Brief regering : Derde en laatste rapport Evaluatiecommissie tijdelijke wet digitale beraadslaging en besluitvorming

Nr. 11 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 14 december 2020

Op 9 april 2020 is de Tijdelijke wet digitale beraadslaging en besluitvorming (Kamerstuk
35 424) (hierna: Tijdelijke wet) in werking getreden na een bijzonder snel wetgevingstraject.
Het doel van de tijdelijke wet was om besluitvorming door volksvertegenwoordigingen
mogelijk te blijven maken. Tegelijk met de inwerkingtreding van de tijdelijke wet
is de evaluatiecommissie tijdelijke wet digitale beraadslaging en besluitvorming (hierna:
Evaluatiecommissie) ingesteld om tijdens de looptijd te leren van de ervaringen en
lessen te kunnen delen. Op 7 december 2020 heeft de Evaluatiecommissie het derde en
voorlopig laatste rapport opgeleverd dat ik u hierbij aanbied1. De Evaluatiecommissie stond onder voorzitterschap van prof.dr. Klaartje Peters en
bestond daarnaast uit prof.mr. Geerten Boogaard, prof.dr. Bibi van den Berg en mr.
Lianne Kalken. Ik wil hen danken voor de inspanningen die zij hebben verricht.

Bij aanvang van de werkzaamheden door de Evaluatiecommissie was de verwachting dat
de Tijdelijke wet in het najaar van 2020 zou zijn vervallen en dat de Evaluatiecommissie
dan een eindevaluatie zou uitvoeren. De ontwikkelingen rondom het coronavirus hebben
er echter toe geleid dat de wet meermalen is verlengd, en dat er momenteel een voorstel
voorligt om de Tijdelijke wet voor de derde maal te verlengen, tot 1 maart 2021. Dit
derde rapport is daarom geen eindevaluatie, maar beantwoordt wel enkele evaluatieve
vragen en is het laatste rapport van de Evaluatiecommissie. De verwachting is dat
er bij nieuwe verlengingen geen wezenlijk andere inzichten of ervaringen zullen zijn,
waardoor het beeld dat de commissie inmiddels heeft opgehaald goed zicht geeft op
de vergaderpraktijk onder de tijdelijke wet.

De Evaluatiecommissie concludeert dat de Tijdelijke wet aan de verwachtingen heeft
voldaan. De doelstelling is gehaald om op decentraal niveau digitale vergaderingen
van de volksvertegenwoordigingen mogelijk te maken die in grote lijnen cyberveilig
en rechtmatig zijn. Ook concludeert de commissie dat de tijdelijke wet een gemengd
beeld laat zien op de politiek-bestuurlijke effecten die de tijdelijke wet heeft gehad
op vergaderingen van volksvertegenwoordigende organen. De commissie meent zowel negatieve
als positieve effecten te zien.

Uit het evaluatierapport blijkt dat fysiek vergaderen ook in de praktijk de voorkeur
blijft houden. Aanwijzingen daarvoor zijn volgens de Evaluatiecommissie de tegenzin
waarmee de meeste volksvertegenwoordigingen tijdelijk zijn overgestapt op digitale
beraadslaging en besluitvorming, evenals de snelheid waarmee teruggegaan is naar fysieke
vergaderingen zodra dat mogelijk was. Dit wijst er op dat ook daadwerkelijk voldaan
is aan het uitgangspunt dat fysiek vergaderen de norm blijft.

Gebruik van de Tijdelijke wet

Bijna alle gemeenteraden, provinciale staten en algemene besturen van waterschappen
hebben inmiddels digitaal vergaderd. De commissie meldt dat voor 12 gemeenteraden
geldt dat niet digitaal is vergaderd. De belangrijkste redenen hiervoor zijn dat de
raad digitaal vergaderen niet wenselijk vond of dat er een coronaproof vergaderlocatie
beschikbaar was. Meer dan 90% van de volksvertegenwoordigende organen heeft ook een
besluitvormende vergadering langs digitale weg gehouden. De eilandsraden die ook gebruik
konden maken van deze tijdelijke wet hebben dat niet gedaan. Overigens geldt voor
ruim 80% van de genoemde organen dat zij sinds half maart een fysieke vergadering
in de eigen vergaderzaal hebben gehouden, waarbij in de meeste gevallen wel aanpassingen
zijn doorgevoerd. Voor 15% van de gemeenteraden en 2 provincies is het niet mogelijk
gebleken in de eigen zaal te vergaderen. Tevens is veel vergaderd op externe locaties.
Dit geldt voor 34% van de gemeenten en meer dan de helft van de provincies en waterschappen.
Voor 28 gemeenten en 3 provincies bleken financiële overwegingen in de weg te staan
aan het gebruik van een externe locatie en voor 3 gemeenten en 3 waterschappen waren
de kosten voor aanpassing de reden om de eigen zaal niet te gebruiken.

Onder de gemeentegriffiers was tot mei 52% positief over de Tijdelijk wet. Bij de
laatste enquête was dit 58%. Tevens gaf de meerderheid (55%) van de gemeentegriffiers
aan dat ze positiever over de Tijdelijke wet zijn gaan denken. Tot slot vindt 71%
van de gemeentegriffiers dat digitale (besluitvormende) vergaderingen in de toekomst
mogelijk moeten blijven. Deze positieve beelden zijn niet enkel te vinden onder gemeentegriffiers,
maar worden ook breed gedeeld door volksvertegenwoordigers vanuit provincies en waterschappen.

Uit voorliggend rapport blijkt dat onder griffiers en decentrale volksvertegenwoordigers
een grote mate van tevredenheid bestaat met de regeling in de tijdelijke wet. 88%
van de ondervraagde raadsleden blijkt voor een permanente regeling te zijn van digitaal
vergaderen. Een meerderheid van de raadsleden (51%) is daarbij vooral voor een regeling
voor noodgevallen.

Verkenning permanente regeling

De Evaluatiecommissie meent dat de Tijdelijke wet zijn doel heeft gediend. De Tijdelijke
wet is langer nodig dan voorzien. Een van de adviezen van de Evaluatiecommissie is
dan ook een begin te maken met een structurele inpassing van het digitale vergaderen
in de wet. Vanuit juridisch perspectief is er volgens de Evaluatiecommissie geen reden
om de mogelijkheid om bij uitzondering een vergadering in een digitale omgeving bijeen
te roepen, niet blijvend te regelen. Daarbij komt volgens de Evaluatiecommissie dat
vanwege het coronavirus een digitale vergadervoorziening voorlopig nog nodig zal zijn
en er zouden in de toekomst vergelijkbare crises zich voor kunnen doen. Tevens zijn
er volgens de Evaluatiecommissie andere bijzondere situaties te bedenken, zoals het
moeten dichten van een gat in het bestemmingsplan in het zomerreces, waarin digitale
vergaderingen in de toekomst nog eens gewenst kunnen zijn om een rechtmatig besluit
te nemen.

Het advies van de evaluatiecommissie om een begin te maken met een structurele inpassing
van het digitale vergaderen neem ik ter harte, ook gelet op de steun onder griffiers
en raadsleden die hiervoor blijkt uit dit rapport. Voor het maken van de permanente
regeling kan de Tijdelijke wet als uitgangspunt dienen. De evaluatie van de Tijdelijke
wet biedt concrete handvatten en verbeterpunten voor de verdere uitwerking daarvan.
Ik zal daarom de mogelijkheden voor een permanente regeling verkennen. Specifiek zal
ik bij die verkenning kijken naar drie vraagstukken:

– De technische vereisten voor digitaal vergaderen, zoals een betere geschiktheid van
de vergader- en stemsystemen, extra eisen voor besloten vergaderingen en geheime documenten
en extra waarborgen ten aanzien van de democratische inbedding van de decentrale politiek
door het verzekeren van toegang van journalisten en ondersteuning te bieden bij het
organiseren van inspraak.

– Beslisregels voor de vergaderwijze. Waarbij het regelen hiervan in eventuele wetgeving
een optie kan zijn.

– Hoe om te gaan met hybride vergaderingen.

Ten aanzien van hybride vergaderingen geeft de Evaluatiecommissie aan dat er nog geen
communis opinio heerst onder volksvertegenwoordigers en ondersteuners op dit punt.
Tevens wordt aangedragen dat de praktische mogelijkheden voor hybride vergaderen op
dit moment nog niet maximaal benut worden. Volgens de Evaluatiecommissie is het daarom
nog niet het moment om een algemene regel voor hybride vergaderingen voor decentrale
volksvertegenwoordigingen te formuleren.

Tegelijkertijd heeft de evaluatiecommissie voorbeelden van gemengde vergaderingen
gezien waarin de techniek, de vergaderopstelling en de vergaderorde feitelijk als
een gelijk speelveld oogde. De enquêtegegevens van zowel de volksvertegenwoordigers
als de ondersteuners met ervaring in gemengd vergaderen laten zien dat gemengd vergaderen
inderdaad lang niet altijd per se als een ongelijk speelveld wordt ervaren, en een
aanzienlijk deel van de griffiers denkt dat met technische middelen veel kan worden
bereikt. Daarom adviseert zij nader onderzoek naar de effecten van hybride vergaderen,
en daarbij expliciet de vraag mee te nemen onder welke randvoorwaarden én in welke
situaties dit incidenteel dan wel structureel mogelijk zou moeten zijn. Om dit te
onderzoeken acht ik het voorstelbaar dat er experimenteerruimte wordt geboden om in
situaties waarin ook digitaal vergaderd mag worden ervaringen op te doen met hybride
vergaderen.

Naar aanleiding van de evaluatie van de Tijdelijke wet en de positieve reacties vanuit
griffiers en decentrale volksvertegenwoordigers ga ik eerst in gesprek met gemeenten,
provincies en waterschappen en de beroeps- en belangenverenigingen van de politieke
ambtsdragers over de wijze waarop een permanente regeling ingevuld kan worden. Begin
maart 2021 zal ik u informeren over het draagvlak hieromtrent. Ik zal uw Kamer dan
ook het proces schetsen hoe ik tot de beantwoording van de vraagstukken met betrekking
tot de technische vereisten, beslisregels voor de vergaderwijze en hybride vergadervormen
kom en wanneer een wetsvoorstel te verwachten is.

De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren