Brief regering : Reactie op het verzoek van het lid Agema, gedaan tijdens de Regeling van Werkzaamheden van 7 december 2021, over de toename van agressie en geweld tegen ziekenhuispersoneel

25 295
Infectieziektenbestrijding

Nr. 458
BRIEF VAN DE MINISTER VOOR LANGDURIGE ZORG EN SPORT

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 6 april 2022

Tijdens het ordedebat van 7 december 2021 heeft het lid Agema (PVV) verzocht om een
brief inzake de toenemende agressie tegen zorgpersoneel, in het bijzonder de medewerkers
van ziekenhuizen (Handelingen II 2021/22, nr. 31, item 54). Met deze brief ga ik, mede namens de Minister Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
in op dit verzoek.

Agressie tegen zorgpersoneel is helaas geen nieuw fenomeen. Wel is de aanleiding voor
de toenemende mate waarin incidenten de afgelopen tijd binnen zorginstellingen plaatsvonden
anders dan voorheen: de aangescherpte gedragsregels en maatregelen die zorginstellingen
hanteren in verband met de verspreiding van het coronavirus. Laat ik vooropstellen
dat agressie tegen medewerkers in zorg en welzijn te allen tijde onacceptabel is,
ongeacht de context of de aanleiding. Zij moeten hun werk veilig kunnen doen zonder
te worden uitgescholden, belaagd of aangevallen. Als het toch gebeurt, is het essentieel
dat medewerkers goed worden opgevangen, de nazorg goed is ingericht en de veroorzaker
een passende reactie krijgt op diens grensoverschrijdende gedrag. Dit laatste vraagt
om extra inzet op het vergroten van de meldings- en aangiftebereidheid in zorg en
welzijn.

De belangrijkste punten uit deze brief zijn:

• Er zijn Eenduidige Landelijke Afspraken (ELA) omtrent vervolging van agressie tegen
mensen met een publieke taak. Ik ben in gesprek met de sector en het Ministerie van
J&V om te bezien hoe we drempels in de uitvoering van de ELA rond afhandeling van
aangiftes in zorg en welzijn kunnen wegnemen.

• Als het gaat om agressie naar aanleiding van maatregelen die binnen zorginstellingen
worden genomen om de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan, biedt VWS werkgevers
en hun personeel ondersteuning via het «Steunpunt Coronazorgen» en het «Contactpunt
psychosociale ondersteuning van zorgprofessionals» van ARQ IVP. Ik zal sociale partners
in zorg en welzijn vragen hun achterban te wijzen op deze initiatieven.

• Ik ondersteun werkgevers bij hun activiteiten om medewerkers te beschermen tegen agressie
en ongewenst gedrag. Onder andere door vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers
op brancheniveau subsidie te bieden om aan de slag te gaan met het (verder) ontwikkelen
van een eigen branchegerichte aanpak. Via bestuurlijk overleg met sociale partners
zal ik de vinger aan de pols houden wat betreft de voortgang op de ontwikkeling en
uitvoering van deze branchegerichte aanpakken. Aanvullend daarop zal VWS de ervaren
agressie op de werkvloer blijven monitoren. Verder zal dit jaar een lerend netwerk
worden opgezet, opdat betrokken partijen van elkaar kunnen leren.

Vergroten meldings- en aangiftebereidheid in zorg en welzijn

In het kader van het programma Veilige Publieke Taak zijn door politie en Openbaar
Ministerie (OM) afspraken gemaakt omtrent vervolging van agressie tegen mensen met
een publieke taak. Deze Eenduidige Landelijke Afspraken (ELA) zijn er om medewerkers
met een publieke taak – zoals medewerkers in zorg en welzijn – optimaal te beschermen.
In het licht van deze afspraken is het van groot belang dat bij een vermoeden van
een strafbaar feit ook echt aangifte wordt gedaan, zodat de veroorzaker een passende
straf krijgt voor diens agressieve gedrag. Tegelijkertijd weten we dat de stap om
aangifte te doen in zorg en welzijn vaak groot is. Ik ben daarom in gesprek met de
sector en het Ministerie van J&V om te bezien hoe we drempels in de uitvoering van
de ELA rond afhandeling van aangiftes in zorg en welzijn kunnen wegnemen. Dat vraagt
om inzet aan de kant van politie en OM, maar nadrukkelijk ook bij de sector en in
de verbetering van de samenwerking tussen de verschillende partijen.

De politie besteedt met een interne communicatiecampagne, gericht op onder andere
baliemedewerkers, aandacht aan de afspraken die gemaakt zijn over eenduidige, effectieve
en snelle afhandeling van agressie en geweld tegen mensen met een publieke taak, waaronder
zorgmedewerkers. Dit moet bijdragen aan het verlagen van de drempel om agressie en
geweld bij de politie te melden. Ook zetten politie en OM zich in om goed te communiceren
richting de slachtoffers over hun melding of aangifte.

Werkgevers in de sector zorg en welzijn kunnen hun medewerkers op verschillende manieren
begeleiden en faciliteren bij het aangifteproces. Het is bijvoorbeeld mogelijk om
(deels) anoniem aangifte te doen, dan wel (deels) anoniem een verklaring af te leggen
onder personeelsnummer en domicilie te kiezen op het adres van de werkgever1. Ook is het mogelijk voor werkgevers om aangifte te doen namens de medewerker. Ze
geven daarmee een krachtig signaal af dat agressie tegen zorgmedewerkers niet wordt
geaccepteerd. In dit kader ben ik zeer verheugd dat in de recent afgesloten cao’s
voor de branches verpleeg- en verzorgingstehuizen en thuiszorg (VVT), geestelijke
gezondheidszorg (ggz) en umc’s is opgenomen dat partijen aangiftebeleid ontwikkelen
waarbij aangifte door de werkgever namens de werknemer de norm is.

In aanvulling op de hierboven genoemde inzet, bezie ik in overleg met het Ministerie
van J&V of op regionaal niveau werkgevers in zorg en welzijn, politie en OM bij elkaar
gebracht kunnen worden om de juiste kennis en informatie uit te wisselen over de ELA
en knelpunten in het aangifteproces te bespreken. Ik verken momenteel met partijen
of en hoe we hier dit najaar concrete invulling aan kunnen geven.

Agressie in zorg en welzijn naar aanleiding van coronamaatregelen

Hoewel het merendeel van de bezoekers en zorgvragers begrip heeft voor de maatregelen
die organisaties in zorg en welzijn hanteren om de kans op besmetting met het coronavirus
te verkleinen, is tijdens de afgelopen winter gebleken dat er een relatief kleine
groep mensen is die over de schreef gaat. Zo signaleerden ziekenhuizen dat hun personeel
eind vorig jaar steeds vaker geconfronteerd werd met agressie en geweld op de werkvloer2. Discussies over mondkapjes, vaccineren, afstand houden, wachtlijsten en bezoekregelingen
leiden snel tot spanningen die kunnen uitmonden in agressief gedrag zoals scheldpartijen,
intimidatie, bedreiging en soms zelfs tot fysieke geweldsincidenten. Dergelijke gedragingen
zijn nergens in de samenleving aanvaardbaar en zeker niet in instellingen in zorg
en welzijn, waar het personeel zich dag en nacht inzet om mensen van de beste zorg
of hulp te voorzien.

Wanneer medewerkers vanwege hun werk toch met agressie in aanraking komen, kunnen
zij in de meeste gevallen voor (mentale of fysieke) ondersteuning terecht binnen hun
eigen organisatie. Aanvullend hierop steunt het Ministerie van VWS een aantal initiatieven
waar zorginstellingen en hun medewerkers terecht kunnen voor meer specifieke informatie
over hoe om te gaan met agressief gedrag naar aanleiding van de coronamaatregelen:

• Via het «Steunpunt Coronazorgen» is informatie te verkrijgen over hoe agressie zich
uit in verschillende fasen van de coronacrisis, hoe je verschillende soorten agressief
gedrag kunt herkennen en welke strategieën er zijn om hiermee om te gaan3.

• Daarnaast is er het «contactpunt psychosociale ondersteuning van zorgprofessionals»
van ARQ IVP. Medewerkers in de zorg die geconfronteerd worden met ingrijpende gebeurtenissen
kunnen hier terecht voor mentale ondersteuning, o.a. via een telefoonlijn die bemenst
wordt door gespecialiseerde psychologen. Werkgevers kunnen bovendien advies vragen
aan een crisisadviseur van ARQ IVP die kosteloos meedenkt over het inrichten van opvang
en nazorg binnen de eigen organisatie4.

Als het specifiek gaat om de situatie in ziekenhuizen, vind ik het belangrijk om te
vermelden dat de meeste ziekenhuizen actief beleid voeren en diverse maatregelen hebben
getroffen om agressie en geweld te voorkomen en de gevolgen ervan te beperken. De
arbeidsmarktfondsen van de ziekenhuizen en umc’s hebben bovendien de aanpak Veilige
Zorg ontwikkeld waarin maatwerkondersteuning wordt geboden bij het ontwikkelen van
een effectief agressiebeleid en adequate implementatie ervan. Momenteel wordt er binnen
dit project in 93 ziekenhuizen, umc’s en revalidatiecentra maatwerkondersteuning geboden.
Daarnaast zetten verschillende ziekenhuizen sinds de tweede coronagolf actief campagnes
in om bezoekers te wijzen op een respectvolle omgang met zorgverleners door hen te
informeren over de gedragsregels en maatregelen die in het ziekenhuis gelden. Ook
hebben meerdere ziekenhuizen de beveiliging geïntensiveerd om hun medewerkers zo goed
mogelijk te beschermen. Het organiseren of opschalen van beveiliging is aan individuele
ziekenhuizen zelf.

Op dit moment is er dus al veel kennis, materiaal en ondersteuning beschikbaar over
het omgaan met agressie naar aanleiding van de coronamaatregelen. Vanwege de maatschappelijke
dynamiek die de coronapandemie teweeg heeft gebracht en de personeelswisselingen binnen
zorginstellingen, zal echter blijvend aandacht gevraagd moeten worden om de informatie
op dit vlak bij werkgevers en zorgmedewerkers goed onder de aandacht te houden. Ik
zal sociale partners vragen hun achterban te wijzen op de eerdergenoemde initiatieven.
Daarnaast ben ik doorlopend met hen in gesprek over wat er nodig is om de ondersteuning
van werkgevers en werknemers bij de generieke aanpak van agressie en ongewenst gedrag
de komende periode effectief voort te zetten.

Ondersteuning van werkgevers via de branchegerichte aanpak van agressie en ongewenst
gedrag

De primaire verantwoordelijkheid voor de bescherming van medewerkers tegen agressie
en ongewenst gedrag ligt bij de werkgevers. Zij zijn op grond van de Arbowet verplicht
om de risico’s in kaart te brengen en een beleid te voeren dat erop gericht is om
agressie op de werkvloer te voorkomen of te beperken. Het Ministerie van VWS ondersteunt
werkgevers in zorg en welzijn hierbij. In de periode 2011–2016 zijn in het kader van
het actieplan «Veilig werken in de zorg» diverse hulpmiddelen, kennis- en informatiematerialen
ontwikkeld op het gebied van preventie, melden, opvang, nazorg en aangifte doen. Een
groot deel van deze middelen is nog steeds beschikbaar via de arbocatalogi in zorg
en welzijn. Daarnaast zijn ook via de website van het platform Gezond & Zeker handvatten
te vinden voor het omgaan met agressie5. Zorgmedewerkers en veiligheidscoaches kunnen hier bijvoorbeeld terecht voor gratis
e-learnings en praktische tips over dit onderwerp.

Als vervolg op het actieplan heeft de voormalig Minister voor Medische Zorg en Sport
in overleg met sociale partners in zorg en welzijn eind 2020 een branchegerichte aanpak
van agressie en ongewenst gedrag aangekondigd6. Zoals eerder gezegd zal ik deze aanpak continueren en waar nodig intensiveren. De
eerste stap van deze aanpak was een grootschalig onderzoek in opdracht van het Ministerie
van VWS en PGGM&CO waarbij in kaart is gebracht welke vormen van agressie en ongewenst
gedrag in de sector voorkomen. Tevens is onderzocht welke wensen en ondersteuningsbehoeften
zorgmedewerkers hebben op dit gebied. De resultaten van het onderzoek zijn op 13 april
2021 gedeeld met uw Kamer en vervolgens besproken met de sector7
,
8.

In de huidige fase zijn de vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers in zorg
en welzijn aan zet om o.a. met behulp van dit onderzoek gericht aan de slag te gaan
om de eigen branchegerichte aanpakken (verder) te ontwikkelen. Ik bied hen de mogelijkheid
om hiervoor in 2022 op brancheniveau subsidie aan te vragen. De huidige stand van
zaken is dat acht van de negen branches in zorg en welzijn inmiddels concrete plannen
hebben voor de (door)ontwikkeling van hun branchegerichte aanpak. Een deel hiervan
maakt daarvoor naar verwachting gebruik van de cofinanciering die VWS hen biedt:

• Vijf branches hebben al dan niet in aanvulling op andere activiteiten reeds een subsidieaanvraag
bij het Ministerie van VWS ingediend of zijn voornemens dit op korte termijn te doen
(jeugdzorg, sociaal werk, ggz, universitair medische centra en ziekenhuizen).

• Drie branches hebben aangegeven via een andere weg de (door)ontwikkeling van een eigen
branchegerichte aanpak te realiseren, bijvoorbeeld door deze mee te nemen in een bredere
subsidieaanvraag onder de MDIEU-regeling9 van het Ministerie van SZW (huisartsenzorg) of via het eigen arbeidsmarktfonds (gehandicaptenzorg)
of de eigen branchevereniging (ambulancezorg).

• Eén branche heeft het Ministerie van VWS laten weten momenteel geen nieuwe elementen
aan de aanpak toe te voegen, maar zich te richten op het gestructureerd en gedurende
langere tijd onder de aandacht brengen van de reeds beschikbare informatie rondom
(het tegengaan van) intern en extern ongewenst gedrag (VVT).

De komende periode houd ik via bestuurlijk overleg met sociale partners vinger aan
de pols wat betreft de voortgang op de ontwikkeling en uitvoering van de branchegerichte
aanpakken. Het Ministerie van VWS blijft in aanvulling daarop de ervaren agressie
op de werkvloer in zorg en welzijn monitoren via de jaarlijkse werknemerspanels die
vanuit het AZW onderzoeksprogramma worden uitgevoerd. Ik moedig vertegenwoordigers
van werkgevers en werknemers nadrukkelijk aan om breed te kijken naar wat er in de
eigen branche nodig is om medewerkers zo goed mogelijk te beschermen tegen verschillende
vormen en bronnen van agressie en ongewenst gedrag. Tot slot acht ik het van groot
belang dat er ook tussen branches uitwisseling van kennis en ervaring plaatsvindt.
Daartoe wordt dit jaar een lerend netwerk opgezet waar alle betrokken partijen op
brancheniveau voor worden uitgenodigd.

Samen met sociale partners, het Ministerie van J&V, politie en OM werk ik zo aan een
veilige werkomgeving in zorg en welzijn. Agressie en ongewenst gedrag tegen zorgpersoneel
willen en kunnen we immers niet accepteren.

De Minister voor Langdurige Zorg en Sport, C. Helder