie nu anders dan vorig
jaar. Mijn inzet is er nu op gericht om het totstandkomingsproces van de wet zo snel
mogelijk te doorlopen.

Vraag 9

Hoe wilt u zorgen dat gemeenten uit eigen middelen de inwoners met een inkomen boven
120% van het sociaal minimum een variant op de energietoeslag kunnen verstrekken,
zonder dat de ontvangers in de knel kunnen komen met andere toeslagen?

Antwoord 9

Gemeenten hebben beleidsvrijheid bij het bepalen van de inkomensgrens voor de doelgroep
voor de energietoeslag. De hoogte van die inkomensgrens die gemeenten hanteren voor
de doelgroep, heeft geen invloed op de belastbaarheid van de energietoeslag. De energietoeslag
2023 mag onbelast worden uitgekeerd, omdat het een eenmalige uitkering is. Dit betekent
dat energietoeslag geen gevolgen heeft voor de inkomensbepaling van andere fiscale
toeslagen.

Ook kan de energietoeslag buiten beschouwing worden gelaten bij vaststelling van het
vermogen, bij een verzoek voor kwijtschelding van gemeentelijke- en waterschapsbelastingen.
Aanpassing van de Leidraad Invorderen 20083 voorziet gemeenten van een grondslag om de energietoeslag, als deze op de spaarrekening
opzij is gezet, niet mee te tellen als vermogen. Dit geldt ook met terugwerkende kracht
vanaf 2022.

Vraag 10

Is het u bekend dat de extra middelen die u gemeenten heeft verstrekt voor de uitbetaling
van de energietoeslag bij een flink aantal gemeenten niet voldoende blijkt? Hoeveel
gemeenten zijn dit en hoe groot zijn de tekorten? Hoe gaat u deze tekorten bijpassen,
zodat gemeenten de energietoeslag niet uit eigen middelen hoeven te betalen?

Antwoord 10

De middelen voor de eenmalige energietoeslag 2022 zijn via het gemeentefonds verdeeld.
Inherent aan deze systematiek is dat gemeenten naderhand geen verantwoording hoeven
af te leggen over de besteding van de middelen. Dit brengt beleids- en bestedingsvrijheid
met zich mee voor gemeenten. Een deel van de gemeenten heeft aangegeven middelen te
kort te komen voor de energietoeslag. Tegelijkertijd zijn er gemeenten die aangeven
goed uit te komen of middelen over te hebben. Er zijn geen aanwijzingen dat het aan
gemeenten verdeelde budget ontoereikend is. Voor individuele gemeenten met tekorten
is dit natuurlijk erg vervelend. Ik ben hierover in gesprek met de VNG. Voor de energietoeslag
2023 wordt naar een andere wijze van verdelen van de middelen gekeken, in samenspraak
met de VNG en Divosa.

Vraag 11

Hoe gaat u gemeenten in staat stellen om de 1.300 euro energietoeslag voor 2023 zo
spoedig mogelijk uit te laten keren?

Antwoord 11

Gemeenten kunnen zodra de nieuwe wet in werking treedt, de energietoeslag van 2023
uitkeren. Ik streef ernaar dat de nieuwe wet zo spoedig mogelijk in werking treedt.
De inwerkingtredingsdatum is mede afhankelijk van de behandeling van het wetsvoorstel
door de Tweede en Eerste Kamer. Ik span me in voor een zo spoedig mogelijk en tegelijk
zorgvuldig verloop van dit wetstraject.