Brief regering : De Nederlandse rol bij conflictbemiddeling, voortbouwen op het bestaande profiel en aanpassen aan de nieuwe uitdagingen in de huidige tijd

Nr. 171
BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 17 juli 2025

Tijdens het commissiedebat van 25 maart jl. (Kamerstuk 29 237, nr. 209) over de oorlogen in de Democratische Republiek Congo (DRC) en Soedan zegde toenmalig
Minister Klever toe om de Tweede Kamer per brief te informeren over een mogelijke
versterking van de Nederlandse inzet op het gebied van conflictbemiddeling en over
de Nederlandse inzet op accountability bij schendingen van het humanitair oorlogsrecht. Met deze brief geef ik invulling
aan die toezegging en eveneens aan de toezegging gedaan in het wetgevingsoverleg van
30 juni jl. om de haalbaarheid van het oprichten van een instituut voor conflictbemiddeling
te onderzoeken. Graag licht ik toe welke beleidsmatige uitgangspunten ik hanteer en
op welke wijze ik de komende periode verdere stappen wil zetten ten aanzien van conflictbemiddeling1. Ook licht ik kort de Nederlandse inzet op accountability toe.

Diplomatie en conflictpreventie voor een veilig Nederland

In de huidige turbulente geopolitieke context, waarin spanningen oplopen en multilaterale
samenwerking onder druk staat, is het belang van diplomatie sterk toegenomen. Ook
omdat het grote aantal afhankelijkheden tussen staten landen kwetsbaar maakt en migratie,
handel, en het internet door landen op negatieve wijze worden ingezet. Diplomatie
is onmisbaar om dialoog mogelijk te maken, om conflicten of verdere escalatie daarvan
te voorkomen, vertrouwenwekkende maatregelen te ontwikkelen en humanitaire toegang
te regelen.

Deze geopolitieke spanningen en instabiliteit vragen om grote investeringen in veiligheid
en defensie. Ook in deze context zijn actieve diplomatieke interventies gericht op
conflictpreventie, vredesprocessen en wapenbeheersing en ontwapening van belang. In
het geval van conflict is diplomatie bijvoorbeeld belangrijk om samenwerking en voortgang
op deelterreinen mogelijk te maken (zie bijvoorbeeld de Black Sea Grain Deal). Diplomatie is ook complexer geworden. Er zijn steeds meer statelijke actoren die
diplomatiek een actieve rol zoeken. Naast statelijke actoren zijn ook vele andere
spelers actief, waaronder organisaties die in de informele diplomatie een belangrijke
rol spelen. Ook voor Nederland geldt dat een relatie met dergelijke landen en organisaties
van belang is om invloed te kunnen nemen. Het belang van diplomatie is overigens niet
beperkt tot vraagstukken van vrede en veiligheid maar geldt ook voor het economische
domein, zoals onder andere energie en kritische grondstoffen.

De Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden2 en de Beleidsbrief Ontwikkelingshulp3 d.d. 20 februari 2025 benadrukken het belang van het voorkomen en oplossen van conflicten
voor duurzame veiligheid en stabiliteit.4 In de Beleidsbrief Ontwikkelingshulp wordt ingegaan op het belang van stabiliteit
voor onze wederzijdse veiligheid, wederzijdse handel en het beperken van migratie.
Conflictpreventie speelt hier een belangrijke rol. Het belang van dialoog staat ook
centraal in de Beleidsnota Mensenrechten – Democratie – Internationale Rechtsorde5 en het Beleidskader Mondiaal Multilateralisme.6

Het kabinet werkt direct aan conflictpreventie gedurende de gehele conflictcyclus,
zowel voor, tijdens als na conflict, en streeft ernaar bij te dragen aan het voorkomen
van het uitbreken, voortduren, escaleren en herhalen van gewelddadige conflicten.
Dit gebeurt naast actieve diplomatieke inzet, onder andere via ons postennetwerk,
ook door deelname aan de VN Vredesopbouwcommissie en via steun aan het VN Vredesopbouwfonds
en organisaties die in conflictpreventie, conflictbemiddeling en de bescherming van
burgers zijn gespecialiseerd. Verder richten we ons op het creëren van de randvoorwaarden
voor conflictpreventie door bij te dragen aan de versterking van veiligheid- en justitie
sectoren en bijbehorende instituties. Daarnaast beoogt de inzet op water, voedsel,
en gezondheid zoals beschreven in de Beleidsbrief Ontwikkelingshulp bij te dragen
aan het wegnemen van grondoorzaken van conflict en stabiliteit in fragiele regio’s,
bijvoorbeeld door in te zetten op eerlijke toegang tot en verdeling van schaarse middelen.

Conflictpreventie is ook kosten-efficiënt. Berekeningen van de Verenigde Naties (VN),
de Wereldbank7 en het Internationaal Monetair Fonds (IMF)8 laten zien dat elke dollar geïnvesteerd in conflict preventie leidt tot het beperken
van menselijk leed, uitsluiting en schade aan een economie en samenleving en derhalve
enorme besparingen op het budget van hulp, vredesoperaties en wederopbouw oplevert.
Conflictpreventie gaat economische stagnatie tegen en grotere toegang tot macht, kansen,
voorzieningen en veiligheid verkleint de voedingsbodem voor het ontstaan van groepsgrieven
die kunnen uitmonden in geweld. Duurzame vrede vormt vaak ook de basis voor terugkeer
van vluchtelingen en ontheemden en de opbouw van een samenleving, zeker als deze tot
stand komt met betekenisvolle participatie en inclusieve besluitvorming van verschillende
groepen uit de samenleving.

Het instrumentarium om bij te dragen aan conflictpreventie is divers en uitgebreid.
Deze brief richt zich in het bijzonder op conflictbemiddeling, dialoog en ondersteuning
bij vredesonderhandelingen.

Nederlandse inzet op conflictbemiddeling

Den Haag staat al eeuwenlang bekend als de internationale hoofdstad van Vrede en Recht,
een titel die teruggaat tot de 16e eeuw, toen Hugo de Groot in 1625 het boek «Het
Recht van Oorlog en Vrede» schreef. In 1899 en 1907 vonden de eerste internationale
«Haagse» Vredesconferenties plaats die een mijlpaal markeerden in het bevorderen van
internationale vrede en veiligheid. Nederland weet zichzelf als land beschermd door
internationale verdragen, afspraken en internationale instituties. De diplomatie van
Nederland is hier ook altijd op gericht geweest.

Ondanks de traditionele inzet van Nederland op vrede en recht, is Nederland geen bemiddelaar
zoals bijvoorbeeld Noorwegen en Zwitserland, voor wie conflictbemiddeling sinds jaar
en dag een expliciete prioriteit is in het buitenlandbeleid. Toch wordt Nederland
internationaal gezien als een betrouwbare partner die conflictbemiddelingsprocessen
ondersteunt via partners en diplomatieke inzet. Als lidstaat van de Europese Unie
is Nederland goed gepositioneerd op deze thematiek.

De Nederlandse aanpak nu kent drie sporen. Ten eerste via de Verenigde Naties en haar
kernmandaat op veiligheid en vrede. Zo spelen de Mediation Support Unit en de Speciaal Gezanten van de VN9 een belangrijke rol in vredesprocessen. Ten tweede ondersteunt Nederland verschillende
in conflictbemiddeling gespecialiseerde organisaties, die vaak belangrijk zijn om
vredesprocessen te begeleiden en de inclusiviteit ervan te waarborgen. Zo verminderen
(lokale) bemiddelaars geweld en vergroten ze de veiligheid van personen, voorkomen
ze escalatie van conflict en maken ze humanitaire toegang mogelijk. Ten derde verzorgt
het Instituut Clingendael trainingen op maat aan conflictbemiddelaars. Al met al hebben
de Nederlandse partnerorganisaties vaak grote impact in voor Nederland relevante contexten,
waarbij Nederland soms diplomatiek betrokken is.

Het versterken van de inzet op conflictbemiddeling

Gezien de toename in spanningen en conflicten wereldwijd en de mogelijke consequenties
voor de veiligheid van Nederlanders, wil het kabinet de inzet op het gebied van conflictbemiddeling
versterken. Hiertoe werken we aan een conflictbemiddeling support eenheid, een flexibel
conflictbemiddelingsfonds en het beter samenbrengen, gebruiken en delen van informatie
en netwerken. De versterkte Nederlandse inzet op conflictbemiddeling zal zich richten
op meer strategische samenwerking met andere lidstaten en met gespecialiseerde organisaties.
Verder moeten de diplomatieke en programmatische inzet geografisch en thematisch meer
in samenhang worden ingezet. Ook is meer flexibiliteit nodig om tijdig en effectief
te kunnen handelen als de omstandigheden opportuun zijn en aansluiten op de Nederlandse
prioriteiten. Effectieve conflictbemiddeling vereist naast zichtbare diplomatieke
inspanningen ook vertrouwelijke en stille diplomatie. Deze vorm is vaak essentieel
om wederzijds vertrouwen op te bouwen, ruimte voor dialoog te creëren en tot duurzame
oplossingen toekomen. Conflictbemiddeling vereist ook een set aan specifieke vaardigheden
en context specifieke expertise. Het ministerie beschikt over dergelijke capaciteiten,
onder meer via personen met geschikte ervaring, (oud)-ambassadeurs en speciaal gezanten
en via gespecialiseerde organisaties. Het kabinet gaat tot slot de mogelijkheden te
verkennen naar het opzetten van een instituut voor internationale conflictbemiddeling.
Hierbij is het van belang te bezien hoe kan worden aangesloten bij bestaande organisaties
om competitie en versnippering tegen te gaan. Binnen de suppletoire begroting is er
ruimte voor een haalbaarheidsonderzoek.

Tegelijkertijd nopen de bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking en de substantiële
taakstellingsopgave tot realisme voor wat betreft het ambitieniveau en de beoogde
doelstellingen.

Nederlands niches, focus en samenwerking

Nederland wil een gerichte rol spelen in conflict preventie en bemiddeling op die
onderdelen waar het een toegevoegde waarde en bijzondere expertise heeft. Op conflictbemiddeling
zijn dit traditioneel de kennis, netwerken en inzet op de internationale rechtsorde
en water. Binnen dit «profiel» benadrukken we innovatie en het integreren van Geestelijke
Gezondheid en Psychosociale Steun (zoals trauma) en inzet op de rol van vrouwen voor
vrede en veiligheid.

Nederland bevordert de ontwikkeling van de internationale rechtsorde en huisvest het
Internationaal Gerechtshof, het Internationaal Strafhof en verschillende tribunalen.
Nederland heeft programmatische en diplomatieke ervaring en expertise op transitional justice, accountability en mensenrechten in vredesprocessen en naar deze kennis, netwerken en facilitatie
wordt via de Nederlandse diplomatieke kanalen gevraagd, zowel voor, tijdens als in
de fases na conflict.

De toenemende druk op de toegang, hoeveelheid en kwaliteit van water uit zich in toenemende
mate in spanningen en conflicten – zowel binnen een land als grensoverschrijdend.
Nederland is internationaal gerenommeerd op het gebied van watermanagement en was
2023 bovendien covoorzitter van de eerste VN Water conferentie in 50 jaar tijd. Waar
relevant zal Nederland de verbinding tussen de inzet op water en de inzet op conflictbemiddeling
verder versterken. Water is vaak een goede ingang voor dialoog.

Nieuwe vormen van gewelddadig conflict en oorlogsvoering vragen om nieuwe en innovatieve
benaderingen voor conflictbemiddeling en conflict preventie. Dit kan bestaan uit het
gebruik van nieuwe technologieën om vredesprocessen inclusiever te maken, desinformatie
tegen te gaan en voor data analyse en cyber uitdagingen.

Vredesprocessen zijn verder niet enkel politieke en strategische onderhandelingsprocessen–het
zijn buitengewoon diepe menselijke ervaringen. Nederland is sinds 2018 internationaal
aanjager op het thema Geestelijke Gezondheid en Psychosociale Steun. In de afgelopen
jaren heeft mede op instigatie van Nederland de internationale gemeenschap stappen
gezet om dit thema te integreren in crisis respons, vredesopbouw en accountabilityprocessen.
Nederland ondersteunt onderzoek naar de wisselwerking tussen emoties, trauma, vertrouwen,
identiteit en empathie, die de dynamiek en uitkomsten van conflictbemiddeling en vredesonderhandelingen
positief beïnvloeden. Intergenerationeel trauma wakkert bijvoorbeeld sluimerende conflicten
aan, zet aan tot wraak en zonder inzet op collectief opgelopen trauma kan er geen
duurzame vrede gerealiseerd worden.

Uit onderzoek blijkt ook dat vrede duurzamer is wanneer vrouwen betekenisvol betrokken
zijn. Nederland zet, ook zoals door uw Kamer gevraagd, dwarsdoorsnijdend in op Vrouwen,
Vrede en Veiligheid. Dit gebeurt onder andere via het Nationaal Actieplan 1325.

Nederland beoogt met de inzet op conflictbemiddeling complementair te zijn aan die
van landen en organisaties met een meer leidende rol, zoals Zwitserland, Finland,
de VN –, en ook niet-Westerse actoren als Qatar. Als lid van Europese Unie wordt de
Nederlandse inzet gecoördineerd met de mediation support unit van de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO). We beogen ook bij te dragen aan
verzoeken van speciaal gezanten van de EU en de VN voor technische ondersteuning.
Internationaal nemen we deel aan verschillende fora met gelijkgezinde lidstaten om
coördinatie op conflictbemiddeling te bevorderen.

Nederlandse inzet op accountability

Gerechtigheid voor slachtoffers en het tegengaan van straffeloosheid is van groot
belang voor een duurzame vrede op de lange termijn. Nederland blijft zich daarom inzetten
voor accountability en draagt in de bredere context direct bij aan onafhankelijk en gedegen onderzoek
naar schendingen van het humanitair oorlogsrecht en mensenrechten, waar aanvallen
gericht op burgers, onder wie humanitaire hulpverleners, onder vallen.

Zo draagt Nederland via vrijwillige bijdragen bij aan het versterken van de onderzoekscapaciteit
van het Internationaal Strafhof. Nederland zet ook diplomatiek in op het bewerkstelligen
van accountability, door actieve steun in de VN-Mensenrechtenraad voor het oprichten van onderzoeksmechanismen,
zoals de Fact-Finding Mission Sudan. Daarnaast maakt Nederland financiering voor accountability beschikbaar via algemene bijdragen aan het kantoor van de VN Hoge Commissaris voor
de Mensenrechten (OHCHR) en via bijdragen aan OHCHR-landenkantoren in onder meer Oekraïne,
Soedan en de Palestijnse Gebieden, voor het monitoren en documenteren van mensenrechtenschendingen.

De Minister van Buitenlandse Zaken,
C.C.J. Veldkamp