Verslag van een schriftelijk overleg : Verslag schriftelijk overleg over de kabinetsreactie op AIV-adviesrapport 'Regie op veiligheid in de ruimte' (Kamerstuk 24446-102)

Nr. 104
VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG

Vastgesteld 31 augustus 2026

De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken heeft een aantal vragen en opmerkingen
voorgelegd aan de Minister van Buitenlandse Zaken over de Kabinetsreactie op AIV-adviesrapport
«Regie op veiligheid in de ruimte» (Kamerstuk 24 446, nr.102).

De vragen en opmerkingen zijn op 11 juni 2026 aan de Minister voorgelegd. Bij brief
van 31 augustus 2026 zijn de vragen beantwoord.

De voorzitter van de commissie, Klaver

Adjunct-griffier van de commissie, Dekker

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en antwoord / reactie van de Minister

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties

Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie

De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de kabinetsreactie
op het AIV-advies «Regie op veiligheid in de ruimte». Deze leden onderschrijven dat
ruimtevaart inmiddels vitale infrastructuur is voor Nederland en Europa. Satellieten
en ruimtevaarttechnologie zijn onmisbaar voor communicatie, navigatie, klimaatmonitoring,
defensie, logistiek, financiële transacties en andere vitale processen. Daarmee raakt
ruimtevaart direct aan onze nationale veiligheid, economische veiligheid, innovatiekracht,
digitale weerbaarheid en Europese autonomie.

De leden van de D66-fractie constateren dat de geopolitieke context snel verandert.
Afhankelijkheden van niet-Europese ruimtevaartdiensten, satellietcommunicatie, lanceercapaciteit,
aardobservatie en de veiligheid van kritieke infrastructuur brengen risico’s met zich
mee. Deze leden vinden daarom dat Nederland en Europa sneller moeten investeren in
eigen Europese ruimtevaartcapaciteiten. Europa moet hierbij in the lead zijn. Europese
samenwerking moet het centrale kader vormen waarbinnen Nederland zijn technologische,
economische en veiligheidsbelangen versterkt.

Nederland beschikt over een sterke uitgangspositie, met hoogwaardige kennisinstellingen,
innovatieve bedrijven, ESA-ESTEC in Noordwijk en technologische sterktes op het gebied
van onder meer optica, fotonica, mechatronica, lasersatellietcommunicatie, kwantumtechnologie
en data-interoperabiliteit. De leden van de D66-fractie vragen het kabinet daarom
of het bereid is om samen met de Nederlandse ruimtevaartsector, kennisinstellingen,
startups, scale-ups, campussen, het Ministerie van defensie en andere relevante partijen
een concreet nationaal actieplan uit te werken om Nederland duurzaam in de Europese
kopgroep van de ruimtevaart te brengen.

1. Antwoord van het kabinet

Nederland heeft een sterke uitgangspositie, met hoogwaardige kennisinstellingen en
innovatieve bedrijven. Het kabinet wil Nederlandse sterktes beter verbinden met Europese
programma’s, maatschappelijke toepassingen, veiligheid en weerbaarheid en het economisch
verdienvermogen.

Er wordt gewerkt aan een uitvoeringsagenda van de Lange-termijn Ruimtevaartagenda,
die in samenwerking tussen de ministeries van Economische Zaken en Klimaat, Buitenlandse
Zaken, Defensie, Infrastructuur en Waterstaat en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
tot stand komt. Missie 5 van de Lange-termijn Ruimtevaartagenda heeft tot doel het
versterken van de sector. Het gevraagde actieplan zal worden afgestemd met alle relevante
partijen en opgenomen worden als een van de onderdelen van de uitvoeringsagenda. Er
is al nauwe samenwerking tussen de betrokken ministeries via de versterkte interdepartementale
governance. Binnen die governance wordt de Werkgroep Industrie & Innovatie benut om gezamenlijke behoeftes en capaciteitsvragen
te verbinden met Nederlandse kennisposities, technologieontwikkeling en industriële
mogelijkheden. De realisatie van de doelen van de Lange-Termijn Ruimtevaartagenda
zoals gecoördineerd vanuit de werkgroep Industrie & Innovatie, vinden vanuit de verschillende
departementen plaats.

Vanuit de Defensienota 2026 worden de ambities op ruimtetechnologie t.b.v. Defensie
capaciteiten in het Nationaal Programma Defensie Industrie & Innovatie (NDPII) leidend
(wordt najaar 2026 met de kamer gedeeld). Daarnaast werkt Defensie aan een Ambitieplaat
Ruimtetechnologie, gericht op het samenbrengen van technologische behoeftes van Defensie
met de mogelijkheden die Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen kunnen bieden.

De leden van de D66-fractie vragen welke technologische niches Nederland in dat actieplan
wil prioriteren. Hoe worden Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen beter gepositioneerd
in programma’s van European Space Agency (ESA), de Europese Unie (EU), het Europees
Defensiefonds, het programma Infrastructure for Resilience, Interconnectivity and
Security by Satellite (IRIS2), NAVO-gerelateerde capaciteitsontwikkeling en andere Europese instrumenten? En hoe
borgt het kabinet dat nationale inzet maximaal bijdraagt aan Europese strategische
autonomie en niet versnipperd raakt over verschillende departementen, programma’s
en financieringsstromen?

2. Antwoord van het kabinet

Het kabinet prioriteert ruimtetechnologieën en toepassingen waar Nederland aantoonbaar
sterk in is en die bijdragen aan veiligheid, weerbaarheid, wetenschap, open strategische
autonomie en economisch verdienvermogen. Daarbij gaat het onder meer om hoogwaardige
optische technologieën, subsystemen voor satellieten en raketten, lasersatellietcommunicatie,
aardobservatie, astronomie en plaats-, navigatie- en tijdsbepaling. Dit sluit aan
bij Nederlandse sterktes en prioritaire sleuteltechnologieën. Hiervoor zijn tevens
de Nationale Technologiestrategie gepubliceerd op 19 januari 2024 (Kamerstuk 33 009, nr. 140) en de Defensie Strategie voor Industrie en Innovatie gepubliceerd op 4 april 2025
(Kamerstuk 31 125, nr. 134). Het kabinet investeert in kennis, innovatie en industrieopschaling, om met sleutelposities
in belangrijke ketens de welvaart en economische groei te vergroten. Ook versterken
we daarmee de open strategische autonomie van Nederland, Europa en de NAVO. Nederland
consolideert zo haar eigen strategische onafhankelijkheid en draagt substantieel bij
aan een sterk Europa dat gezamenlijk kan opereren binnen en buiten de NAVO-structuur.
Een sterke industrie en een hoge mate van innovatie draagt daarnaast bij aan afschrikking.
Dit wordt onder andere bewerkstelligd door middel van versterking van de Nederlandse
Defensie Technologische Industriële Basis, kennisbasis en de randvoorwaarden die bedrijven
en kennisinstellingen nodig hebben om de juiste stappen te kunnen zetten. Zo kan Nederland
haar bijdrage leveren aan de versterking van de Europese Technologische Industriële
Basis.

Het kabinet zet zich er verder voor in dat Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen
goed gepositioneerd zijn in Europese ruimtevaartprogramma’s zoals Infrastructure for Resilience, Interconnectivity and Security by Satellite, Galileo, Copernicus en Horizon Europe, in relevante ruimtevaarttrajecten binnen
het Europees Defensiefonds en binnen programma's van de European Space Agency. Daarbij zet het kabinet in op tijdige betrokkenheid bij programmaontwikkeling en
goede toegang tot opdrachten. Via de driejaarlijkse inschrijvingen bij de European Space Agency, nationale instrumenten, EU-programma’s en defensiegerelateerde trajecten wordt gericht
aangesloten bij Nederlandse kennis- en industrieposities, zodat Nederlandse partijen
kunnen deelnemen aan de ontwikkeling van Europese capaciteiten en waardeketens.

De gezamenlijke Nederlandse inzet wordt in een interdepartementale thematische werkgroep
opgepakt door het verbinden van gezamenlijke behoeftes en capaciteitsvragen met Nederlandse
innovatiekracht en industriële positionering in diverse programma’s. De werkgroep
ondersteunt daarmee een samenhangende inzet van nationale, Europese en European Space Agency-instrumenten.

De leden van de D66-fractie constateren dat Duitsland recent miljarden vrij heeft
gemaakt voor ruimtevaartcapaciteiten, waaronder een alternatief voor niet-Europese
satellietcommunicatie en een eigen constellatie in een lage baan om de aarde. Deze
leden vragen hoe het kabinet deze ontwikkeling beoordeelt. Ziet het kabinet het strategische
belang van dergelijke initiatieven voor Europese veiligheid, digitale soevereiniteit
en een open strategische autonomie? Is het kabinet voornemens hierbij aan te sluiten,
en zo ja, op welke wijze? Hoe zet Nederland zich ervoor in dat dergelijke initiatieven
Europees worden ingebed en bijdragen aan interoperabiliteit, gezamenlijke standaarden
en Europese industriële versterking? Hoe kijkt de Minister in dat kader naar de Lange-termijn
Ruimtevaartagenda en de daarin uitgesproken ambitie om toe te groeien naar de ESA-norm?

3. Antwoord van het kabinet

Het kabinet ziet het strategische belang van soevereine capaciteiten in het ruimtedomein
en Europese open strategische autonomie. Nederland werkt hierin nauw samen met internationale
partners en bondgenoten, waaronder Duitsland. Als belangrijke partners onderhouden
Nederland en Duitsland nauw contact over mogelijkheden om bilaterale en Europese samenwerking
in het ruimtedomein te versterken. Door internationale samenwerking en interoperabele
capaciteiten kan van elkaars kennis en kunde gebruik gemaakt worden, kunnen de kosten
beheersbaar blijven en kunnen schaalvoordelen worden bereikt. Internationale samenwerking
wordt interdepartementaal zorgvuldig afgestemd. Zie het antwoord op vraag 2 omtrent
versterking van de Europese Technologische Industriële Basis. Zie het antwoord op
vraag 7 voor een toelichting op de Lange-termijn Ruimtevaartagenda en de European Space Agency.

De leden van de D66-fractie lezen dat Nederland wil bijdragen aan de EU Priority Capability
Areas om tekorten in de veiligheid van kritieke ruimtevaartcapaciteiten te dichten.
Welke concrete bijdrage wil Nederland hieraan leveren? Is het kabinet bereid een voortrekkersrol
te nemen op terreinen waar de Nederlandse Defensie Technologische en Industriële Basis
sterk is, zoals kleinere ruimtevaartsystemen, herbruikbare lanceercapaciteit, satellietcommunicatie,
aardobservatie, Space Domain Awareness, sensortechnologie en data-interoperabiliteit?

4. Antwoord van het kabinet

Nederland beschikt over een uitstekende technologische basis en zet in op terreinen
waar het in uitblinkt, wat wordt benadrukt in de Defensienota 2026. Een voorbeeld
hiervan is de observatiesatelliet PAMI-1, die in 2028 gelanceerd zal worden. De satelliet
zal hoge resolutie satellietbeelden verzamelen en krijgt een demonstratie payload voor optische en beveiligde satellietcommunicatie. De PAMI-1 wordt ontwikkeld door
een consortium van Nederlandse technologiebedrijven.

De Priority Capability Area Space wordt uitgewerkt in de Coordination Group Space onder leiding van Frankrijk en Italië. Nederland neemt actief deel aan dit werkverband.
Op 29 mei heeft de Coordination Group een voorstel voor een European Defence Project for Common Interest ingediend bij de Europese Commissie, wat door Nederland wordt gesteund. De komende
maanden zal de Coordination Group dit voorstel gezamenlijk uitwerken. Afhankelijk van deze uitwerking wordt de concrete
Nederlandse bijdrage gedefinieerd, waarover wij de Kamer zullen informeren zodra deze
gereed is.

De leden van de D66-fractie vragen tevens of het kabinet bereid is een leidende rol
te nemen in het verbeteren van de samenwerking tussen de EU en de NAVO op het gebied
van ruimtevaart. Europese investeringen moeten bijdragen aan Europese autonomie én
aan NAVO-interoperabiliteit. Hoe voorkomt het kabinet dat EU-, ESA- en NAVO-trajecten
naast elkaar bestaan zonder voldoende samenhang? Is het kabinet bereid te pleiten
voor structurele afstemming over capaciteitsontwikkeling, standaarden, oefeningen,
data-uitwisseling, gezamenlijke aanbestedingen en industriële samenwerking?

5. Antwoord van het kabinet

Het kabinet onderschrijft de noodzaak van samenwerking en afstemming tussen de NAVO
en de EU op het gebied van ruimteveiligheid en zal zich daarvoor blijven inzetten.
Zoals in de kabinetsreactie geschreven, is de Nederlandse inzet gericht op nauwe afstemming
tussen NAVO-ambities, EU-initiatieven en programma’s van de European Space Agency, met als doel de industriële en technologische samenwerkingen te versterken. Dit
komt onder andere tot uiting in de onderhandelingen over het European Competitiveness Fund, waarin Nederland pleit voor een structurele dialoog tussen de EU en NAVO om complementariteit
en interoperabiliteit te versterken. In het kader van de herziening van EU Raadsbesluit
698 zet Nederland zich in voor NAVO betrokkenheid bij EU-crisisoefeningen om het gezamenlijke
beeld van de dreigingscontext in het ruimtedomein en de benodigde capaciteiten te
versterken. Dit verbetert procedures, communicatie en voorbereiding voor een geïntegreerde
respons op crises waarbij beide organisaties betrokken zullen zijn.

De leden van de D66-fractie constateren dat het kabinet ruimtevaart terecht omschrijft
als essentieel voor de samenleving, vitale processen en de nationale veiligheid. Tegelijkertijd
blijven de publieke investeringen volgens deze leden achter bij het strategische belang
van deze sector. Is het kabinet bereid ruimtevaart expliciet te erkennen als nationale
vitale infrastructuur? Zo ja, welke beleidsmatige, budgettaire en organisatorische
consequenties verbindt het kabinet daaraan? Zo nee, waarom niet?

6. Antwoord van het kabinet

Het kabinet erkent dat ruimtevaart en satellietdiensten van essentieel belang zijn
voor de samenleving, economie, vitale processen en de nationale veiligheid. Ruimtevaart
is opgenomen als sector in het toepassingsbereik van de nieuwe Wet weerbaarheid kritieke
entiteiten. Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat is als bevoegd gezag verantwoordelijk
voor het aanwijzen van kritieke entiteiten in deze sector.

Binnen die kaders kunnen een aantal ruimtevaartdiensten en -entiteiten onder de Wet
weerbaarheid kritieke entiteiten worden aangewezen. De Wet weerbaarheid kritieke entiteiten
ziet op fysieke weerbaarheid van kritieke entiteiten. Digitale weerbaarheid loopt
via de Cyberbeveiligingswet. Aanwijzing onder de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten
zal leiden tot specifieke verplichtingen op het gebied van risicobeheersing, beveiliging,
incidentmelding en toezicht. Daarnaast werkt het kabinet, in samenhang met de Lange-termijn
Ruimtevaartagenda, aan het vergroten van de weerbaarheid en vermindering van afhankelijkheden
van satellietnavigatie, communicatie, aardobservatie en ruimte-infrastructuur.

Sinds 2003 werken overheden en private organisaties samen aan het beschermen van onze
vitale infrastructuur in de Aanpak vitaal.

Plaats-, navigatie en tijdbepaling is in 2017 voor het eerst aangemerkt als een vitaal
proces met het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat als verantwoordelijk departement.
Andere vitale processen, zoals energie- en drinkwatervoorziening, financiële transacties,
defensie en logistiek zijn in hoge mate afhankelijk van plaats-, navigatie en tijdsbepaling.
Deze classificatie is vorig jaar herijkt. Hierbij is opnieuw vastgesteld dat plaats-,
navigatie en tijdbepaling een vitaal proces is en in de 4-jarige vitaalcyclus van
de NCTV is opgenomen. (Zie kamerstuk 24 446, nr. 92).

De leden van de D66-fractie constateren dat Nederland tijdens de ESA Ministeriële
Conferentie in 2025 op het laatste moment 109 miljoen euro extra heeft ingeschreven,
waarmee de totale Nederlandse inschrijving uitkwam op circa 500 miljoen euro. Dat
is ongeveer de helft van de verwachte bijdrage van 1 miljard euro per drie jaar op
basis van het Nederlandse bruto nationaal product, terwijl de extra inschrijving incidenteel
was. Wat is de concrete aanpak en welk tijdspad voorziet het kabinet om te komen tot
een structurele verhoging van de Nederlandse bijdrage aan Europese ruimtevaartprogramma’s?
Is het kabinet bereid toe te werken naar een bijdrage die past bij de omvang van de
Nederlandse economie, de strategische betekenis van ruimtevaart en de ambitie om tot
de Europese kopgroep te behoren? Welke middelen zijn structureel beschikbaar voor
ruimtevaart, Research & Development (R&D), valorisatie, campusontwikkeling, ESA-inzet,
EU-programma’s en defensie gerelateerde ruimtecapaciteiten? Welke aanvullende middelen
zijn nodig om de ambities uit de Lange Termijn Ruimtevaartagenda daadwerkelijk te
realiseren? En hoe voorkomt het kabinet dat incidentele bijdragen zorgen voor onzekerheid
bij bedrijven, kennisinstellingen en consortia die juist behoefte hebben aan voorspelbare,
meerjarige financiering?

7. Antwoord van het kabinet

Het kabinet heeft met de verhoogde Nederlandse inschrijving bij de Ministeriële Conferentie
van de European Space Agency in 2025 de Nederlandse positie in belangrijke programma’s van het ruimteagentschap
versterkt. Het kabinet onderkent het belang van een stabiele en voorspelbare basis
voor de Nederlandse ruimtevaartsector en erkent dat meerjarige duidelijkheid voor
bedrijven, kennisinstellingen en consortia van groot belang is. Het kabinet erkent
daarnaast het belang van een structurele versterking van de Nederlandse ruimtevaartinzet
en onderkent de ambitie om op termijn toe te groeien naar een bijdrage die beter aansluit
bij de omvang van de Nederlandse economie en de strategische betekenis van ruimtevaart.
De Lange-termijn Ruimtevaartagenda en de beleidsevaluatie laten zien dat aanvullende
investeringen nodig zijn om alle ambities volledig te realiseren en verder toe te
groeien naar de investeringsnorm van de European Space Agency.

Tegelijkertijd is een structurele verhoging van het ruimtevaartbudget niet eenvoudig.
Binnen de rijksbegroting moeten voortdurend afwegingen worden gemaakt tussen verschillende
maatschappelijke, economische en veiligheidsopgaven. Besluitvorming over eventuele
structurele versterking van het ruimtevaartbudget vindt plaats tijdens reguliere begrotingsmomenten.
Gegeven de beperkte financiële slagkracht van het kabinet kan het daarbij noodzakelijk
zijn om, waar mogelijk, gebruik te maken van incidentele ophogingen voor meerdere
jaren. Daarmee kunnen belangrijke investeringen in technologieontwikkeling, veiligheid,
weerbaarheid en het economisch verdienvermogen worden ondersteund.

Onderdeel

2026

2027

2028

ESA-programma's (EZK)

€ 99,0 mln

€ 95,8 mln

€ 99,2 mln

ESA-programma's (OCW)

€ 104,4 mln

ESA-programma's (DEF)1

€ 8,0 mln

€ 8,0 mln

€ 8,0 mln

Nationale ruimtevaartmiddelen (EZK)

€ 8,5 mln

€ 9,2 mln

€ 8,8 mln

Nationale ruimtevaartmiddelen (OCW)

€ 13,6 mln

EUMETSAT en PNT (IenW)

€ 29,5 mln

€ 29,5 mln

€ 29,5 mln

X Noot

1

Betreft een eenmalige aanvullende bijdrage van EUR 24 miljoen verspreid over drie
jaar.

De tabel geeft een indicatief overzicht van de publieke ruimtevaartmiddelen voor de
periode 2026–2028. De middelen voor European Space Agency programma’s, nationale ruimtevaartactiviteiten en departementale ruimtevaartgerelateerde
uitgaven zijn hierin afzonderlijk zichtbaar gemaakt.

Het Ministerie van Defensie heeft eenmalig een aanvullende bijdrage van EUR 24 miljoen
als onderdeel van de Nederlandse investering in de European Space Agency geleverd, onder voorwaarden dat de investeringen bijdragen aan de noodzakelijke technologieën
relevant voor de invulling van de verantwoordelijkheid van het Ministerie van Defensie,
meetellen met de NAVO-norm, passen binnen artikel 2 van de conventie van de European Space Agency en dat Defensie sturing geeft aan de inzet van de middelen aan projecten van het
ruimteagentschap, die voor Defensie meerwaarde opleveren. In overleg met het Netherlands Space Agency is een samenwerkingsovereenkomst in voorbereiding dat nadere richting geeft aan de
inzet en het monitoren van de middelen. Op basis van deze eerste samenwerking zal
Defensie een afweging maken in welke mate de European Space Agency een rol kan spelen in de ontwikkeling van ruimtecapaciteiten voor militair gebruik.

Middelen voor onderzoek, ontwikkeling en valorisatie zijn niet afzonderlijk opgenomen.
Deze activiteiten maken veelal integraal onderdeel uit van ruimtevaartprogramma’s
en bredere innovatie-instrumenten, waardoor zij niet eenduidig zijn toe te rekenen
aan afzonderlijke budgetposten. De betreffende uitgaven zijn daarom verwerkt in de
weergegeven bedragen.

Financiering van EU ruimtevaartprogramma’s verloopt daarnaast deels via de Nederlandse
afdracht aan de Europese Unie. Deze middelen zijn niet één-op-één te relateren aan
specifieke ruimtevaartprogramma’s of aan de Nederlandse ontvangsten uit Europese instrumenten
en zijn daarom niet afzonderlijk in de tabel opgenomen.

De leden van de D66-fractie vragen daarnaast hoe het kabinet de samenhang tussen civiele
ruimtevaartinvesteringen en militaire ruimtevaartcapaciteiten structureel borgt. Hoe
zorgen de ministeries van economische zaken en defensie voor gezamenlijke prioritering,
programmering en financiering? Worden civiele investeringen systematisch beoordeeld
op hun bijdrage aan militaire capaciteit, weerbaarheid en strategische autonomie?

8. Antwoord van het kabinet

Het kabinet borgt de samenhang tussen civiele ruimtevaartinvesteringen en militaire
ruimtevaartcapaciteiten via afgestemd beleid en behoeftestelling tussen de ministeries
van Economische Zaken en Klimaat, Defensie, Infrastructuur en Waterstaat, Buitenlandse
Zaken en Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, voor zowel nationale als internationale
inzet. De basis hiervoor wordt gelegd met de Lange-Termijn Ruimtevaartagenda, terwijl
strategische keuzes in samenhang worden bezien in de Interdepartementale Raad Ruimtedomein.
Deze versterkte interdepartementale governance is o.a. te zien binnen The Netherlands Space Agency waar de ministeries van Economische Zaken en Klimaat, Defensie, Infrastructuur en
Waterstaat en Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen onderdeel uitmaken van de Stuurgroep
om samen uitvoering te geven aan het nationale ruimtebeleid.

Defensie is verantwoordelijk voor de ontwikkeling, prioritering en inzet van de eigen
militaire ruimtecapaciteiten. Militaire ruimtecapaciteiten maken onderdeel uit van
multidomeinoperaties en de militaire planning- en commandostructuur en vallen daarmee
onder de verantwoordelijkheid van het Ministerie van Defensie. Wanneer ruimtecapaciteiten
worden ingezet voor militaire operaties, is het noodzakelijk dat deze militair van
aard zijn. Civiele investeringen kunnen weliswaar leiden tot militaire toepassingen,
maar worden niet systematisch beoordeeld op hun bijdrage aan militaire capaciteit,
omdat dit vaak pas in een later stadium van het ontwikkeltraject zichtbaar wordt.

Binnen de versterkte governance wordt de Werkgroep Industrie & Innovatie benut om gezamenlijke behoeftes en capaciteitsvragen
te verbinden met Nederlandse kennisposities, technologieontwikkeling en industriële
mogelijkheden. Daarbij worden relevante sterktes en knelpunten in kaart gebracht en
worden waar passend dual-use roadmaps en positioneringsvoorstellen ontwikkeld. De ministeries van Defensie en Economische
Zaken en Klimaat zetten zich gezamenlijk in voor een goede afstemming en samenwerking
waar dat mogelijk en wenselijk is, zodat de Nederlandse industrie zo sterk mogelijk
wordt gepositioneerd.

Bij nieuwe investeringen wordt waar relevant bezien hoe civiele, commerciële en militaire
toepassingen elkaar kunnen versterken ten behoeve van veiligheid, weerbaarheid, maatschappelijke
toepassingen en het economisch verdienvermogen. Daarbij blijven verantwoordelijkheden,
financieringsbronnen en operationele eisen per domein verschillen.

Tot slot vragen de leden van de D66-fractie aandacht voor R&D, valorisatie en de versterking
van Nederlandse ruimtevaartcampussen in onder meer Noordwijk, Delft en Marknesse.
Ruimtevaart is verbonden met een groot deel van de Nationale Technologiestrategie
en levert daarmee een hoogwaardige bijdrage aan het concurrentievermogen van Nederland.
Hoe bevordert het kabinet dat kennis uit universiteiten, hogescholen, de Toegepast
Onderzoekorganisaties en onderzoeksinstituten sneller terechtkomt bij bedrijven en
maatschappelijke toepassingen? Welke rol ziet het kabinet voor campussen bij testfaciliteiten,
talentontwikkeling, ondernemerschap en Europese consortiavorming?

9. Antwoord van het kabinet

Het kabinet bevordert het omzetten van kennis en onderzoeksresultaten in commerciële
of maatschappelijke waarde via een combinatie van ruimtevaartbeleid, innovatiebeleid
en technologiebeleid. De Lange-termijn Ruimtevaartagenda en de Nationale Technologiestrategie
geven richting aan sleuteltechnologieën en toepassingen waar Nederland sterk in is.
Via European Space Agency programma’s, nationale instrumenten en de inzet van onder meer Netherlands Space Agency en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland worden bedrijven en kennisinstellingen
ondersteund bij het ontwikkelen van nieuwe toepassingen en het versterken van hun
positie in Europese consortia. De kennis en expertise van universiteiten, hogescholen,
kennisinstellingen en onderzoeksinstituten zijn daarbij van groot belang. Het kabinet
hecht eraan dat deze kennis zo goed mogelijk wordt benut voor maatschappelijke toepassingen,
innovatie en economische kansen.

Campussen en regionale ecosystemen spelen daarbij een belangrijke verbindende rol.
Zij brengen bedrijven, kennisinstellingen, testfaciliteiten, talentontwikkeling en
ondernemerschap samen. Daarmee leveren zij een belangrijke bijdrage aan het versterken
van het Nederlandse ruimtevaart-ecosysteem en de Nederlandse deelname aan Europese
programma’s en consortia.

Tot slot zet het kabinet erop in dat de faciliteiten en activiteiten op de Nederlandse
Space Campus en andere campussen wordt afgestemd op de behoeftes van de brede ruimtevaartsector
om zodoende de groei van het ecosysteem optimaal te bevorderen.

De leden van de D66-fractie zien ruimtevaart als een domein waarin Nederland met meer
ambitie, zelfvertrouwen en strategische scherpte moet optreden. Wie in de huidige
geopolitieke context afhankelijk blijft van anderen, verliest handelingsvermogen.
Nederland heeft de kennis, bedrijven, campussen en Europese positie om een leidende
rol te spelen. Deze leden vragen het kabinet daarom om samen met de sector een concreet,
financieel onderbouwd en Europees ingebed plan uit te werken waarmee Nederland zich
duurzaam in de Europese kopgroep van de ruimtevaart positioneert, met de EU en Nederland
nadrukkelijk in the lead. Het coalitieakkoord biedt derhalve allerlei instrumenten:
launching customer, het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI), de
Nationale Investeringsinstelling en dual-use. Hoe worden deze instrumenten ingezet?

10. Antwoord van het kabinet

Het kabinet onderschrijft het belang van een sterke Nederlandse positie in het Europese
ruimtedomein. De Lange-termijn Ruimtevaartagenda en de kabinetsreactie daarop vormen
hiervoor het strategische kader. Binnen de beschikbare middelen werkt het kabinet
aan de verdere uitvoering daarvan, in nauwe samenwerking met kennisinstellingen, bedrijven
en andere overheden.

Het kabinet beziet hoe bestaande en nieuwe instrumenten kunnen bijdragen aan de versterking
van het ruimtevaart-ecosysteem. Daarbij gaat het onder meer om ondersteuning van innovatie
en valorisatie, betere toegang tot financiering, internationale positionering en waar
passend de rol van de overheid als launching
customer. Ook wordt bezien hoe nieuwe instrumenten uit het coalitieakkoord, zoals het Nationaal
Agentschap voor Disruptieve Innovatie en de Nationale Investeringsinstelling, in de
toekomst kunnen bijdragen aan de ontwikkeling en opschaling van strategische en dual-use technologieën die relevant zijn voor het ruimtedomein.

Voor dual-use toepassingen is samenwerking met Defensie van belang, in het bijzonder op terreinen
waar civiele technologie ook bijdraagt aan veiligheid en weerbaarheid, en andersom.
Daarnaast wordt interdepartementaal gewerkt aan het verbinden van gezamenlijke behoeftes
en capaciteitsvragen met Nederlandse kennisposities, technologieontwikkeling en industriële
mogelijkheden. Dit ondersteunt innovatie, opschaling en maatschappelijke toepassing,
en draagt bij aan de positionering van Nederlandse partijen in Europese programma’s
en waardeketens.

Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie

De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de kabinetsreactie op het AIV-adviesrapport
«Regie op veiligheid in de ruimte». Zij hebben hiertoe geen vragen of opmerkingen.

Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie

De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de kabinetsreactie
op het AIV-adviesrapport Regie op veiligheid in de ruimte. Deze leden hebben hier
nog enkele vragen bij.

Aanbeveling 1: Verbeter de weerbaarheid en bescherming van de gehele ruimteketen

Nederland investeert in systemen voor ruimtemonitoring, oftewel Space Situational
Awareness capaciteiten. De leden van de CDA-fractie vragen wanneer de genoemde Space
Situational Awareness- en Space Domain Awareness-capaciteiten volledig operationeel
zijn.

11. Antwoord van het kabinet

Robuuste inzicht in het ruimtedomein is cruciaal voor de effectiviteit, snelheid en
zelfstandigheid van moderne operaties in alle domeinen, zoals ook gesteld in de Defensienota
2026. De eerste capaciteiten ten behoeve van ruimtemonitoring worden dit jaar operationeel,
waarna uitbreiding hiervan in de volgende jaren volgt. Omdat dit de operationele effectiviteit
van de krijgsmacht kan schaden, kan hierop geen nadere specificatie gegeven worden.

Benodigde capaciteiten voor Space Domain Awareness zijn echter dermate omvangrijk dat samenwerking benodigd blijft om kosten beheersbaar
te houden. Defensie draagt dan ook zorg dat nationale capaciteiten aansluiten op die
van Europese en andere internationale partners om gezamenlijk meer militair vermogen
te ontsluiten. Verder wordt met diverse Europese en non-Europese commerciële aanbieders
samengewerkt.

Binnen het Europese samenwerkingsverband voor Space Surveillance and Tracking waar Nederland aan meedoet, kan worden bekeken of ook landen in het mondiale Zuiden
kunnen deelnemen in het samenwerkingsverband, maar alleen bij instemming van andere
partners en als het past binnen bestaande beleids- en veiligheidskaders. Echter, doordat
met Space Surveillance and Tracking gevoelige veiligheidsinformatie kan worden verzameld, zijn er grenzen aan samenwerking
met andere landen. Nederland richt zich in eerste instantie dan ook op samenwerking
met EU-lidstaten, NAVO-bondgenoten en andere belangrijke partners.

Nederland treft diverse maatregelen om verstoringen en manipulatie van satellietnavigatiesystemen
aan te pakken. De leden van de CDA-fractie vragen wanneer de verkenning naar robuuste
grondgebonden alternatieven voor plaats-, navigatie- en tijdsbepaling volgens planning
wordt afgerond. Wordt er geoefend met scenario’s waarin satellietnavigatie tijdelijk
of langdurig uitvalt?

12. Antwoord van het kabinet

In het kader van de verkenning naar robuuste alternatieven voor plaats-, navigatie-
en tijdsbepaling worden gesprekken gevoerd met specialisten en organisaties, zowel
nationaal als met omliggende landen en binnen de EU. Daarbij kennen met name de multilaterale-
en EU-initiatieven verschillende snelheden. Het doel is om een helder overzicht te
krijgen van wat verschillende alternatieven zijn en waar samenwerking mogelijk is.
Tegelijkertijd heeft het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving in opdracht van het Ministerie
van Infrastructuur en Waterstaat, en met grote betrokkenheid van de vitale-sectoren,
een rapport geschreven met als doel de weerbaarheid van die vitale sectoren op het
gebied van plaats-, navigatie- en tijdsbepaling versneld te verhogen. Dit rapport
is op 25 juni aan de Minister van Infrastructuur en Waterstaat aangeboden met afschrift
aan de Ministers van Defensie, Economische Zaken en Klimaat en Justitie en Veiligheid,
en zal later met een inhoudelijke reactie met uw Kamer gedeeld worden.

Oefenen gebeurt alleen in een gecontroleerde omgeving, in 2022 heeft er op initiatief
van Defensie een oefening uitval en manipulatie plaats-, navigatie- en tijdsbepaling
plaatsgevonden in Marnehuizen. Op grote schaal oefenen heeft nog niet plaatsgevonden.

Nederland zorg voor de beveiliging en facilitering van het grondsegment van Galileo
op Nederlands grondgebied. De leden van de CDA-fractie vragen hoe Bonaire hierin wordt
meegenomen, mede gezien het feit dat de Galileo Sensor Station op Bonaire staat.

13. Antwoord van het kabinet

Voor zowel het Galileo Reference Centre in Noordwijk als het Galileo Sensor Station op Bonaire geldt dat Nederland verantwoordelijk is voor de beveiliging en facilitering
van de grondstations.

Aanbeveling 2. Pak met urgentie internationale regulering van veiligheidsuitdagingen
op

De leden van de CDA-fractie steunen de inzet op internationale regels. Nederland moet
zijn eigen veiligheid versterken, maar ook blijven werken aan internationaal recht
en verantwoord gedrag in de ruimte. Deze leden vragen het kabinet welke concrete inzet
Nederland heeft in de VN-werkgroep tegen een wapenwedloop in de ruimte. Welke landen
zijn op dit moment de belangrijkste bondgenoten van Nederland bij het tegengaan van
destructieve antisatelliettesten? Hoe wil het kabinet voorkomen dat voorstellen van
Rusland en China over ruimtewapens vooral de bewegingsvrijheid van NAVO-landen beperken,
terwijl zij zelf dreigende capaciteiten blijven ontwikkelen?

14. Antwoord van het kabinet

De Nederlandse inzet in de Open-Ended Working Group on the Prevention of an Arms Race in Outer Space in all its
aspects is gericht op het ontwikkelen van maatregelen die bijdragen aan strategische stabiliteit
door voorspelbaarheid te creëren en risico’s te verminderen. Daartoe pleit Nederland
concreet tot het voorkomen van plaatsing van massavernietigingswapens in de ruimte,
een verbod op het opzettelijk verspreiden van ruimtepuin en handelingen die ernstige
schade aan ruimteobjecten van andere staten veroorzaken, zoals destructieve antisatelliettesten,
opzettelijke botsingen of destructieve co-orbitale aanvallen. Bij het tegengaan van
destructieve antisatelliettesten vormen de belangrijkste partners van Nederland de
landen die het moratorium hierop hebben onderschreven, waaronder alle EU-lidstaten
en andere gelijkgezinden, zoals de VS, Canada, Japan en het VK.

De verificatie van afspraken voor verantwoord gedrag in de ruimte blijft een uitdaging.
In opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken heeft Netherlands Space Agency een studie verricht naar de bruikbaarheid van Space Situational Awareness voor de verificatie van normen voor verantwoord gedrag in de ruimte. De eerste versie
van dit rapport is tijdens de Space Security Conference in september 2025 in Genève onder de aandacht gebracht bij een groot aantal landen.
Momenteel wordt er gewerkt aan een tweede versie van het rapport, die moet dienen
als basis voor een nader te organiseren side-event tijdens een toekomstige sessie van de Open-Ended Working Group on the Prevention of an Arms Race in Outer Space in all its
aspects.

Om Russische en Chinese initiatieven die de bewegingsvrijheid van Nederland en partnerlanden
beperken te voorkomen, trekt Nederland nauw op in EU-verband en met andere gelijkgezinden.
In relevante fora worden gezamenlijk, onder meer via EU-statements, de bezwaren tegen
de Russische en Chinese benadering aangekaart en toegelicht. In het kader van de hierbovengenoemde
studie naar het gebruik van Space Situational Awareness brengt Nederland de resultaten daarvan onder de aandacht van niet-Westerse landen
om een breed draagvlak te creëren voor de benadering waarin verantwoord gedrag centraal
staat.

De leden van de CDA-fractie vragen of het kabinet bereid is om jaarlijks aan de Kamer
te rapporteren over de voortgang in de internationale normstelling rond antisatellietwapens,
ruimtepuin en dual-use technologie.

15. Antwoord van het kabinet

Het kabinet onderschrijft het belang van internationale normstelling voor een veilig,
duurzaam en verantwoord gebruik van de ruimte. Nederland zet zich in relevante internationale
fora, waaronder de Verenigde Naties, de EU, de NAVO en de European Space Agency, actief in voor het versterken van internationale normen en afspraken over onder
meer ruimtepuin, veilig ruimteverkeer en het voorkomen van destabiliserende of destructieve
activiteiten in het ruimtedomein.

Het kabinet zal de Kamer hierover blijven informeren via bestaande rapportagelijnen,
waaronder Kamerbrieven over de voortgang van de Lange-termijn Ruimtevaartagenda, relevante
EU-trajecten, internationale ruimtevaartfora en waar relevant verslaglegging van Nederlandse
inzet in VN-processen, zoals het VN-Comité voor het vreedzaam gebruik van de ruimte.
Het kabinet acht het daarom op dit moment niet noodzakelijk om hiervoor een afzonderlijke
jaarlijkse rapportage in te richten.

De leden van de CDA-fractie vragen hoe het kabinet het AIV-voorstel voor een toezichtmechanisme
naar voorbeeld van de internationale burgerluchtvaart beoordeelt. Wanneer verwacht
het kabinet de nadere studie naar zo’n toezichtmechanisme af te ronden?

16. Antwoord van het kabinet

Het kabinet ziet de meerwaarde van internationale afspraken die transparantie, veiligheid
en duurzaamheid in de ruimte vergroten. Een toezichtmechanisme naar analogie van de
internationale burgerluchtvaart is een interessante gedachte, maar verkenning hiervan
acht het kabinet op dit moment niet opportuun. Het kent aanzienlijke juridische, institutionele
en praktische vragen. Het ruimtedomein verschilt wezenlijk van de luchtvaart, hetgeen
ook blijkt uit de verschillen in de toepasselijke verdragsstructuur.

Het kabinet betrekt dit onderwerp daarom bij lopende internationale ontwikkelingen,
in het bijzonder in VN-verband. Het VN-Comité voor het vreedzaam gebruik van de ruimte,
de International Telecommunication Union en andere VN-gremia bieden al belangrijke platforms voor internationale samenwerking,
waaronder de bespreking van transparantie, coördinatie en toezicht.

Aanbeveling 3. Verminder Nederlandse en Europese afhankelijkheid van non-Europese
ruimtevaartdiensten

De leden van de CDA-fractie delen de zorg dat Europa te afhankelijk is van niet-Europese
aanbieders. Dat geldt voor satellietcommunicatie, lanceringen, navigatie, aardobservatie
en vroegtijdige waarschuwing. Strategische autonomie betekent niet dat Europa alles
alleen moet doen. Het betekent wel dat wij niet chantabel mogen zijn.

De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet welke non-Europese ruimtevaartdiensten
op dit moment cruciaal zijn voor Nederland en de Nederlandse krijgsmacht. Kan het
kabinet, desnoods vertrouwelijk, aangeven waar de grootste afhankelijkheden zitten?
Welke doelen stelt het kabinet voor 2030 om deze afhankelijkheden af te bouwen?

17. Antwoord van het kabinet

Defensie maakt gebruik van de diensten van meerdere Europese en niet-Europese partners
en private leveranciers van ruimtecapaciteiten om afhankelijkheden en kwetsbaarheden
te beperken. Zo wordt er bijvoorbeeld gebruik gemaakt zowel van Europese als niet-Europese
satellietcapaciteit voor navigatie en satellietcommunicatie. Defensie maakt bijvoorbeeld
gebruik van Europese als niet-Europese satellietcapaciteit voor navigatie en satellietcommunicatie.
Defensie doet in principe geen openbare uitspraken over afhankelijkheden individuele
leveranciers, omwille van de commerciële vertrouwelijkheid en operationele en veiligheidsredenen.
Er is echter wel de bereidheid om in een vertrouwelijke technische briefing meer toelichting
te bieden.

In de Defensienota 2026 wordt het belang van strategische autonomie benadrukt en om
afhankelijkheden van derden in zijn algemeenheid te verminderen, investeert Defensie
in eigen militaire ruimtecapaciteiten. Met eigenstandige aardobservatie- en monitoringscapaciteit
kan Defensie onafhankelijk informatie vergaren en zicht houden op wat er zich op aarde
en in de ruimte afspeelt. Daarnaast werkt Nederland via de European Space Agency en de EU mee aan het versterken van Europese onafhankelijkheid door middel van technologieontwikkeling.

De leden van de CDA-fractie vragen hoe de Nederlandse industrie wordt betrokken bij
Europese programma’s zoals IRIS2, Galileo, Copernicus en toekomstige defensiegerelateerde ruimtecapaciteiten.

18. Antwoord van het kabinet

Het kabinet prioriteert ruimtetechnologieën en toepassingen waar Nederland aantoonbaar
sterk in is en die bijdragen aan veiligheid, weerbaarheid, wetenschap, open strategische
autonomie en economisch verdienvermogen. Daarbij gaat het onder meer om hoogwaardige
optische technologieën, subsystemen voor satellieten en raketten, lasersatellietcommunicatie,
aardobservatie, astronomie en plaats-, navigatie- en tijdsbepaling. Hiervoor zijn
tevens de Nationale Technologiestrategie gepubliceerd op 19 januari 2024 (Kamerstuk
33 009, nr. 140) en de Defensie Strategie voor Industrie en Innovatie gepubliceerd op 4 april 2025
(Kamerstuk 31 125, nr. 134). Het kabinet investeert daarnaast in kennis, innovatie en industrieopschaling, om
met sleutelposities in belangrijke ketens de welvaart en economische groei te vergroten.
Nederland consolideert zo haar eigen strategische onafhankelijkheid en draagt substantieel
bij aan een sterk Europa dat gezamenlijk kan opereren binnen en buiten de NAVO-structuur.
Een sterke industrie en een hoge mate van innovatie draagt daarnaast bij aan afschrikking.
Dit wordt onder andere bewerkstelligd door middel van versterking van de Nederlandse
Defensie Technologische Industriële Basis, kennisbasis en de randvoorwaarden die bedrijven
en kennisinstellingen nodig hebben om de juiste stappen te kunnen zetten. Zo kan Nederland
haar bijdrage leveren aan de versterking van de Europese Technologische Industriële
Basis.

Het kabinet zet zich er verder voor in dat Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen
goed gepositioneerd zijn in Europese ruimtevaartprogramma’s zoals Infrastucture for Resilience, Interconnectivity and Security by Satellite, Galileo, Copernicus en Horizon Europe, in relevante ruimtevaarttrajecten binnen
het Europees Defensiefonds en binnen programma’s van de European Space Agency. Daarbij zet het kabinet in op tijdige betrokkenheid bij programmaontwikkeling en
goede toegang tot opdrachten. Via de driejaarlijkse inschrijvingen bij de European Space Agency, nationale instrumenten, EU-programma’s en defensiegerelateerde trajecten wordt gericht
aangesloten bij Nederlandse kennis- en industrieposities, zodat Nederlandse partijen
kunnen deelnemen aan de ontwikkeling van Europese capaciteiten en waardeketens.

Aanbeveling 4. Verbeter de samenwerking tussen EU en NAVO en verbeter EU-governance

De leden van de CDA-fractie steunen betere samenwerking tussen de EU en de NAVO. De
EU heeft veel civiele en technologische ruimtecapaciteiten. De NAVO heeft de militaire
planning en operationele structuur. Die werelden moeten beter op elkaar aansluiten.
Deze leden vragen het kabinet welke concrete Nederlandse voorstellen op tafel liggen
voor structurele EU-NAVO-samenwerking in de ruimte. Hoe vaak vinden er op dit moment
gezamenlijke oefeningen plaats over dreigingen in het ruimtedomein tussen de EU en
de NAVO? Hoe voorkomt het kabinet dat EU- en NAVO-initiatieven langs elkaar heen werken
of dubbel werk doen?

19. Antwoord van het kabinet

Het kabinet onderschrijft de noodzaak van samenwerking en afstemming tussen de NAVO
en de EU op het gebied van ruimteveiligheid en zal zich daarvoor blijven inzetten.
Dit komt onder andere tot uiting in de onderhandelingen over het European Competitiveness Fund, waarin Nederland pleit voor een structurele dialoog tussen de EU en NAVO om complementariteit
en interoperabiliteit te versterken. In het kader van de herziening van EU Raadsbesluit
698 zet Nederland zich in voor NAVO betrokkenheid bij EU-crisisoefeningen om het gezamenlijke
beeld van de dreigingscontext in het ruimtedomein en de benodigde capaciteiten te
versterken. Dit verbetert procedures, communicatie en voorbereiding voor een geïntegreerde
respons op crises waarbij beide organisaties betrokken zullen zijn.

De leden van de CDA-fractie vragen verder wie in Nederland de politieke leiding heeft
bij de EU-NAVO-ruimteveiligheid. Is dat het Ministerie van Buitenlandse Zaken, Defensie,
Economische Zaken of is er een gezamenlijke structuur?

20. Antwoord van het kabinet

Ruimteveiligheid is een rijksbrede verantwoordelijkheid. Het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat is het coördinerend ministerie voor het Nederlandse ruimtevaartbeleid,
maar ruimteveiligheid in de zin van(inter)nationale veiligheid is primair de verantwoordelijkheid
van de ministeries van Defensie en Buitenlandse Zaken. Waar het gaat om veilig en
duurzaam gebruik van de ruimte ligt de verantwoordelijkheid bij het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat, binnen het kader van de Wet ruimtevaartactiviteiten.

Via bestaande overlegstructuren houden de departementen elkaar op de hoogte van ontwikkelingen
die voor elkaar relevant zijn. De recent opgerichte Interdepartementale Raad Ruimtedomein
waaraan de ministeries op DG-niveau deelnemen, draagt bij aan de versterking van interdepartementale
afstemming en informatie-uitwisseling op dit gebied. Gelijktijdig blijft Defensie
verantwoordelijk voor de ontwikkeling van militaire ruimtecapaciteiten en de inzet
daarvan ter verdediging van het eigen grondgebied en dat van NAVO-bondgenoten.

Aanbeveling 5. Verruim bestaande Europese ruimtecapaciteiten voor militair gebruik
en ontwikkel nieuwe militaire ruimtesystemen

Nederland zal zich binnen de EU en NAVO sterk maken voor een afwegingskader voor het
ontwikkelen van nieuwe ruimtesystemen, gebaseerd op de grondhouding: waar mogelijk
commercieel/publiek en waar noodzakelijk militair. De leden van de CDA-fractie vragen
welke capaciteiten volgens het kabinet per definitie militair moeten blijven.

21. Antwoord van het kabinet

Militaire ruimtecapaciteiten maken onderdeel uit van multidomeinoperaties en de militaire
planning- en commandostructuur en vallen daarmee onder de verantwoordelijkheid van
het Ministerie van Defensie. Wanneer ruimtecapaciteiten worden ingezet voor militaire
operaties, is het noodzakelijk dat deze militair van aard zijn.

Het kabinet noemt het ontwikkelen van een eigen satellietconstellatie als mogelijkheid
voor beter beveiligde en robuuste satellietcommunicatie. De leden van de CDA-fractie
vragen wanneer hierover een besluit wordt genomen.

22. Antwoord van het kabinet

Om afhankelijkheden te beperken, maakt Defensie reeds gebruik van de diensten van
meerdere Europese en niet-Europese partners en private leveranciers van ruimtecapaciteiten
voor satellietcommunicatie. Daarnaast voorziet de Defensienota 2026 in de financiering
voor een Nederlandse satellietconstellatie die fungeert als een snelle, betrouwbare
en volledig onafhankelijke «digitale snelweg» in de ruimte. Deze transport layer verbindt sensoren, grondstations en operationele gebruikers, vormt de ruggengraat
van de Nederlandse ruimte-architectuur en is volledig compatibel met de systemen van
onze NAVO bondgenoten. Hierdoor wordt zowel de operationele capaciteit van de krijgsmacht
versterkt als de nationale soevereiniteit over cruciale ruimte-infrastructuur gewaarborgd.

De leden van de CDA-fractie vragen welke rol het kabinet ziet voor het ESA bij defensierelevante
technologie.

23. Antwoord van het kabinet

Het Ministerie van Defensie heeft eenmalig een aanvullende bijdrage van 24 miljoen
euro als onderdeel van de Nederlandse investering in de European Space Agency voor de periode 2026–2028 geleverd, onder voorwaarden dat de investeringen bijdragen
aan de noodzakelijke technologieën relevant voor de invulling van de verantwoordelijkheid
van het Ministerie van Defensie, meetellen met de NAVO-norm, passen binnen artikel
2 van de conventie van de European Space Agency en dat Defensie sturing geeft aan de inzet van de middelen aan projecten van het
ruimteagentschap, die voor Defensie meerwaarde opleveren. In overleg met de Netherlands Space Agency is een samenwerkingsovereenkomst in voorbereiding dat nadere richting geeft aan de
inzet en het monitoren van middelen. Op basis van deze ervaring zal Defensie een afweging
maken in welke mate de European Space Agency een rol kan spelen in de ontwikkeling van ruimtecapaciteiten voor militair gebruik.

Aanbeveling 6. Verzeker de NAVO van toegang tot ruimtecapaciteiten voor militair gebruik

De leden van de CDA-fractie vinden het van groot belang dat de NAVO in een artikel
5-situatie toegang heeft tot betrouwbare ruimtecapaciteiten. Zonder communicatie,
navigatie, observatie en waarschuwing is moderne afschrikking niet geloofwaardig.
Deze leden vragen het kabinet daarom welke Europese ruimtecapaciteiten volgens het
kabinet in een NAVO-crisis beschikbaar zouden moeten zijn.

24. Antwoord van het kabinet

Het kabinet heeft het standpunt dat Europese ruimtecapaciteiten zoveel als mogelijk
beschikbaar gesteld moeten worden aan de NAVO in een artikel 5-situatie. Daarbij geldt
wel dat niet alle civiele of dual-use capaciteiten te gebruiken zijn voor militaire inzet zoals toegelicht in het antwoord
op vraag 8. Zie voor specifieke duiding op toegang van NAVO bondgenoten tot het beveiligde
en versleutelde Galileo-signaal, de Public Regulated Service, het antwoord op vraag 25.

De AIV schrijft dat het geavanceerdere Galileo-PRS, een encrypted navigatiedienst
voor door de overheid geautoriseerde gebruikers en strategische toepassingen die een
hoge continuïteit en storingsbestendigheid vereisen, elk moment in gebruik kan worden
genomen. De leden van de CDA-fractie vragen hoe het kabinet kijkt naar het gebruik
van Galileo-PRS als aanvulling op of back-up voor GPS binnen de NAVO. Is Nederland
bereid om binnen de EU actief te pleiten voor bredere toegang tot Galileo-PRS voor
NAVO-bondgenoten?

25. Antwoord van het kabinet

Het kabinet ziet het beveiligde en versleutelde Galileo-signaal, de Public Regulated Service, als een aanvulling en back-up voor militair GPS. Als extra onafhankelijk beveiligde
dienst systeem zorgt het Galileo-signaal voor redundantie en een robuustere navigatievoorziening
voor zowel goedgekeurde civiele gebruikers en Defensie. Het gebruik van het Galileo-signaal
voor defensietoepassingen draagt bij aan de Europese open strategische autonomie.

Specifiek het beveiligde en versleutelde Galileo-signaal, de Public Regulated Service, is in beginsel voorbehouden aan EU-lidstaten. Wel voorziet de EU-regelgeving rond
het Galileo-programma (besluit 1104/2011/EU) in provisies voor het verstrekken van
toegang tot het beveiligde Galileo-signaal aan derde landen door middel van een afzonderlijke
overeenkomst tussen de EU en het betreffende land. Deze overeenkomst is voorwaardelijk
aan specifieke eisen rond o.a. gegevensbeveiliging, en lands-specifieke aspecten als
de eerbiediging van democratie, rechtstaat en fundamentele vrijheden in deze landen.
Deze overeenkomst dient goedgekeurd te worden door de Raad van de Europese Unie. Goedgekeurde
derde landen verkrijgen gebruikersrecht, maar geen inspraak in het programma. Tot
op heden is dit voor geen enkel derde land gerealiseerd. De EU voert echter wel onderhandelingen
hierover met een aantal landen, waaronder met Noorwegen.

De leden van de CDA-fractie vragen hoe geregeld wordt dat ook NAVO-bondgenoten die
geen EU-lid zijn kunnen profiteren van Europese ruimtecapaciteiten, zonder dat EU-zeggenschap
wordt uitgehold.

26. Antwoord van het kabinet

Zie het antwoord op vraag 25.

Het overgrote deel van de capaciteiten van Galileo zijn vrij toegankelijk, ook voor
landen en gebruikers buiten de EU. Dit betreft de standaard open dienst, maar ook
om diensten rond Search-and-Rescue, precisie-navigatie of geauthenticeerde diensten zoals OSNMA (Open Service Navigation Message Authentication).

Aanbeveling 7. Versterk de Nederlandse ruimtevaartindustrie

De leden van de CDA-fractie zien de Nederlandse ruimtevaartsector als strategisch
belangrijk. Nederland heeft sterke kennisinstellingen en bedrijven. ESTEC in Noordwijk
is een groot voordeel. Maar zonder schaal, financiering en langjarige opdrachten blijft
Nederland kwetsbaar

Het kabinet investeert in de periode 2026–2028 in totaal 450 miljoen euro in ESA-programma’s.
Het kabinet schrijft dat aanvullende structurele middelen op termijn nodig zijn. De
leden van de CDA-fractie vragen wanneer het kabinet daarover besluit.

27. Antwoord van het kabinet

Een eventuele structurele verhoging van het ruimtevaartbudget is niet eenvoudig. Binnen
de rijksbegroting moeten voortdurend afwegingen worden gemaakt tussen verschillende
maatschappelijke, economische en veiligheidsopgaven. Besluitvorming over eventuele
structurele versterking van het ruimtevaartbudget vindt plaats tijdens reguliere begrotingsmomenten.

De leden van de CDA-fractie vragen hoe het kabinet zorgt dat Nederlandse bedrijven
vroeg genoeg aan tafel zitten bij Europese aanbestedingen. Welke knelpunten ervaren
Nederlandse ruimtevaartbedrijven bij opschaling en financiering? Welke rol krijgen
mkb en startups in defensiegerelateerde ruimtevaartprogramma’s? Hoe wordt voorkomen
dat Nederlandse kennis wordt ontwikkeld met publiek geld, maar vervolgens buiten Europa
wordt opgekocht?

28. Antwoord van het kabinet

Voor aanbestedingen in EU kader (en overigens ook op de commerciële markt) is een
gekwalificeerd product essentieel. Die kwalificatie gebeurt veelal via de European Space Agency, met publieke middelen. Een adequate inschrijving in programma’s van de European Space Agency is daarvoor van belang.

Daarnaast is het van belang dat de Europese Commissie en de European Union Agency for the Space Programme goed zicht hebben op de Nederlandse capaciteiten en behoeften. Daarom hebben de betrokken
ministeries het Netherlands Space Agency gevraagd te onderzoeken hoe de positionering van Nederland richting de Europese Commissie
en de European Union Agency for the Space Programme verder kan worden versterkt, zodat Nederlandse capaciteiten en behoeften beter aansluiten
op de Europese ruimtevaartprogramma’s en daarin beter zichtbaar zijn.

Opschaling vereist investeringen die veelal voor de ruimtevaartbedrijven nog moeilijk
bereikbaar zijn. Private investeerders zijn nog onvoldoende bekend met de mogelijkheden
die de ruimtevaartmarkt biedt. Ook daarvoor zijn er diverse initiatieven, onder meer
vanuit de European Space Agency en de NL Space Campus. Ook werkt Netherlands Space Agency om het brede instrumentarium van bijvoorbeeld de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
bij de sector bekend te maken.

In recente Europese defensie-initiatieven, zoals het recent aangekondigde AGILE-programma,
blijven speciale onderdelen voor space startups en mkb beschikbaar, ook binnen programma's die raakvlakken hebben met ruimtevaart,
digitalisering, energie en connectiviteit. Het kabinet benadrukt in defensie- en Europese
innovatieprogramma's dat mkb en startups expliciet moeten kunnen deelnemen. Het kabinet
erkent het belang van het beschermen van strategische technologieën en kennisposities
en streeft ernaar dat industriële waardeketens met internationale partners, ook buiten
de Unie, worden onderhouden, bijvoorbeeld met NAVO-bondgenoten.

Het kabinet acht het daarnaast van belang dat strategische kennis en technologie die
met publieke middelen zijn ontwikkeld op een verantwoorde wijze worden beschermd.
Daartoe beschikt het kabinet over instrumenten op het gebied van kennisveiligheid,
investeringstoetsing en exportcontrole. Daarbij wordt steeds gezocht naar een goede
balans tussen een aantrekkelijk innovatie- en investeringsklimaat, internationale
samenwerking en de bescherming van Nederlandse en Europese veiligheids- en economische
belangen.

Aanbeveling 8. Maak veiligheid in de ruimte tot een rijksbrede prioriteit

De recent opgerichte Interdepartementale Raad Ruimtedomein vormt een belangrijke stap
in het versterken van de interdepartementale afstemming en informatie-uitwisseling,
maar ziet geen reden de Wet Ruimtevaartactiviteiten aan te passen, ondanks dat de
AIV dit wel adviseert. De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet waarom zij er
niet voor kiest om ruimtevaart als gedeelde ministeriële verantwoordelijkheid in de
wet vast te leggen. Hoe voorkomt het kabinet dat de huidige versnippering blijft voortbestaan?

29. Antwoord van het kabinet

De Wet ruimtevaartactiviteiten is primair een juridisch kader voor vergunningverlening,
toezicht en registratie van ruimtevaartactiviteiten. Binnen dat kader is geen sprake
van versnippering: de verantwoordelijkheden voor vergunningverlening en toezicht zijn
duidelijk belegd. Defensie is niet vergunningsplichtig onder deze wet en voor defensie-
en veiligheidsaspecten is reeds voorzien in uitzonderingen. Het opnemen van gedeelde
ministeriële verantwoordelijkheid in de wet zou de uitvoeringspraktijk daarom niet
verbeteren en kan juist leiden tot onduidelijkheid over bevoegdheden en besluitvorming.

De bredere beleidsmatige samenhang tussen civiele ruimtevaart, veiligheid, defensie,
internationale samenwerking, innovatie en vitale processen wordt geborgd via interdepartementale
governance. De Interdepartementale Raad Ruimtedomein draagt bij aan versterking van de interdepartementale
afstemming en informatie-uitwisseling. Zoals op 16 juni jl. aan uw Kamer is gemeld
(Kamerstuk 2026D29999), is Defensie toegetreden tot de Stuurgroep Netherlands Space Agency om sterker betrokken te zijn bij de uitvoering van het nationale ruimtebeleid. Gelijktijdig
blijft Defensie verantwoordelijk voor de ontwikkeling van militaire ruimtecapaciteiten
en de inzet daarvoor ten behoeve van de hoofdtaken van Defensie.

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken zal vooralsnog niet toetreden tot de Stuurgroep
Netherlands Space Agency. De Adviesraad Internationale Vraagstukken adviseert de ministeries van Buitenlandse
Zaken en Defensie toe te laten treden om de Stuurgroep een sterkere geopolitieke,
strategische en militaire invalshoek te geven, de belangen van beide ministeries beter
te borgen en fragmentatie van het ruimtevaartbeleid tegen te gaan. Toetreding tot
de Stuurgroep impliceert ook een opdrachtgeversrol richting Netherlands Space Agency. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken acht de bestaande overlegstructuren, waaronder
de Interdepartementale Raad Ruimtedomein, op dit moment voldoende om ruimteveiligheid
een centrale plaats in het nationale ruimtevaartbeleid te geven en fragmentatie te
voorkomen. Daarnaast heeft het Ministerie van Buitenlandse Zaken op dit moment geen
nieuwe uitgewerkte opdracht voor Netherlands Space Agency gereed, zodat ook vanuit dit perspectief geen directe noodzaak tot toetreding bestaat.

De leden van de CDA-fractie vragen wanneer duidelijk wordt of de ministeries van buitenlandse
zaken en defensie toetreden tot de Stuurgroep Netherlands Space Agency.

30. Antwoord van het kabinet

Zie het antwoord op vraag 29.

Aanbeveling 9. Werk samen met een breed scala aan internationale ruimtevaartorganisaties

De AIV adviseert de samenwerking met niet-Europese ruimtevaartorganisaties zoals NASA
(VS), JAXA (Japan) en ISRO (India) te verdiepen. De leden van de CDA-fractie vragen
welke concrete doelen Nederland heeft in de samenwerking met NASA, JAXA en ISRO.

31. Antwoord van het kabinet

Nederland werkt internationaal samen waar dit bijdraagt aan Nederlandse en Europese
belangen, wetenschappelijke excellentie, technologische ontwikkeling en maatschappelijke
toepassingen. Samenwerking met ruimtevaartorganisaties zoals de National Aeronautics and Space Administration (NASA), de Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA) en de Indian Space Research Organisation (ISRO) kan onder meer betrekking hebben op aardobservatie, klimaatmonitoring, wetenschap,
exploratie, technologieontwikkeling, data-uitwisseling en kennisopbouw.

Het kabinet ziet dergelijke samenwerking tevens als een manier om Nederlandse kennisinstellingen
en bedrijven toegang te geven tot internationale netwerken, samenwerkingsverbanden,
missies en waardeketens, in lijn met een van de doelen van de Lange-termijn Ruimtevaartagenda
om het Nederlandse ruimtevaart-ecosysteem te versterken. Daarbij wordt steeds gekeken
naar aansluiting bij Nederlandse sterktes, de behoeften van de Nederlandse ruimtevaartsector,
bredere kabinetsdoelstellingen en relevante geopolitieke en veiligheidsafwegingen.

Voor het kabinet geldt dat dergelijke samenwerking waar mogelijk complementair moet
zijn aan de inzet in de European Space Agency en de EU. Europese samenwerking blijft het primaire kader voor de Nederlandse ruimtevaartinzet.
Buiten Europa blijven veiligheids-, exportcontrole- en kennisveiligheidskaders leidend.

De leden van de CDA-fractie vragen hoe het kabinet kijkt naar samenwerking met landen
in het mondiale Zuiden op het gebied van Space Surveillance and Tracking.

32. Antwoord van het kabinet

Zie het antwoord op vraag 11.