Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Jasper van Dijk over "het schrikbewind jegens bijstandsgerechtigden in de gemeente Enschede"

Antwoord van Staatssecretaris Van ‘t Wout (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) (ontvangen
1 september 2020).

Vraag 1 en 2

Vindt u dat, gezien de drie voorbeelden van «veelaanvragersbijstand» in de uitzending,
gedupeerden door de gemeente Enschede gecompenseerd dienen te worden?1
2

Antwoord 1 en 2

Het in de uitzending geschetste beeld roept vragen op. Ik maak daarbij wel de kanttekening
dat het binnen de gedecentraliseerde context van de Participatiewet (Pw) primair aan
de gemeenteraad is om het college van burgemeester en Wethouders hierover te bevragen.
Het is hier niet aan mij om te oordelen over individuele beschrijvingen zoals in de
door u aangehaalde uitzending.

Vraag 3

Vindt u dat gedupeerden recht hebben op een compensatie door de gemeente Enschede,
gezien het feit dat de gemeente van 1 januari 2014 tot en met 1 juli 2015 (toen de
Nationale ombudsman daarover een vernietigend oordeel uitsprak) mensen van 27 jaar
en ouder in strijd met de wet een verplichte zoekperiode van vier weken heeft opgelegd
alvorens zij een aanvraag voor bijstand konden indienen (circa 2.500 bijstandsgerechtigden)?

Antwoord 3

De vier weken zoekperiode van artikel 41, vierde lid, Pw geldt voor personen jonger
dan 27 jaar. Voor personen van 27 jaar en ouder geldt deze vier weken zoekperiode
niet, wat inhoudt dat deze personen direct na melding in de gelegenheid moeten worden
gesteld om een aanvraag in te dienen.

Weigert de gemeente een dergelijke aanvraag in behandeling te nemen, dan handelt zij
in strijd met de Pw (artikel 41, eerste lid, Pw jo artikel 11 Pw). Een dergelijke
weigering is aan te merken als feitelijk handelen dan wel nalaten daartoe, welk handelen
of nalaten niet is gericht op een rechtsgevolg. Meent betrokkene door dit feitelijk
handelen of nalaten schade te hebben geleden, dan kan hij zich met een vordering strekkende
tot schadevergoeding tot de burgerlijke rechter wenden.

Mocht de gemeente wel maar afwijzend, dan wel niet tijdig, op de aanvraag van betrokkene
hebben beslist en meent hij door dit besluit schade te hebben geleden, dan kan hij
de gemeente verzoeken de geleden schade te vergoeden. Mocht de gemeente dit verzoek
afwijzen of na acht weken nog geen besluit op het verzoek hebben genomen, dan kan
betrokkene een verzoek tot schadevergoeding bij de bestuursrechter indienen.

Vraag 4

Vindt u dat gedupeerden recht hebben op een compensatie door de gemeente Enschede,
gezien het feit dat de gemeente van 1 januari 2014 tot en met 8 november 2017 (toen
de Rekenkamercommissie Enschede strijdigheid met de wet vaststelde) alle bijstandsaanvragers,
zonder leeftijdsonderscheid, te laat en te weinig wettelijk voorschot betaalde (circa
1.500 aanvragers per jaar)?

Antwoord 4

Ook hier geldt dat de wet duidelijk is. Artikel 52, eerste lid, Pw bepaalt dat de
gemeente uiterlijk binnen vier weken na de datum van aanvraag en vervolgens telkens
uiterlijk na vier weken – zolang het recht op algemene bijstand niet is vastgesteld
– bij wijze van voorschot algemene bijstand in de vorm van een renteloze geldlening
verleent. Daarbij zij wel opgemerkt dat bovengenoemd artikel ook situaties benoemt
waarin de gemeente van deze bepaling mag afwijken.3 Verder geldt hier hetzelfde als in antwoord op vraag 3 aangegeven met betrekking
tot het verzoek tot schadevergoeding.

Vraag 5

Hebben mensen bij wie de beslagvrije voet niet correct is vastgesteld recht op compensatie,
gezien het feit dat de gemeente Enschede volgens betrokkenen jarenlang heeft nagelaten
de beslagvrije voet correct vast te stellen?

Antwoord 5

Binnen het huidige stelsel van de berekening van de beslagvrije voet geldt dat een
gemeente gerechtigd is te werken met een beslagvrije voet van 90% van de bijstandsnorm
indien betrokkene niet reageert op een verzoek om nadere informatie nodig om tot een
juiste vaststelling van de beslagvrije voet te komen. Heeft betrokkene echter kenbaar
gemaakt dat er redenen zijn om de beslagvrije voet bij te stellen en heeft de gemeente
hier niet op geacteerd, dan is zij in beginsel gehouden dit met terugwerkende kracht
te corrigeren. Door de correctie achteraf is sprake van een vertraagde betaling. Op
basis van artikel 4:98 van de Algemene wet bestuursrecht is de gemeente – zo dit zou
spelen – hierover wettelijke rente verschuldigd.

Vraag 7

Wat is uw reactie op de bewering dat de gemeente Enschede mensen kort omdat zij minder
geld uitgeven aan bepaalde zaken dan het Nibud becijfert, bijvoorbeeld doordat iemand
drie euro minder uitgeeft aan voedsel dan het Nibud becijfert? Is er een wettelijke
grond voor dergelijke kortingen en is hier jurisprudentie over beschikbaar?

Antwoord 7

Op basis van artikel 18, eerste lid Pw, stemt het college de bijstand en de daaraan
verbonden verplichtingen af op de omstandigheden, mogelijkheden en middelen van de
belanghebbende. Het is in individuele situaties mogelijk de bijstand te verhogen of
te verlagen, dit ter beoordeling van het college. Een afstemming in de vorm van een
verlaging kan op grond van jurisprudentie van de Centrale Raad van Beroep slechts
in zeer bijzondere situaties aan de orde zijn. Hierbij moet worden gedacht aan het
ontvangen van goederen of het ontbreken van woonlasten, die leiden tot een substantiële
structurele besparing op de noodzakelijke kosten van het bestaan.
Aan de algemene bijstand is een bestedingsvrijheid gekoppeld: het voeren van een sobere
levensstijl is nadrukkelijk geen reden om de bijstand te verlagen.

Vraag 6, 8 en 10

Wat is uw reactie op het gegeven dat de gemeente Enschede slechts 23% van de aanvragen
voor bijzondere bijstand goedkeurt?

Wat is uw reactie op de casus van Ronald, die niets fout had gedaan, maar in zijn
huis werd bespioneerd door bijstandsambtenaren, en wiens uitkering ten onrechte werd
gestopt? Is hier rechtmatig gehandeld en is er recht op compensatie voor het halve
jaar dat geen uitkering werd verstrekt?

Wat is uw reactie op de casus van Mirjam die een uitkering werd geweigerd, in de schulden
kwam, werd afgesloten van gas, water en licht, hierdoor vaak bij haar moeder ging
eten, waarop de gemeente concludeerde dat Mirjam gekort moest worden vanwege de kostendelersnorm?

Antwoord 6, 8 en 10

De uitvoering van de Pw is primair de verantwoordelijkheid van het college van burgemeester
en Wethouders. Het is niet aan mij om een oordeel te vellen over individuele beschrijvingen
zoals in de door u aangehaalde uitzending. Ik kan als Staatssecretaris niet treden
in individuele gevallen. Ik merk daarbij wel op dat iedere belanghebbende een besluit
via een bezwaar- en beroepsprocedure juridisch kan laten toetsen op zijn houdbaarheid.
Een bezwaarprocedure biedt daarbij de mogelijkheid van een volledige heroverweging,
waarin alle aspecten van de casus kunnen worden meegenomen.

Vraag 9

Wat is uw reactie op de casus van alleenstaande moeder Manon, die ten onrechte een
uitkering werd geweigerd en wiens medische dossier werd opgevraagd terwijl dat niet
mag? Welke sanctie staat er op deze privacyschending en wat gaat u doen om te zorgen dat gemeenten geen medische dossiers meer
opvragen?

Antwoord 9

Zie mijn antwoord bij vraag 10.

In aanvulling daarop merk ik in algemene zin op dat wanneer iemand meent dat er in
zijn situatie sprake is van privacyschending hij een klacht kan indienen bij de Autoriteit
Persoonsgegevens (AP). Ik ben daarvoor niet de aangewezen autoriteit. Aangezien er
omstandigheden zijn waaronder een gemeente wel een medisch dossier mag opvragen, bijv.
voor een goede uitvoering van wettelijke voorschriften of in het kader van re-integratie
(zie artikel 30 Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming), kan het
ondernemen van stappen om te bewerkstelligen dat gemeenten geen medische dossiers
meer opvragen niet aan de orde zijn.

Vraag 11

Is er wettelijke grond voor het korten van de uitkering omdat iemand met enige regelmaat
bij vrienden of familie gaat eten? Is hier jurisprudentie over?

Antwoord 11

Of dit dient te leiden tot een verlaging van de uitkering is ter beoordeling van het
college. Zie antwoord bij vraag 7.

Vraag 12

Vindt u dat, gezien de drie voorbeelden van «veelaanvragersbijstand» in de uitzending,
gedupeerden door de gemeente Enschede gecompenseerd dienen te worden?4

Antwoord 12

Binnen de gedecentraliseerde context van de Pw is het primair aan de gemeenteraad
om het college op de uitvoering te controleren en waar nodig aan te spreken. Het is
binnen die context niet aan mij om te oordelen over individuele beschrijvingen zoals
in de door u aangehaalde uitzending. Verder geldt ook hier hetzelfde als eerder in
antwoord op vraag 3 vermeld, dat betrokkenen een verzoek tot schadevergoeding bij
de gemeente kunnen indienen en zij dit – zo nodig – ook op zijn juridische houdbaarheid
kunnen laten toetsen.

Vraag 13

Is het juist dat armoedegelden om de (kinder)armoede in Enschede te bestrijden vanaf
2018 aan de algemene middelen worden toegevoegd (500.000 euro structureel)? Erkent
u dat middelen dan niet per definitie op de juiste plek terecht komen? Wat onderneemt
u hiertegen?

Antwoord 13

Gemeenten ontvangen sinds 2017 via een decentralisatie-uitkering extra middelen van
het rijk voor de aanpak van kinderarmoede. Over de inzet van deze middelen zijn bestuurlijke
afspraken tussen SZW en VNG gemaakt. Daarin is vastgelegd dat gemeenten aan de gemeenteraad
rapporteren over de inzet van middelen, instrumenten en behaalde resultaten. Het is
aan de gemeenteraad om een oordeel te vormen over de inzet van deze middelen. Het
is mij niet bekend hoe de gemeente Enschede deze middelen inzet.

Uit de eerste evaluatie van de bestuurlijke afspraken kinderarmoede (Bureau Bartels,
2018) blijkt dat het merendeel van de gemeenten (86 procent) de middelen inzet voor
een uitbreiding en/of intensivering van hun kindvoorzieningen in natura. Medio september
zal ik uw Kamer n.a.v. de motie Bruins een extra tussenevaluatie bestuurlijke afspraken
kinderarmoede doen toekomen.

Vraag 14

Erkent u dat door de werkwijze van de gemeente duizenden bijstandsgerechtigden financieel
gedupeerd zijn? Wat gaat u doen om te voorkomen dat gemeenten onrechtmatig handelen
inzake de Participatiewet en een schrikbewind voeren tegenover bijstandsgerechtigden?

Antwoord 14

Gemeenten worden geacht de door de Pw geschapen kaders te respecteren. Daarbij is
het aan de gemeenteraad om het college van burgemeester en Wethouders te controleren
en zo nodig aan te spreken op de uitvoering van de wet. Het handelen van een gemeente
in een individuele casus kan daarbij ook via een klachtprocedure onder de aandacht
worden gebracht. Besluiten kunnen via een bezwaar- en beroepsprocedure op hun juridische
houdbaarheid worden getoetst en ook is er de mogelijkheid om bij aantoonbare schade
een verzoek tot schadevergoeding in te dienen. Daarmee zijn op verschillende plekken
binnen het systeem controles ingebouwd om een eventueel structureel handelen in strijd
met de wet te voorkomen. Ik zie dan ook geen aanleiding om buiten de hier geschetste
controlemechanismen om nieuwe controlesystemen te introduceren.