Brief regering : Ontwikkelingen bevolkingsonderzoeken naar kanker 2025 en monitors over 2024

Nr. 873
BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 27 november 2025

De bevolkingsonderzoeken in Nederland zijn goed georganiseerd en van hoge kwaliteit.
Daarmee geven ze duizenden mensen een beter perspectief. In ons land worden drie bevolkingsonderzoeken
naar kanker aangeboden. Deze leveren veel gezondheidswinst op. Het vroeg opsporen
van baarmoederhalskanker, borstkanker en darmkanker zorgt ervoor dat de behandeling
vaker succesvol en minder belastend is, en dat de kanker minder sterfte tot gevolg
heeft. Op 27 november 2025 zijn de monitors over het jaar 2024 gepubliceerd1, deze laten zien dat er in 2024 ruim 2,75 miljoen mensen mee hebben gedaan aan de
drie bevolkingsonderzoeken en dat ca. 27.500 tumoren of voorstadia daarvan zijn opgespoord.
Naar schatting worden met de bevolkingsonderzoeken jaarlijks ca. 3.800 sterfgevallen
voorkomen. Ik hecht veel waarde aan de bevolkingsonderzoeken, want kanker heeft een
grote impact op degenen die het raakt en hun naasten. Met behulp van de bevolkingsonderzoeken
kan veel van die impact worden voorkomen.

De monitors, die jaarlijks worden opgesteld in opdracht van het RIVM, geven inzicht
in de ontwikkelingen en trends die zich voordoen binnen de bevolkingsonderzoeken.
Met deze brief informeer ik u over de monitors van de drie bevolkingsonderzoeken.
Deze monitorbrief is minder uitgebreid dan die in de afgelopen jaren. Dit komt doordat
u in separate brieven bent geïnformeerd over diverse zaken met betrekking tot de bevolkingsonderzoeken,
onder andere met de beantwoording van het Schriftelijk Overleg van 10 oktober 20252 en de uitvoeringstoets van het RIVM over de inzet van MRI bij vrouwen met zeer dicht
borstweefsel.3

Kosteneffectiviteitsanalyses bevolkingsonderzoeken naar kanker

Dat de bevolkingsonderzoeken veel winst opleveren, bleek deze zomer ook toen het Erasmus
MC een evaluatie van het bevolkingsonderzoek darmkanker publiceerde. Uit deze evaluatie
kwam naar voren dat het risico op overlijden aan darmkanker met 45% daalde bij degenen
die deelnamen aan het bevolkingsonderzoek.4 Alle drie de bevolkingsonderzoeken naar kanker zijn kosteneffectief of zelfs kostenbesparend.5 Voor het bevolkingsonderzoek borstkanker gaat het om ca. € 4.000/QALY (voor kwaliteit
gecorrigeerd levensjaar) en voor het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker om ca.
€ 7.000/QALY. Het bevolkingsonderzoek darmkanker is zelfs kostenbesparend, wat betekent
dat de betreffende investering leidt tot een grotere zorgkostenbesparing.

Waar de afgelopen jaren sprake was van een dalende deelnametrend bij de bevolkingsonderzoeken
naar borst- en darmkanker, laten de monitors over 2024 een wisselend beeld zien. Ik
ga hieronder per bevolkingsonderzoek in op de deelnamecijfers en licht relevante aspecten
uit de monitors uit.

Bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker

Voor het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker worden vrouwen6 tussen 30 en 65 jaar uitgenodigd. Zij ontvangen periodiek een uitnodiging voor een
onderzoek. Zij kunnen daarbij kiezen uit het gebruik maken van de zelfafnameset of
een uitstrijkje laten maken bij de huisarts. Het afgenomen materiaal wordt vervolgens
getest op de aanwezigheid van hoogrisico Humaan Papilloma Virus (hrHPV). Voor deelnemers
met een testuitslag die hrHPV-positief is, volgt cytologisch onderzoek.

Monitor bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker 2024

De belangrijkste uitkomsten van de monitor over het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker
in 2024 zijn:

• In 2024 was de deelnamegraad 54,4% op het peilmoment 15 maanden. De deelname ligt
daarmee hoger dan in 2023. De deelnamegraad op het peilmoment van 15 maanden was toen
49,7%. In 2023 lag de deelname hoger dan in 2022. Hiermee lijkt er sprake te zijn
van een trendbreuk omdat er voor 2022 enkele jaren sprake was van een dalende deelname.
Het is bekend dat deelnemers soms langere tijd wachten met deelname aan het bevolkingsonderzoek
baarmoederhalskanker. Daarom wordt de deelname over een langere periode bijgehouden.
De deelname voor de vrouwen die in 2023 zijn uitgenodigd, is opgelopen van 49,7% tot
55,8% (peilmoment 27 maanden). De deelname na een volledige screeningsronde van 5
jaar (peilmoment 63 maanden) staat in deze monitor voor de vrouwen die voor het eerst
zijn uitgenodigd in 2020. De deelname is bij deze groep opgelopen van 49,3% naar 66,3%.

• De beschermingsgraad bedroeg in 2024 72,7%. In 2023 was dit 71%. De beschermingsgraad
is een bredere indicator, die niet alleen gaat over de vrouwen die hebben deelgenomen
aan het bevolkingsonderzoek, maar ook over vrouwen die buiten het bevolkingsonderzoek
een uitstrijkje hebben laten doen in de zorg of bij wie de baarmoeder is verwijderd.
Deze vrouwen zijn daarmee ook «beschermd» tegen het krijgen van baarmoederhalskanker.
De beschermingsgraad geeft daarmee een breder beeld dan puur alleen het deelnamecijfer.

• De toename van het gebruik van de zelfafnameset zet door. In 2024 gebruikte 63% van
de deelnemers de zelfafnameset. 2024 is daarmee het eerste jaar dat er meer mensen
deelnemen aan het primair onderzoek met de zelfafnameset dan door een uitstrijkje
bij de huisarts. Dit kan worden verklaard doordat 2024 het eerste volledige jaar is
waarin de zelfafnameset versterkt werd ingezet.

• Het aandeel deelnemers dat een hrHPV-positieve uitslag kreeg betrof in 2024 12,4%.
Dit is een stijging ten opzichte van 2023, toen 11,8% een afwijkende uitslag ontving.

• Bij 2.984 vrouwen werd baarmoederhalskanker of een voorstadium hiervan gevonden. Het
detectiecijfer komt hiermee op 0,9% (op peilmoment 15 maanden).

Deelnamegraad

De stijgende deelname in 2023 en 2024 is mooi nieuws. Ik ben blij met al het harde
werk van betrokken organisaties om de dalende deelnametrend bij het bevolkingsonderzoek
baarmoederhalskanker te keren. Ik ben benieuwd om te zien of de deelname na een volledige
screeningsronde, na vijf jaar, ook hoger komt te liggen dan van eerdere volledige
screeningsronden. Over een paar jaar weten we dan namelijk ook dat het totaal aantal
deelnemers gestegen is, en dat er niet alleen sprake is van dat vrouwen over het algemeen
eerder zijn gaan deelnemen in vergelijking met eerdere jaren.

Een kanttekening bij deze stijgende deelname is dat in de zomer van 2025 een datahack
heeft plaatsgevonden bij een laboratorium betrokken bij het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker.
Hier is uw Kamer meermaals over geïnformeerd, voor het laatst op 30 september 2025.7 Ik hecht eraan te benadrukken dat de monitors cijfers bevatten over de deelnamegraad
in 2024. Eventuele effecten van de datahack op de deelname zijn daarom niet zichtbaar
in deze monitor. Het is op dit moment nog niet mogelijk om te zeggen of de datahack
invloed heeft (gehad) op de deelname. We zien op dit moment wel een steeds veranderende
instroom van ingestuurde zelftesten bij de labs, maar daar kunnen we nog geen conclusies
aan verbinden wat betreft de deelname. Zodra we hier meer over kunnen zeggen en we
een significante verandering in de deelname zien, zal ik uw Kamer daarover informeren.

Zelfafnameset

In juli 2023 is de versterkte inzet van de zelfafnameset van start gegaan. Sindsdien
krijgen alle 30-jarigen de zelfafnameset meegestuurd met de uitnodiging. De overige
leeftijdsgroepen krijgen de zelfafnameset thuisgestuurd als zij 12 na weken na de
uitnodiging nog niet hebben deelgenomen en zich niet hebben afgemeld voor deelname
aan het bevolkingsonderzoek. Sinds deze versterkte inzet van de zelfafnameset is een
forse stijging in het gebruik te zien. In 2024 nam 63% van de mensen deel aan het
primair onderzoek met de zelfafnameset. Voor de groep van de 30–34-jarigen betrof
het zelfs 85%. Ik ben blij te zien dat de zelfafnameset in een behoefte voorziet en
hier veelvuldig gebruik van wordt gemaakt. De zelfafnameset heeft daardoor zeer waarschijnlijk
ook een positief effect op de deelnamegraad, en dat is natuurlijk goed.

Overige ontwikkelingen

Op 20 maart 2025 is uw Kamer geïnformeerd over de adviesaanvraag aan de Gezondheidsraad
(GR) over een evaluatie van het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker.8 In de aanvraag zijn onder andere de instroom van gevaccineerde vrouwen vanaf 2023,
de bredere inzet van de zelfafnameset en de inzet van computerondersteund screenen
aangestipt als aandachtspunten. De verwachting is dat het advies van de GR in het
najaar van 2026 opgeleverd wordt.

In de beantwoording van het Schriftelijk Overleg van 10 oktober 2025 heb ik toegezegd
om uw Kamer in het eerste kwartaal van 2026 nader te informeren over op welke manieren
er aandacht besteed kan worden aan vrouwen die na een afwijkende uitslag van de zelfafnameset
niet overgaan tot een uitstrijkje bij de huisarts.

Bevolkingsonderzoek borstkanker

Voor het bevolkingsonderzoek borstkanker worden vrouwen van 50 tot en met 75 jaar
uitgenodigd. Deelnemers worden uitgenodigd om een mammogram te laten maken. Bij een
afwijking op de borstfoto’s worden deelnemers doorverwezen voor nader onderzoek en
eventuele vervolgzorg in een ziekenhuis.

Monitor bevolkingsonderzoek borstkanker 2024

De belangrijkste uitkomsten van de monitor over het bevolkingsonderzoek borstkanker
in 2024 zijn:

• In 2024 was de deelnamegraad voor het bevolkingsonderzoek borstkanker 65,3%. Dit is
een daling ten opzichte van 2023, toen was de deelnamegraad 66,7%. De daling is het
grootst bij de groep vrouwen die voor het eerst een uitnodiging ontvingen. Het is
belangrijk te melden dat er een vernieuwde berekening van de deelnamegraad wordt gehanteerd.
Met deze nieuwe berekenwijze zijn de cijfers zuiverder en is vergelijking beter mogelijk.
In de monitor van 2023 stond de deelnamegraad op 70,3%. Met de vernieuwde berekening
is de deelnamegraad over 2023 herberekend op 66,7%.

• Het verwijscijfer in 2024 was 2,29%, wat wil zeggen dat 2,29% van de deelnemers een
afwijkende uitslag kreeg. Over de afgelopen jaren is een dalende trend zichtbaar in
het verwijscijfer.

• Bij 6.303 vrouwen is uiteindelijk borstkanker gedetecteerd. Het detectiecijfer komt
hiermee op 0,72%.

Uitnodigingsinterval

De afgelopen jaren is uw Kamer meermaals geïnformeerd over het uitnodigingsinterval,
voor het laatst op 20 maart 2025.9 Vanwege de krapte op de arbeidsmarkt is er al langere tijd sprake van een verlengd
interval tussen twee uitnodigingen voor het bevolkingsonderzoek. Dit interval is normaliter
twee jaar. In de monitor staat dat er meer vrouwen dan in 2023 binnen 24 maanden werden
uitgenodigd en minder vrouwen na 36 maanden of langer. Het gemiddelde interval lag
in 2024 iets lager dan in 2023. Op dit moment zien we in 2025 dat het interval ongeveer
stabiel blijft. Dit is positief. De problemen op de arbeidsmarkt houden echter aan.
Daarnaast zijn alle mogelijkheden om het uitnodigingsinterval terug te brengen naar
24 maanden reeds ingezet. De verwachting blijft daarom dat het uitnodigingsinterval
de komende tijd weer verder zal toenemen. Ik heb Bevolkingsonderzoek Nederland (BVO
NL) en RIVM gevraagd mij van prognoses en nadere analyses voor de toekomst te voorzien.
Ik blijf uw Kamer informeren over dit uitnodigingsinterval en de bijbehorende prognoses
en analyses, ook in de eerste helft van 2026.

AI bij het bevolkingsonderzoek borstkanker

In de beantwoording van de vragen van de leden Dijk en Dobbe (SP) van 30 september
2025 ben ik nader ingegaan op de voorbereidingen die op dit moment getroffen worden
voor de inzet van AI bij het bevolkingsonderzoek borstkanker.10 De verwachting is dat AI op z’n vroegst in 2028 ingezet kan worden. Tot die tijd
treffen het RIVM en BVO NL daartoe voorbereidingen. Dat gaat met name om het aanbesteden
van het juiste AI-systeem en deze te implementeren in het Nederlandse bevolkingsonderzoek.

Medische thermografie

Op 22 november 2025 publiceerde Follow the Money een artikel over aanbieders van medische
thermografie.11 Medische thermografie is een techniek waarbij met een infraroodcamera naar de borst
wordt gekeken. Er zijn verschillende commerciële aanbieders die deze techniek aanbieden,
waarbij de suggestie wordt gewekt dat hiermee borstkanker kan worden opgespoord en
daarmee geldt als alternatief voor het reguliere bevolkingsonderzoek met mammografie.

Laat ik hier heel helder over zijn, ik vind dit volstrekt onverantwoord. Medische
thermografie is geen alternatief voor het bevolkingsonderzoek, hiervoor waarschuwen
ook artsen en andere experts. Van mammografie is heel duidelijk aangetoond dat dit
borstkanker effectief kan opsporen waardoor de sterfte aan borstkanker kan worden
verminderd, evenals van MRI voor vrouwen met zeer dicht borstweefsel. Medische thermografie
is helemaal niet onderzocht als screeningstechniek in een bevolkingsonderzoek. Ik
raad het iedereen daarom af om gebruik te maken van dit commerciële aanbod als alternatief
voor het reguliere bevolkingsonderzoek. Hoe oncomfortabel de mammografie ook kan zijn,
het is op dit moment de enige geschikte screeningstest voor het bevolkingsonderzoek.

Deze casus laat ook zien hoe belangrijk het is om de Wet op het bevolkingsonderzoek
te actualiseren. Het voornemen is om de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) met
een wetswijziging te voorzien van een handhavingsinstrumentarium om beter te kunnen
optreden tegen aanbieders die niet voldoen aan de wettelijke eisen. De wijziging van
de Wet op het bevolkingsonderzoek is op 24 januari 2025 ingetrokken.12 Een eventueel vervolg is aan een volgend kabinet.

Bevolkingsonderzoek darmkanker

Voor het bevolkingsonderzoek darmkanker wordt iedereen van 55 tot en met 75 jaar iedere
twee jaar uitgenodigd. Het bevolkingsonderzoek bestaat uit een ontlastingstest die
thuis gedaan wordt en bloed in de ontlasting meet. Bij een ongunstige testuitslag
wordt de deelnemer uitgenodigd voor een intakegesprek voor een kijkonderzoek van de
darm (coloscopie). De intake en coloscopie zijn geen onderdeel meer van het bevolkingsonderzoek,
maar zijn vervolgzorg.

Monitor bevolkingsonderzoek darmkanker 2024

De belangrijkste uitkomsten van de monitor over het bevolkingsonderzoek darmkanker
in 2024 zijn:

• De deelnamegraad in 2024 bedroeg 67,1%. De deelname lag hiermee hoger dan in 2023,
toen de deelname 66,5% bedroeg.

• De deelname lag in 2024 hoger dan in 2023, maar dit gold niet voor de jongste leeftijdsgroepen
(55–59 jaar). De deelname van deze groep is gedaald ten opzichte van 2023. De deelname
bij mannen in de jongste leeftijdsgroep is gedaald van 57,7% naar 56,3% en voor vrouwen
in deze leeftijdsgroep van 67,3% naar 66,0%.

• Net als voorgaande jaren lag de deelname van vrouwen (69,9%) hoger dan die van mannen
(64,1%).

• In 2024 werd 4,5% van de deelnemers doorverwezen voor een intake voor een coloscopie
vanwege een ongunstige uitslag. Van de doorverwezen deelnemers onderging 84,7% een
coloscopie.

• Bij 18.139 personen werd darmkanker of een voorstadium (hoog-risico adonomen of poliepen)
gedetecteerd. Het detectiecijfer komt hiermee op 1,21%.

Startleeftijd

In de beantwoording van het Schriftelijk Overleg van 10 oktober 2025 heb ik een toelichting
gegeven op het onderzoek dat wordt gestart naar de verlaging van de startleeftijd
bij het bevolkingsonderzoek darmkanker. In de onderzoekscall Vroege opsporing van ZonMw van medio 2025 is een onderzoeksvoorstel gehonoreerd dat wetenschappelijk
onderzoek doet naar de (structurele) verlaging van de startleeftijd van het bevolkingsonderzoek
darmkanker. De verwachting is dat het onderzoek data oplevert op basis waarvan de
GR opnieuw om advies gevraagd kan worden over deze startleeftijd. Om deze reden is
afgezien van de eerder aangekondigde uitvoeringstoets van het RIVM naar de mogelijkheden
tot het uitvoeren van een proefbevolkingsonderzoek naar de startleeftijd van het bevolkingsonderzoek
darmkanker. Met het genoemde onderzoek gaat een dergelijk proefbevolkingsonderzoek
immers al lopen.

Wetenschappelijke evidentie bevolkingsonderzoek prostaatkanker

Eerder dit jaar is met uw Kamer gesproken over de mogelijkheden voor een bevolkingsonderzoek
prostaatkanker, vanwege de toename in het aantal prostaatkankerdiagnoses. De Kamer
is toegezegd dat er gesproken zou worden met de GR om te bekijken welke wetenschappelijke
evidentie op dit moment aanwezig is voor een bevolkingsonderzoek prostaatkanker.13 Dit is tevens waar de motie van het lid Bushoff (GL/PvdA) toe oproept.14

Dit gesprek met de GR heeft plaatsgevonden en daaruit kwam naar voren dat er op dit
moment niet voldoende wetenschappelijk evidentie is in een algemene Nederlandse populatie
op basis waarvan de GR kan adviseren of een bevolkingsonderzoek prostaatkanker in
Nederland voldoet aan de criteria voor verantwoorde screening.15 Het gaat er dan met name om dat er beperkt wetenschappelijk onderzoek is uitgevoerd
naar de inzet van een PSA-test gevolgd door een MRI-scan als screeningsmethode in een algemene populatie van mensen zonder klachten. Met een aanvullende MRI kan
beter worden ingeschat of er sprake is van een kwaadaardige en snelgroeiende tumor
dan met alleen PSA-test, daarom wordt deze voor de diagnostiek van prostaatkanker
ook ingezet. Maar er is weinig data over de inzet, voordelen en nadelen van deze combinatie
aan testen als bevolkingsonderzoek. Het is op dit moment daarom niet aangewezen om
een adviesaanvraag bij de GR in te dienen. Hiermee beschouw ik de motie als afgedaan
en toezegging als uitgevoerd.

Ik wil graag benadrukken dat ik de stijgende incidentie en sterfte aan prostaatkanker
zorgelijk vind. Dat alleen is echter niet voldoende om een bevolkingsonderzoek in
te richten. Het is belangrijk dat er goed onderzoek wordt gedaan naar een geschikte
screeningsmethode, of die daadwerkelijk tot gezondheidswinst leidt en of de voordelen
ervan opwegen tegen de nadelen. Ontwikkelingen in het onderzoek naar prostaatscreening
houd ik nauwlettend in de gaten.

Tot slot

In Nederland hebben we kwalitatief hoogwaardige bevolkingsonderzoeken. Ik ben alle
organisaties die dat mogelijk maken dankbaar voor hun inzet hiertoe. De bevolkingsonderzoeken
staan niet stil, er wordt continu gekeken hoe ze verbeterd kunnen worden om zoveel
mogelijk ziektelast te kunnen voorkomen. Om de ambities en prioriteiten voor de komende
jaren vast te leggen, is op 20 maart 2025 de ontwikkelagenda bevolkingsonderzoek aangeboden.16 Deze ontwikkelagenda vormt de leidraad voor de beleidsmatige inzet rond de bevolkingsonderzoeken
de komende jaren. Dat zal vanzelfsprekend in samenspraak met uw Kamer gebeuren.

De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, J.Z.C.M. Tielen