Staat van de rechtsstaat
24 juni 2026, debat - Hoe staat de Nederlandse rechtsstaat ervoor? De Kamer debatteert daarover met minister Heerma (Binnenlandse Zaken) en staatssecretaris Van Bruggen (Justitie en Veiligheid).
In 2021 besloot de Kamer om jaarlijks te debatteren over de rechtsstaat. Op 19 januari 2023 vond een debat plaats. Het is goed om hierover te spreken, vindt de minister, ook los van de politieke waan van de dag, want de rechtsstaat heeft permanent onderhoud nodig.
Overheid en burgers
"Als de gerechtigheid ontbreekt", zo haalt Bikker (ChristenUnie) kerkvader Augustinus aan, "wat is de overheid dan anders dan een roversbende?" Burgers moeten er volgens haar op vertrouwen in hebben dat de overheid en wetten voor hen werken. Te vaak is dat nu volgens haar niet zo.
De rechtsstaat begint bij de belofte dat iedereen gelijkwaardig is, zegt Van Baarle (DENK), maar volgens hem breekt de overheid die belofte en voert zij beleid dat tot discriminatie leidt. Hij noemt als voorbeelden het etnisch profileren, het bespioneren van moskeeën en het feit dat DUO studenten met een migratieachtergrond als fraudeur betitelde.
In een rechtsstaat moet de overheid niet tegenover haar burgers staan, zegt Van der Plas (BBB). Zij vindt dat de overheid onder anderen PAS-melders, pelsdierhouders en vuurwerkondernemers onrechtvaardig heeft behandeld.
Toegankelijkheid recht
Wat is een rechtsstaat waard als burgers hun recht niet kunnen halen? Abdi (PRO) wijst erop dat niet iedereen op dezelfde manier toegang heeft tot het recht, bijvoorbeeld omdat er te weinig geld is voor de sociale advocatuur.
Ook Sneller (D66) vraagt aandacht voor de sociale advocatuur. Hij spoort de staatssecretaris aan om de beschikbare middelen voor rechtshulp zo effectief mogelijk in te zetten.
De sociale advocatuur helpt "de kleine mens tegen het grote onrecht", benadrukt Struijs (50PLUS). Hij maakt zich daarnaast zorgen over dat er te weinig gebeurt met aangiftes van gewone burgers, omdat er te weinig capaciteit is in de strafrechtketen. We moeten straffeloosheid aanpakken, beaamt de staatssecretaris. Ze wijst op het actieplan om de gevangeniscapaciteit te vergroten.
"Postcoderecht" noemt Dobbe (SP) het gegeven dat de toegang tot het recht afhankelijk lijkt te zijn van waar je woont. Dat blijkt ook uit het tussenrapport van de Kwartiermaker landelijk dekkend netwerk sociaaljuridische en financiële hulp.
De toegang tot het recht is essentieel voor de rechtsstaat, benadrukt de staatssecretaris. Ze wil de griffierechten verlagen en investeren in de sociale advocatuur, vooral in de regio's waar dat het meest nodig is.
Politiek, rechters en ambtenaren
Hoe is de macht verdeeld in de rechtsstaat? Daar kijken de woordvoerders verschillend tegenaan. Om invloed uit te oefenen kun je tegenwoordig beter de rechtbank in stappen dan het stemhokje, vindt Clemminck (JA21). Hij waarschuwt dat dit ten koste kan gaan van de politieke ruimte om eigen keuzes te maken voor toekomstige generaties.
Het primaat van beslissingen die een grote groep raken, betoogt Ellian (VVD), zou bij de wetgever moeten liggen. Maar hij ziet dat de rechter zich over steeds meer onderwerpen uitspreekt, bijvoorbeeld in de Urgendazaak. Vaak gebeurt dit op basis van het EVRM.
Heerma antwoordt dat de rechter juist een essentiële rol vervult in de trias politica en dat er een balans is tussen de wetgever en de rechter. Je eigen tegenspraak organiseren hoort wat hem betreft ook bij de Nederlandse democratische traditie.
Als de kiezer stemt voor verandering, zegt Schilder (Groep Markuszower, mede namens Kamerlid Keijzer), verandert er weinig. De macht ligt in haar ogen steeds minder bij de politiek en steeds meer bij topambtenaren. Bosma (PVV) denkt dat "universitair geschoold, links-liberaal Nederland gewoon altijd zijn zin krijgt". Van beide standpunten neemt minister Heerma afstand.
Inflatie en vertrouwen
We moeten de rechtsstaat beschermen, benadrukt Van den Brink (CDA), maar er lijkt volgens hem soms sprake van "rechtsstaatbedreiginginflatie". Niet elke verandering is gelijk een bedreiging van de rechtsstaat, vindt hij. Dat geldt wat hem betreft bijvoorbeeld voor de plannen om het demonstratierecht aan te passen.
Ook Flach (SGP) ziet inflatie in het spreken over bedreiging van de rechtsstaat. Hij denkt daarbij aan de rechtsstatelijke toets van verkiezingsprogramma's door de Nederlandse Orde van Advocaten.
In de beleving van Van Meijeren (FVD) is het volkomen terecht om de Nederlandse rechtsstaat te wantrouwen. Iedereen die zoals hij kritiek heeft op het "gecorrumpeerde systeem", wordt volgens hem verdacht gemaakt en hard aangepakt.
De Kamer stemt op 1 juli over de tijdens het debat ingediende moties.
Zie ook
- Het overzicht van de laatste debatten in het kort
- De geredigeerde woordelijke verslagen van Kamervergaderingen (het stenogram). Deze zijn maximaal vier uur na het uitspreken beschikbaar.
- Kijk debatten terug via Debat Direct