Brief regering : Voortgang Programma Weerbaar Bestuur en Zicht op Ondermijning

29 911
Bestrijding georganiseerde criminaliteit

Nr. 273
BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKRELATIES

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 14 mei 2024

Geen land kan zonder goede bestuurders, volksvertegenwoordigers en ambtenaren. We
mogen dankbaar zijn voor de toewijding die dagelijks door hen wordt getoond in dienst
van onze samenleving. Als collectief moeten we de dragers van ons openbaar bestuur
blijven koesteren. Hier hoort ook bij dat het ambt van decentrale politieke ambtsdrager
en ambtenaar voor iedereen aantrekkelijk blijft. Om hun werk goed en veilig uit te
kunnen oefenen vraagt dit de nodige ondersteuning en bescherming. Wanneer een burgemeester,
raadslid of ambtenaar kwetsbaar wordt, wordt ook onze democratische rechtsstaat kwetsbaar.

In deze voortgangsbrief informeer ik uw Kamer, mede namens de Minister van Justitie
en Veiligheid (JenV), over de voortgang van het programma weerbaar bestuur en zicht
op ondermijning. Hierin benoem ik wat er tot op heden is bereikt en wat er de komende
periode in gang zal worden gezet op het gebied van (1) het vergroten van de veiligheid
en weerbaarheid van politieke ambtsdragers, (2) de weerbaarheid van de organisatie
en (3) de bestuurlijke preventie van ondermijning.

De verhouding tussen de overheid en haar inwoners staat onder druk. Dit geldt op zowel
landelijk, provinciaal als lokaal niveau, zowel fysiek als online. Discussies, protesten
en het uiten van ongenoegen zijn belangrijk in een democratie. De neiging om bij crises
of beleidsfalen de oorzaak te zoeken in het persoonlijk falen van politici en ambtenaren,
iets dat in 2022 al door de Raad van State is vastgesteld, lijkt volgens de Wetenschappelijke
Raad voor Regeringsbeleid (WRR)1, sterker geworden te zijn. Deze tendensen mogen echter nooit tot agressie of intimidatie
richting onze dragers van de democratie leiden. En dan heb ik het nog niet over de
vormen van oneigenlijke druk vanuit de georganiseerde criminaliteit. Ook uw Kamer
is betrokken bij het thema, gezien de aandacht hiervoor tijdens het Rondetafelgesprek
afgelopen najaar2 en de onlangs ingediende motie door de leden Sneller en Mutluer.3

Daarom zet ik me samen met de partners binnen het Netwerk Weerbaar Bestuur, zoals
het Ministerie van JenV, beroeps- en belangenverenigingen van politieke ambtsdragers,
het openbaar ministerie (OM) en politie in om structureel ondersteuning te bieden
aan decentrale bestuurders, volksvertegenwoordigers en ambtenaren die te maken krijgen
met ondermijning en andere vormen van oneigenlijke druk. Bij de ondersteuning wordt
ook aandacht gegeven aan het thuisfront.

Bij de inzet voor een weerbaar bestuur moet de ambtelijke organisatie niet worden
vergeten. Criminelen en ontevreden inwoners deinzen, anders dan in het verleden, er
niet voor terug om hier hun invloed te vergroten. Denk aan vormen van (juridische)
intimidatie of door het daadwerkelijk infiltreren in een gemeentelijke organisatie.4 Door goede voorbeelden uit te wisselen, instrumentarium te ontwikkelen en passende
ondersteuning te bieden, werken we aan het verkleinen van kwetsbaarheden en vergroten
van de weerbaarheid van overheidsorganisaties.

Het werken aan een weerbaar bestuur vraagt om een blijvende en lerende inzet. Om te
leren van de vijf jaar dat het Netwerk Weerbaar Bestuur bestaat en vooruit te blikken
op vervolgaanpak, heeft de Nederlandse School voor het Openbaar Bestuur (NSOB) de
afgelopen tijd in opdracht van mijn ministerie een tussenevaluatie uitgevoerd.5 De inzichten uit het essay dat recent is opgeleverd, zijn dat de inspanningen van
het NWB op het gebied van individuele nazorg, normstelling en veilig wonen erg worden
gewaardeerd. Blijvende bewustwording bij volksvertegenwoordigers en de wijze waarop
de aanpak meer in de organisatie zelf geborgd kan worden, zijn aandachtspunten voor
de komende tijd. Ook liggen er kansen bij betere opsporing en meer kennisuitwisseling
met andere doelgroepen met een publieke taak. De inzichten en lessen zijn besproken
met het Netwerk Weerbaar Bestuur en worden betrokken bij de vervolgaanpak. De tussenevaluatie
is als bijlage bij deze brief gevoegd.

1.1 Veiligheid verhogen

Maatregelen Veilig Wonen

In mijn brief van 15 november jl.6 heb ik uw Kamer geïnformeerd over de vernieuwde regeling beveiligingsmaatregelen
voor decentrale bestuurders om de veiligheid in en rond hun woning te verhogen. Deze
regeling is per 1 januari 2024 in werking getreden. Nieuw aan de regeling is dat alle
decentrale bestuurders een preventief beveiligingsadvies op maat kunnen krijgen. Daarbij
wordt gekeken naar de risico’s en situatie van de bestuurder en zijn gezin in relatie
tot de veiligheidsdomeinen wonen, werken, verplaatsen en (digitale) informatie. De
werkgever neemt de geadviseerde maatregelen altijd over en dekt de kosten hiervan.
Vanuit BZK worden hiervoor jaarlijks gelden beschikbaar gesteld aan alle gemeenten
en provincies. De kosten van deze geadviseerde beveiligingsmaatregelen zijn vrijgesteld
van loonbelasting, doordat de nieuwe regeling voorziet in de juiste randvoorwaarden
voor een fiscale vrijstelling op basis van de arbeidsomstandighedenwet.

Sinds de inwerkingtreding van de regeling zijn circa 140 aanvragen binnengekomen.
Er was op een hoog aantal aanmeldingen gerekend door de vernieuwde regeling, maar
dat dit aantal zo hoog zou zijn, overtreft alle verwachtingen. Ook komen er tijdens
de intakegesprekken voor het advies op maat nieuwe (be)dreigingen naar voren. Dat
baart me zorgen. Ik zal dan ook de komende periode extra capaciteit inzetten om deze
aanvragen zo snel mogelijk te verwerken. Daarbij wordt voorrang gegeven aan urgente
gevallen, bijvoorbeeld waarbij sprake is van verhoogd risico of dreiging richting
de bestuurder.

Online intimidatie richting vrouwelijke politici

Uit eerder onderzoek bleek dat tien procent van alle tweets gericht aan vrouwelijke
politici haat of agressie bevat.7 Dit beeld staat niet op zichzelf, maar past bij de signalen vanuit (internationale)
onderzoeken en mediaberichtgeving. Om meer inzicht te krijgen in hoeverre vrouwen
in de politiek te maken krijgen met online agressie en intimidatie heb ik kennisinstituut
Atria in samenwerking met Ipsos I&O gevraagd om een verdiepende analyse uit te voeren
op basis van de gegevens uit de Monitor Integriteit en Veiligheid 2022.

Het eindrapport op basis van die verdiepende analyse is recent opgeleverd en doe ik
u hierbij toekomen. De belangrijkste conclusies uit het rapport zijn: vrouwen krijgen
niet alleen vaker te maken met online agressie en geweld, maar zij ondervinden hier
ook meer gevolgen van dan hun mannelijke collega’s. Online agressie kan het werk van
vrouwelijke politici dusdanig belemmeren, dat dit soms zelfs een reden is om (eerder)
te stoppen met hun ambt. Dit is onacceptabel. Naast het toebrengen van persoonlijk
leed aan betrokkenen en hun naasten is dit ook zorgelijk voor de representatie van
vrouwen in de politiek.

Ik vind de conclusies verontrustend. Ze onderstrepen de noodzaak om blijvend in te
zetten op de weerbaarheid van in het bijzonder vrouwelijke politici. Daarom wil ik,
samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en andere partners zoals Stem
op een Vrouw nader met vrouwelijke (kandidaat-)politici in gesprek gaan over wat er
nodig is en uiterlijk na de zomer komen met een steunpakket op maat. Daarnaast verken
ik, samen met het Ministerie van JenV, online interventies om handelingsperspectieven
te ontwikkelen. Zo zorgen we er samen voor dat vrouwen en andere politici de benodigde
bescherming krijgen en het politieke ambt aantrekkelijk blijft voor iedereen.

2.1 Weerbaarheid politieke ambtsdragers

Succes en verlenging Ondersteuningsteam Weerbaar Bestuur On Tour

Om de collectieve bewustwording van en over agressie, intimidatie en bedreiging te
bevorderen maakt het Ondersteuningsteam Weerbaar Bestuur (OTWB) sinds medio 2022 een
tour langs alle gemeenteraden en provinciale staten. In deze sessies worden ervaringen
gedeeld en tips en aanbevelingen aangereikt om te werken aan de eigen weerbaarheid.
Inmiddels zijn er al meer dan 200 voorgesprekken gevoerd met de voorzitter en/of de
griffier en meer dan 80 raads- of Statenbrede sessies georganiseerd. De gesprekken
en bijeenkomsten leiden tot meer urgentie voor het thema en is vaak reden tot actie
om aan de eigen weerbaarheid en goede opvolging van incidenten te werken. Gezien de
positieve reacties en grote behoefte aan deze sessies heb ik besloten de tour te verlengen
tot en met december 2025. Zo kunnen alle gemeenten en provincies die dat willen hieraan
deelnemen.

Inzet op verhogen meldings- en aangiftebereidheid en registratie

Hoewel de ervaringen met intimidaties en bedreigingen onder politieke ambtsdragers
toenemen, neemt het aantal meldingen af. Dit is een zorgelijke trend. Melden is immers
het startpunt voor hulp en ondersteuning van de politieke ambtsdrager, en opvolging
richting de agressor. De basis hierbij vormt de norm die met en voor politieke ambtsdragers
is ontwikkeld. Centraal hierin staat dat agressie en intimidatie niet bij het politieke
ambt horen, dat melden helpt en je er niet alleen voor staat.

Bewustwording hierover vindt onder anderen plaats door middel van speciale veiligheidspakketten
voor startende burgemeesters en de tour van het OTWB. Om door te kunnen pakken op
de afspraken die tijdens de tour worden gemaakt, kan een gemeentelijke of provinciale
organisatie hiervoor ondersteuning krijgen vanuit het programma weerbaar bestuur.
BZK helpt bij de implementatie in de eigen lokale aanpak en zet in op het borgen van
de expertise.

Een uniforme meldingsprocedure binnen de eigen organisatie leidt tot goede, interne
registratie en helpt bij het (laten) melden of aangifte doen van een incident bij
de politie. Goede registratie is ook cruciaal om inzicht te krijgen in de omvang van
het vraagstuk en de kwetsbare functies voor intimidatie en ondermijning. Mijn ministerie
werkt daarom samen met de VNG en het A&O fonds Gemeenten aan de optimalisering van
het Gemeentelijk Incidenten Registratiesysteem (GIR), zodat binnen de gemeentelijke
organisatie alle meldingen van agressie en intimidatie geregistreerd kunnen worden.

Naast melding en registratie in de eigen organisatie is aangifte bij politie van belang
zodat politie en OM hier opvolging aan kunnen geven en daders kunnen worden opgespoord.
De komende tijd zet ik mij daarom samen met de Minister van JenV, politie en OM in
voor een goede aansluiting met de strafrechtketen en tijdige communicatie gedurende
het strafproces richting het slachtoffer. Zo zorgen we gezamenlijk voor een sterke
keten in de opvolging na een incident.

2.2 Weerbare organisaties

Versterking van kwetsbare processen

Voor een weerbare overheid is ook de weerbaarheid van haar organisaties van belang.
Decentrale overheden beschikken over veel gegevens en processen, wat ambtenaren en
politici een interessant doelwit maakt voor oneigenlijke druk of intimidatie. Om te
verkennen wat gemeenten kwetsbaar kan maken voor de invloed van oneigenlijke druk
heeft het Verwey-Jonker Instituut onderzoek8 gedaan naar kwetsbare processen in met name kleinere gemeenten. Uit deze verkenning
komt naar voren dat alle gemeentelijke en interne dienstverleningsprocessen kwetsbaar
kunnen zijn voor ondermijning en oneigenlijke druk. Denk bijvoorbeeld aan het verlenen
van vergunningen of het verstrekken van reisdocumenten. Echter, vooral de omstandigheden
maken deze processen kwetsbaar. Zowel de interne omstandigheden van functies, personen
en de manier van werken als externe omstandigheden zoals risicolocaties en de aanwezigheid
van bepaalde bedrijfstakken.

Om gemeenten te ondersteunen bij het signaleren en versterken van hun kwetsbare processen
werk ik samen met onder andere de Minister van JenV, de RIEC’s (Regionale Informatie-
en Expertisecentra), het LIEC (Landelijke Informatie- en Expertisecentrum), de VNG
en de Vereniging van Gemeentesecretarissen (VGS) aan ondersteuning voor gemeentesecretarissen.
Gemeentesecretarissen hebben vanuit hun werkgeversverantwoordelijkheid een belangrijke
rol binnen de gemeentelijke organisatie op het gebied van integriteit en veilig werken.
Ook vormen zij de spil in het verbinden van de verschillende onderdelen binnen de
ambtelijke organisatie én in het verbinden van de ambtelijke en politiek-bestuurlijke
organisatie. Vanuit hun verbindende en centrale rol kunnen zij medewerkers beschermen
tegen oneigenlijke druk en barrières opwerpen tegen ondermijning. De ondersteuning
van gemeentesecretarissen zal zich met name richten op bewustwording, kennisontwikkeling
en het faciliteren van het onderlinge gesprek met de burgemeester over de onderlinge
rolverdeling op het gebied van de lokale aanpak van ondermijning en een weerbare organisatie.

Provincies zijn ook een relevante partner in het werken aan een weerbare overheid.
Dit doen zij bijvoorbeeld door in nauwe samenwerking met gemeenten, waterschappen
en de RIEC’s provinciale weerbaarheidsnormen op te stellen. De provincies Fryslân,
Zeeland, Noord-Brabant, Utrecht, Flevoland en Limburg hebben zo’n gezamenlijke norm
weerbare overheid. Ik zie dit als een positieve ontwikkeling om gezamenlijk de weerstand
tegen ondermijning en andere oneigenlijke druk te vergroten. Om de slagkracht van
kleinere gemeenten tegen ondermijnende invloeden verder te versterken heb ik in 2023
een impuls van € 80.000,–9 aan iedere provincie verstrekt. Dit is een vervolg op een eerdere decentralisatie-uitkering
met hetzelfde doel. De provincie Limburg zet deze gelden bijvoorbeeld in voor het
versterken van de capaciteit voor integriteits-beoordelingen in het kader van de wet
Bibob en voor het opvolgen van aanbevelingen uit weerbaarheidsscans.

Versterking driehoeken burgemeester, griffier en gemeentesecretaris

Zowel de training in weerbaarheid van individuele politieke ambtsdragers als het samenspel
op het gebied van een weerbare organisatie zijn van belang. De driehoek van burgemeester,
griffier en gemeentesecretaris draagt bij aan de stabiliteit van het bestuur en de
organisatie, ook op het gebied van weerbaarheid en de strijd tegen ondermijnende invloeden.
Het samenspel binnen de driehoek vanuit verschillende rollen, posities en ervaringen
gaat niet altijd vanzelf. Om het samenspel van de lokale driehoek hierop te versterken,
organiseren de Vereniging van Griffiers (VvG), het Nederlands Genootschap van Burgemeesters
(NGB) en de VGS samen met de VNG en BZK in 2023 en 2024 regionale sessie. Hierbij
wordt gebruik gemaakt van serious gaming. Vanwege het hoge aantal inschrijvingen worden
er 10 extra sessies ingepland.

Veilig werken

Binnen de aanpak van Veilige Publieke Dienstverlening gericht op ambtenaren is een
van de belangrijke onderdelen de uitrol van de norm Stop Agressie Samen. In 2024 worden, samen met vertegenwoordigers van gemeenten, provincies en waterschappen,
regionale bijeenkomsten georganiseerd over (het tegengaan van) agressie en geweld
tegen ambtenaren.

Verder is op basis van de uitkomsten van een recent onderzoek naar melding en registratie
van agressie en geweld onder ambtenaren10, een plan van aanpak ontwikkeld om de meldingsbereidheid te vergroten. Daarin wordt
ook de doorontwikkeling van de verschillende registratiesystemen (GIR en ARO11) meegenomen.

Ook wordt gewerkt aan verschillende instrumenten, zoals een model agressieprotocol
en de mogelijkheid van een model aangifteformulier om de invulling van de werkgeversverantwoordelijkheid
en het aangiftetraject te versterken.12 Naar aanleiding van het Manifest Agressie en Geweld13 is een interdepartementale tafel gestart om de samenwerking en afstemming tussen
verschillende Rijksonderdelen die zich bezighouden met het thema agressie en geweld
te verbeteren en te versterken.

Om praktische kennis over de inzet op veilige publieke taak te delen is er eind vorig
jaar met verschillende gemeenten een leerkring gestart onder leiding van de VNG. Zo
hoeven organisaties niet steeds zelf het wiel uit te vinden. Hierbij sluiten ook provincies
en waterschappen aan.

Weerbaarheid tegen juridische druk

Vanuit het LIEC verkent een kwartiermaker momenteel de wijze waarop gemeenten effectief
ondersteund kunnen worden op het terrein van de (specialistische) juridische dimensie
van de ondermijningsaanpak. Hierbij wordt aangesloten bij de behoeften van (kleinere)
gemeenten en de (bestaande) mogelijkheden binnen de RIEC’s.14 Over de uitkomsten wordt uw Kamer separaat geïnformeerd.

Ook zijn er signalen vanuit het decentrale bestuur dat juridische procedures worden
ingezet om politieke ambtsdragers en ambtenaren individueel te intimideren, bijvoorbeeld
door (onterechte) beschuldigingen van een integriteitsschending. Dit was een van de
elementen uit het WODC-rapport «Onder druk» die de Minister van JenV u op 20 november
2023 heeft toegezonden. De toegezegde beleidsreactie ontvangt uw Kamer op korte termijn.

Buiten kijf staat dat weerstand geboden moet kunnen worden tegen deze juridische vormen
van intimidatie gericht op de persoon. Het kan gepast zijn juridische bijstand te
bieden, bijvoorbeeld door daarvoor een tegemoetkoming in kosten voor ondersteuning
beschikbaar te stellen. Het blijkt dat voor ambtsdragers niet altijd duidelijk is
welke ondersteuning er in dergelijke gevallen passend is. Dat speelt temeer wanneer
er geen beroep kan worden gedaan op het ambtelijk apparaat. Ook is er vaak, ofwel
bij het overheidsorgaan ofwel bij de ambtsdrager, sprake van terughoudendheid in de
vraag naar ondersteuning uit zorg over mogelijke beeldvorming. Daarom is het van belang
expliciet te maken in welke gevallen en onder welke voorwaarden ondersteuning kan
worden verleend. Ik verken momenteel de juridische mogelijkheden hoe hierin kan worden
voorzien. Dit doe ik samen de decentrale koepels en de beroeps- en belangenverenigingen
van decentrale politieke ambtsdragers. Het streven is uw Kamer hierover na de zomer
nader te berichten.

2.3 Bestuurlijke preventie ondermijning

Beter zicht op ondermijning en datavolwassenheid

Voor een effectieve lokale ondermijningsaanpak is een stevige gemeentelijke informatiepositie van belang. Data spelen een belangrijke rol bij de
ondersteuning van gemeenten in het vergroten van de weerbaarheid. De afgelopen jaren
zijn in City Deal-verband een manier van data gedreven werken (de «Zicht op-methode»)
en het dashboard www.zichtopondermijning.nl ontwikkeld, waarmee relevante patronen en risico’s van ondermijning in gemeenten
zichtbaar worden. Deze inzichten kunnen helpen bij het verbeteren van de informatiepositie
en het efficiënt inzetten van preventieve beleidsmaatregelen door lokale en provinciale
bestuurders. De Zicht op-methode heeft zich gericht op de thema’s (1) «drugsproblematiek»
en (2) «vastgoed», maar inmiddels ook op (3) «vakantieparken» en (4) «PGB-zorgfraude».

Om de werkwijze voort te zetten en te verbreden naar andere maatschappelijke vraagstukken
is – zoals ik eerder toezegde – afgelopen najaar binnen mijn ministerie de inzet op
de ondersteuning van het decentraal bestuur op hun weerbaarheid en informatiepositie
verstevigd. Deze inzet richt zich concreet op:

1) Het continueren en borgen van de «Zicht op-methode» en deze methode te verbreden naar
andere maatschappelijke opgaven. Op dit moment wordt toepassing van de methode voorbereid
op de onderwerpen «mainports en logistieke knooppunten», «gedigitaliseerde criminaliteit»
en «schuldpreventie».

2) Meer focus op bewustwording en het bieden van concrete handelingsperspectieven aan
gemeenten om ondermijning aan te pakken en mogelijke risico’s die hiervan uitgaan
te verkleinen. Dit wordt onder andere gedaan door thematische kennis- en leernetwerken
op te zetten, waarin inzichten uit data en wetenschap worden verbonden aan de praktijk
van het decentraal bestuur.

Daarnaast wordt ingezet op het vergroten van de «datavolwassenheid» van gemeenten,
zodat op basis van inzichten en analyses uit beschikbare data (bijvoorbeeld analyses
uit de «Zicht op-methode», informatie van de RIEC’s of eigen data) concrete en gerichte
bestuurlijke interventies kunnen worden ingezet. Hiervoor is in samenwerking met Avans
Hogeschool de Datavolwassenheidsscan Ondermijning van de Taskforce-RIEC Zeeland-Brabant
doorontwikkeld. Inmiddels hebben meer dan 50 gemeenten een dergelijk datavolwassenheidstraject
doorlopen. De komende tijd worden, samen met RIEC’s en andere partners, netwerkbijeenkomsten
en werksessies georganiseerd om de informatiepositie van gemeenten te verhogen. Met
behulp van een train-de-trainer opleiding die zal worden ontwikkeld, kan de methodiek
binnen de RIEC’s worden aangeleerd om zo gemeenten in hun regio te ondersteunen bij
het vergroten van hun datavolwassenheid.

Afsluitend

Het werken aan een weerbaar bestuur houdt nooit op. Ik blijf mij, in nauwe samenwerking
met partners binnen het Netwerk Weerbaar Bestuur, inzetten voor een weerbaar bestuur
tegen elke vorm van oneigenlijke druk. Hierbij is het inbedden van structurele aandacht
van de weerbaarheid in gemeentelijke en provinciale organisaties en blijvende bewustwording
bij decentrale bestuurders, volksvertegenwoordigers en ambtenaren het uitgangspunt.

De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, H.M. de Jonge