Plenair verslag Tweede Kamer, 3e vergadering
Donderdag 17 september 2026

• Begin

  10:15 uur
• Sluiting

  0:00 uur
• Status

  Ongecorrigeerd

---

Opening

Voorzitter: Van Campen

Aanwezig zijn leden der Kamer, te weten:

De voorzitter:
Ik open de vergadering van donderdag 17 september 2026.

Mededelingen

Mededelingen

Mededelingen

De voorzitter:
Ik deel aan de Kamer mee dat er geen afmeldingen zijn.

Deze mededeling wordt voor kennisgeving aangenomen.

Hamerstukken

Hamerstukken

Aan de orde is de behandeling van:

• het wetsvoorstel Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994 in verband met de structurele invoering van de mogelijkheid van digitale aanvraag van rijbewijzen (Wet digitale aanvraag rijbewijzen) (36937);
• het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen en enkele andere wetten met het oog op het vereenvoudigen van het partnerbegrip voor toeslagen (Wet vereenvoudiging partnerbegrip toeslagen) (36932);
• het wetsvoorstel Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere wetten die betrekking hebben op de BES eilanden (Fiscale verzamelwet BES eilanden 2027) (36939);
• het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de omzetbelasting 1968 in verband met een aanpassing van de bijzondere regelingen voor ondernemers die diensten verrichten voor andere dan ondernemers, of goederen op afstand verkopen, of bepaalde goederen binnenlands leveren (Wet implementatie Richtlijn btw in het digitale tijdperk - enkele btw-registratie) (36920).

Deze wetsvoorstellen worden zonder beraadslaging en, na goedkeuring van de onderdelen, zonder stemming aangenomen.

Algemene Politieke Beschouwingen

Algemene Politieke Beschouwingen

Aan de orde is de voortzetting van de Algemene Politieke Beschouwingen.

Termijn antwoord

(Zie vergadering van 16 september 2026.)

De voorzitter:
Aan de orde zijn wederom de Algemene Politieke Beschouwingen. Ik heet de minister-president en de ministers en staatssecretarissen van harte welkom, en natuurlijk ook de leden en eenieder die het debat volgt op de tribune of elders. Ik zie een volle publieke tribune. U bent van harte welkom. Fijn dat u er bent om dit belangrijke debat te volgen. Ik wijs er wel op dat geluiden van instemming of afkeuring niet zijn toegestaan. In deze zaal zijn alleen de volksvertegenwoordigers en vandaag de minister-president aan het woord.

Ik deel aan de Kamer mee dat de minister van Financiën vanavond moet afreizen naar de Ecofin-Raad in Dublin.

We zijn toe aan de eerste termijn van de minister-president. Ik wilde hem het woord geven, maar alsof we nooit weg zijn geweest, zie ik de heer Markuszower staan.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):
Goedemorgen. Het was een kort nachtje, maar ik ben blij om u weer te zien, voorzitter.

De voorzitter:
Het is niet aan u af te zien.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):
Er is een probleem met mijn e-mail, denk ik. Ik had gisteren een informatieverzoekje gedaan over die nieuwe koopkrachtcijfers. Die koopkrachtplaatjes lijken achterhaald. Allemaal economen hebben dat berekend. Waar we vandaag over praten met de minister-president — ik hoop dat het een goed debat wordt — lijkt gebaseerd te zijn op cijfers die door economen als achterhaald worden gezien. Ik had de minister — ik denk dat het de minister van Financiën is — gevraagd om ons een updateje te sturen, zodat we weten waar we het over hebben.

De voorzitter:
Ja, ik herinner het me. We gaan er gelijk even achteraan, want u weet hoe het werkt met de informatieverzoeken: die mag u grondwettelijk gewoon doen. We gaan erachteraan, meneer Markuszower.

Het woord is aan de minister-president. Ik stel voor interrupties niet te maximeren, ze weer in drieën te doen en ze kort en bondig te houden. Het zou mooi zijn als we even de inleiding van de minister-president, als die niet al te lang duurt, kunnen afluisteren alvorens we het debat gaan voeren. Het woord is aan de minister-president.

Minister Jetten:
Voorzitter, goedemorgen. Laat ik beginnen met twee felicitaties, allereerst aan collega Lidewij de Vos met de geboorte van haar dochter, en aan Ulysse Ellian, die vandaag zijn verjaardag viert in deze zaal.

(Geroffel op bankjes)

Minister Jetten:
Voorzitter. Het zijn mijn eerste Algemene Politieke Beschouwingen als minister-president, maar het is mijn negende keer dat ik hierbij ben. Eerder was ik dat als Kamerlid, fractievoorzitter en minister. Ik moet eerlijk zeggen: ik heb er gisteren toch ook wel van genoten. Het was een mooi debat in eerste termijn, met grotendeels heel verhelderende inbrengen van veel fracties, in een goede sfeer en met behoorlijk veel humor. Laten we eerlijk wezen: we hebben de afgelopen jaren ook weleens APB's gehad die wat minder luchtig verliepen. Dit is dus met recht een jaarlijks hoogtepunt van onze parlementaire agenda. Toch gaat het deze dagen niet alleen om de debatkunst, want mensen in het land die meekijken zijn niet zozeer geïnteresseerd in wie hier nou het meeste gelijk krijgt. Ze verwachten dat we met elkaar problemen ook echt aanpakken en dat we dat sámen doen. Deze begroting gaat vooral over de vraag hoe Nederland weer vooruitkomt. Dat zeg ik ook met het oog op de internationale context waarin we ons bevinden: oorlog en onrust buiten onze grenzen, energieprijzen die hoog blijven en een economie die daar last van heeft. Het staat allemaal ook in deze boeken.

Begin augustus werd bij het vliegveld van Leipzig in Duitsland een Russische drone met explosieven gevonden. Dat maakt heel tastbaar dat we het ons ook hier niet kunnen veroorloven om onze veiligheid, onze economie en onze rechtsstaat op hun beloop te laten. Er staat iets groters op het spel en daar hebben we elkaar voor nodig. Maar hoe maken we Nederland nou zo sterk dat we ons kunnen weren en wapenen tegen die onzekerheid in de wereld? Dat is uiteindelijk de kern van wat we hier met elkaar doen. Bij elk plan dat wij als kabinet bij uw Kamer indienen, stellen we ons de vraag of dat bijdraagt aan een sterker Nederland.

Dat is ingewikkeld, want veel van de vraagstukken die ook gister aan bod kwamen, vragen al veel langer om een weg vooruit, zoals meer betaalbare woningen, het oplossen van de stikstofproblematiek of een betere aanpak voor het klimaat, en die grote investeringen in defensie. Gisteren constateerde ik ook dat we het over veel van die belangrijke zaken grotendeels eens zijn: over meer bouwen, over perspectief voor boeren, over meer tempo om dat stroomnet uit te breiden en over die investeringen om onze veiligheid op orde te krijgen en onze infrastructuur weer op te lappen.

Dat Kamer en kabinet daar samen oplossingen voor kunnen vinden, hebben we al gezien. Neem bijvoorbeeld stikstof. Sinds juni ligt er een pakket in deze Kamer dat breed goed is ontvangen, niet als doel op zich, maar als sleutel om weer ruimte te maken voor boeren, de natuur en de bouw. Vlak na Prinsjesdag volgen onze plannen voor het versnellen van de woningbouw. Op asiel liggen er nu plannen en aangenomen wetten die ook echt uitvoerbaar zijn en waar we nu al de effecten van zien. Zo zullen we ook op een aantal andere grote onderwerpen, zoals een toekomstbestendig sociaal stelsel en een goede zorg, met elkaar die weg vooruit moeten vinden.

Een vraag die er bij Algemene Politieke Beschouwingen altijd boven hangt, is ook: wie draagt welke pijn? De financiën, zowel de plussen als de minnen, moeten namelijk ook eerlijk worden verdeeld. Over wat eerlijk en rechtvaardig is, wordt in deze zaal ook verschillend gedacht. Daar zijn niet zomaar meerderheden voor te vinden. Daarvoor zullen we de komende tijd met elkaar toch ook weer die Nederlandse traditie van polderen moeten beetpakken, want polderen is elkaar tegenkomen en er samen uit komen. We hebben gister met mooie metaforen over de wederopbouw en over de Haringvlietbrug gezien hoe dat werkt.

Dit kabinet heeft met deze begroting een stap in uw richting gezet. We hebben de afgelopen tijd met verschillende fracties in uw Kamer, sociale partners en medeoverheden gesproken. Daarbij hebben we ook goed geluisterd. Daarom zitten er in deze Miljoenennota vele handreikingen om tegemoet te komen aan wensen en ideeën die door anderen zijn aangeleverd. De komende weken praten we daar graag over door, om er met elkaar voor te zorgen dat we Nederland weer sterker en beter kunnen maken.

De heer Wilders (PVV):
Ik zei gisteren in mijn termijn al dat, als je de peilingen mag geloven, het vertrouwen van de Nederlanders in deze ploeg en ook in de minister-president zelf tot het absolute dieptepunt is gedaald — dat geldt ook voor mijn fractie — maar ik had niet kunnen bevroeden wat er vanmorgen gebeurde. Ik loop hier al een hele tijd rond. Ik ben, zoals u weet, de nestor, het langstzittende Kamerlid, van dit parlement. Ik heb in al die jaren — dat is 25, 26 of 27 jaar — nog nooit meegemaakt wat ik vanmorgen zag gebeuren in het Algemeen Dagblad. Dat is dat niet journalisten of mensen in de omgeving van de premier, maar gewoon collega-ministers die om u heen zitten, u anoniem drie dolken in de rug hebben gestoken. Die zeggen — u kunt lachen, maar het is niet leuk — het volgende. Ik zal niet alles citeren, maar toch een paar belangrijke onderwerpen. Een minister zegt: de enige regie die Rob pakt, is de beeldregie. Een andere minister zegt: hij staat vooraan als het goed gaat, maar achteraan als het moeilijk wordt. Weer een andere minister — het staat er gewoon letterlijk — zegt: er zit gewoon geen natuurlijk leiderschap in Rob. Dat is gewoon een collega van hem die dat over de minister-president zegt, die vandaag zijn eerste optreden als minister-president heeft. Een ander zegt weer: met iedere tafel waar hij aanschuift is hij het eens. Het zijn dikke messen in uw rug van de mensen om u heen. Ik zou bijna zeggen als oppositie: het is broodroof; het is mijn taak om dat te doen. Maar zij doen dat nu. Ik zou toch aan de minister-president willen vragen om daarop te reflecteren. Wat vindt u daarvan? Het zou me niet hebben verbaasd als u hier had gestaan en het volgende had gezegd. Dat de oppositie mij wantrouwt, dat Nederland mij wantrouwt, is tot daaraan toe. Dat vind ik al onbegrijpelijk, maar dat uw eigen mensen om u heen, op de dag dat u hier voor het eerst moet optreden bij de Algemene Politieke Beschouwingen, drie, vier messen in uw rug steken ... U wordt in uw eigen club niet vertrouwd. Wat doet u daar nog?

Minister Jetten:
Nou, dit is wel weer een lekker zwartgallig begin van de heer Wilders. Als dit misschien over hem was geschreven, dan was zijn reactie geweest: boos worden, weglopen, ik weet het niet. Ik zit hier in vak K met een ploeg om mij heen, met zeer gemotiveerde mensen, die vanaf dag één tegen elkaar hebben gezegd: wij gaan op een aantal onderwerpen dingen oplossen, ook op onderwerpen waar VVD, CDA en D66 elkaar de afgelopen jaren de hersens over hebben ingeslagen; daar gaan wij op zoek naar de weg vooruit, daar zijn we ook bereid over eigen schaduwen heen te stappen en daar maken we het beste van. Ik ben hartstikke trots op deze ploeg, want die gaat problemen niet uit de weg. Zij nemen hun taak serieus en komen met voorstellen. Er wordt ook heel mooi samengewerkt in dit kabinet, want er zijn allerlei duo's, trio's en taskforces waar mensen over hun eigen verantwoordelijkheid heen stappen om samen tot oplossingen te komen. Dat is precies de opdracht die wij voor ons zien. Ik ben niet geïnteresseerd in de beautycontest; ik ben niet geïnteresseerd in peilingen of vertrouwenscijfers die tussendoor komen. Wij willen met dit vak K aan het eind van deze rit worden afgerekend op wat we voor Nederland hebben betekend.

De heer Wilders (PVV):
Dit zijn geen peilingen of vertrouwenskwesties. U bent trots op uw ploeg, maar uw ploeg heeft een gruwelijke hekel aan u. Voordat u hier ... Ik gun u dat persoonlijk niet; laat dat helder zijn. Ik wil politiek gezien dat uw kabinet opstapt, het liefst vandaag, maar het is bijna onmenselijk wat ze u aandoen. U staat daar voor het eerst als minister-president, wat ik ook van u vind, en er zijn collega's om u heen die u drie keer een mes in de rug steken, die naar een van de grootste kranten van Nederland gaan, gisteren of eergisteren, en die gewoon tegen u zeggen dat u geen leider bent, dat u geen charisma heeft, dat de enige regie die u pakt voor een camera is, beeldregie is, dat u afwezig bent — ik kan nog een uur doorgaan. U kunt eroverheen praten en ik begrijp ook, meneer de minister-president, zeg ik via u, meneer de voorzitter, dat dat heel pijnlijk is. Het is heel pijnlijk. U kunt wel nee knikken, maar het is heel pijnlijk. Heel Nederland ziet dat. Iedereen die het Algemeen Dagblad heeft gelezen, zal dat ook bevestigen. Hoe kunt u functioneren als bij het eerste belangrijke debat drie van de vier van de ministers die om u heen zitten u een mes in de rug steken? Hoe kunt u functioneren?

Minister Jetten:
Het is fijn dat de heer Wilders zich zo om mij bekommert. Dat waardeer ik, maar ik heb echt geen AD-krantenartikel nodig om met mijn collega's hier in het kabinet te bespreken hoe wij met elkaar samenwerken en hoe wij samen dingen oppakken. Het mooie van deze ploeg is ook: als iemand het niet met anderen eens is of er is iets niet goed gelopen, dan bespreken we dat met elkaar; daar hebben we geen krant voor nodig.

De voorzitter:
Afrondend.

De heer Wilders (PVV):
Ze bespreken het niet met elkaar. Ze lopen naar de krant, ze lopen naar een journalist en ze maken u zwart. Ze drukken drie messen in uw rug op de dag dat u hier moet staan. Uw eigen kabinet vertrouwt u niet. Een deel van de oppositie vertrouwt u niet. Een groot deel van Nederland vertrouwt u niet. Hoe kunt u functioneren als u om u heen alleen maar wantrouwen heeft en mensen, uw eigen collega's, die u willen pakken? Hoe kan Nederland er vertrouwen in hebben dat u iets voor ze gaat doen als mensen om u heen u willen vloeren? Dit gaat niet lukken, meneer de minister-president. Als ik u was, zou ik uw biezen pakken.

Minister Jetten:
Ik sta hier met de ambitie om er met deze ploeg wat van te maken. Dat geldt voor iedereen die hier zit. Dat de heer Wilders zulke zware woorden verbindt aan dit artikel in de krant, met "messen in de rug", zegt misschien meer over u en hoe u denkt dat mensen waarmee u samenwerkt met u omgaan. Ik herken dat niet. Ik zie verder overigens ook een stijgende lijn in de inzet van de heer Wilders, want bij het vorige debat kregen we in de eerste termijn nog een motie van wantrouwen aan onze broek; nu heeft u 'm aangekondigd voor de tweede termijn. Laten we er alles aan doen om ervoor te zorgen dat u die bij het volgende debat überhaupt niet meer nodig vindt.

De voorzitter:
Laten we met elkaar blijven proberen te spreken via de voorzitter.

De heer Klaver (PRO):
Het is goed om de premier hier bij zijn eerste Politieke Beschouwingen te zien. In z'n algemeenheid zou ik willen zeggen: als je iets over collega's wil zeggen, doe het lekker met open vizier; dat is een stuk dapperder. Maar daar wilde ik het eigenlijk niet over hebben, want de grote vraag die eigenlijk boven dit hele debat hangt, is: wat gaat dit kabinet doen, en wat is het plan om tot meerderheden te komen? Ik denk dat de uitkomst van vandaag ook moet zijn dat we weten wat de route is die het kabinet voor zich ziet. Ik denk dat velen van ons enigszins in verwarring zijn na gisteren.

Minister Jetten:
Dat lag niet aan ons, dit keer.

De heer Klaver (PRO):
Nou, in zekere zin … Niet alles is de schuld van dit kabinet. Wel veel, meneer Jetten, maar niet alles. Op dit punt geef ik u gelijk. Maar zou u kunnen schetsen hoe u zelf ziet dat we hiernaartoe zouden moeten werken? Eerder heeft de premier namelijk gezegd: ik wil graag een totaalakkoord sluiten en geen cherrypicking. Ik hoorde de VVD gisteren: nou, laten we dat maar lekker per begroting doen. Dat lijkt me één feest, hoor, niet één keer onderhandelen maar gewoon én over een Belastingplan én over vijftien begrotingen onafhankelijk van elkaar. Hoe ziet de minister-president dit voor zich?

Minister Jetten:
Dat was inderdaad de belangrijkste vraag van gisteren. Dat is precies het punt waar ik nu ook bij aankwam. We hebben vanaf de start van dit kabinet gezegd: voor een aantal van de hele grote thema's die er spelen, namelijk onze veiligheid, het versnellen van de woningbouw, de economie op gang krijgen door het stikstofslot open te breken, maar ook de toekomstbestendigheid van ons sociale stelsel, is het verstandig om altijd op zoek te gaan naar breed politiek draagvlak. Dat helpt, omdat het land daarmee ook weet waar we aan toe zijn en dat we niet bij elk volgend kabinet weer een totale koerswending inzetten en met dat jojobeleid heel veel onzekerheid creëren. Dat is ook de reden waarom we vanaf de start op een aantal van die grote dossiers continu met veel oppositiepartijen het gesprek zijn aangegaan om te kijken hoe we die brede steun kunnen organiseren.

Veel van onze plannen en ambities zitten natuurlijk in deze Miljoenennota en in het Belastingplan. Ook daarvoor geldt dus dat brede steun de voorkeur heeft. Dan kijken we naar de medeoverheden en de sociale partners, waar we veel mee samen moeten doen, maar zeker ook naar de Tweede en de Eerste Kamer. Als we brede steun in die beide Kamers kunnen organiseren voor deze Miljoenennota, dan geeft dat de rust en zekerheid die nodig is om die grote doorbraken te realiseren. Ik heb daar gister ook de drie fractievoorzitters van de coalitiepartijen eigenlijk niet heel verschillende dingen over horen zeggen. Zij zeiden namelijk alle drie: de voorkeur heeft brede steun, een breed akkoord, omdat je daarmee ook over begrotingen heen soms deals en afspraken kan maken, die lastiger zijn als alles met deelakkoorden moet. Dat zal de komende weken dus ook de inzet zijn. Ik zal samen met de minister van Financiën vanaf morgen, of als we vandaag vroeg klaar zijn vanaf vanavond, een aantal van u ook uitnodigen. Ik heb gister namelijk de fractievoorzitters van — ik ga gewoon even van links naar rechts — PRO, 50PLUS, Volt, ChristenUnie, SGP en JA21 horen zeggen dat er in deze Miljoenennota handreikingen zitten die tegemoetkomen aan wensen en ideeën die eerder zijn ingediend, maar dat het voor hen nog niet genoeg is om nu volmondig ja te zeggen. Ik heb bij deze oppositiepartijen, en eigenlijk ook bij de heer Vermeer van de BBB, de bereidheid gehoord om te zeggen: ik wil wel kijken of ik in de komende weken toch ja kan zeggen tegen de Miljoenennota en het Belastingplan, als het kabinet bereid is om die op een aantal punten aan te passen. Dat is dus de inzet. Daar willen we de komende weken mee verder. Daarom zullen we u uitnodigen. Ik hoop dat u daar ja op zegt.

De heer Klaver (PRO):
Ik zou hier toch echt nog wel wat meer over willen weten. Eigenlijk is deze poging namelijk al gedaan sinds het kabinet er zit. Is het plan dat alle partijen aan één grote tafel komen te zitten, zeg maar de tafel van de heer Paternotte? Komt u bij ons langs om een-op-een verder te spreken? Het belangrijkste wordt het Belastingplan. Op 12 november stemmen we daarover. Laten we eerlijk zijn: daar wordt de route gekozen voor hoe we aan meerderheden gaan werken. Volgens mij zijn de heer Eerdmans en ik vrij helder geweest over de richtingen die er zijn. Hoe ziet u dat voor zich, premier Jetten? Hoe denkt u daar aan een meerderheid te gaan werken?

Minister Jetten:
Allereerst over de plaats: dat interesseert ons werkelijk waar helemaal niks. Het mag bij de minister van Financiën of op het ministerie van AZ. Als u liever heeft dat we naar de Kamer komen, dan doen we dat, als we dat gesprek de komende tijd maar met elkaar voeren. Ik kan me voorstellen dat een aantal van de fracties zegt: nodig ons gezamenlijk uit. Dat kan dan niet met alle zeven gezamenlijk, maar in combinaties van partijen. Ik hoorde gister onder anderen de heren Eerdmans en Stoffer zeggen: u kunt met onze twee partijen gezamenlijk zaken doen; dat levert hier in de Tweede Kamer ook een route op. Ik vind het ook prima om het een-op-een met fracties te doen. Ja, het Belastingplan is een belangrijke. Die behandeling start over een paar weken. De stemming daarover is in november. Maar wat mij betreft kunnen de gesprekken al op hele korte termijn beginnen. We hebben in de Miljoenennota natuurlijk al op veel onderwerpen een beweging uw kant op gemaakt. Ik ben dus heel erg benieuwd op welke onderwerpen die beweging onvoldoende is en welke inhoudelijke wensen er liggen om de Miljoenennota of het Belastingplan specifiek mee aan te passen. Dat gesprek gaan we graag met u aan.

De voorzitter:
Afrondend.

De heer Klaver (PRO):
Ik maak me grote zorgen, zeg ik eerlijk. We hebben volgens mij breed gezegd dat u moet kiezen, minister-president, welke route u gaat lopen en wat u gaat doen. Eigenlijk zegt u: het maakt me niet zo uit waar we praten, met wie we praten en in welke samenstelling we praten. U gaat dus met JA21 en de SGP apart praten, is eigenlijk de suggestie. Maar ik mag ook nog langskomen. Misschien mogen we wel samen langskomen, mevrouw Bikker! Wie weet! Dit is precies wat er de afgelopen maanden is gebeurd. Dit was volgens mij het recept voor ellende. Er is een inventarisatie gedaan van alle wensen. De vraag is nu, als u die wensen ziet, premier Jetten, welke route naar een meerderheid u kiest. Dat begint bij het Belastingplan. Als u dit weer gaat doen — dit is wat u de afgelopen maanden en weken heeft gedaan — dan voorzie ik weer chaos in plaats van een oplossing en een weg naar een meerderheid. Dat kan Nederland echt niet gebruiken.

Minister Jetten:
Het heeft zich gister in die zin ook wel behoorlijk ingekaderd. Op heel veel van de grote onderwerpen waarover we spreken, heb ik gister ook veel steun gehoord. Op een paar thema's is de discussie het pittigste. Dat gaat in de allereerste plaats over de vraag hoe we ervoor zorgen dat werken nog meer kan lonen en over de vraag hoe we zorgen voor goede koopkracht van Nederlanders, ook in deze moeilijke tijden met allerlei energieprijsstijgingen en economische onrust. Het gaat over de vraag hoe we het investeringsklimaat voor ondernemers versterken en over de vraag welke oplossing we vinden voor box 3, om ervoor te zorgen dat de economische groei op een verstandige manier wordt aangewakkerd. Het gaat voor een heel groot deel over de vraag wat we doen rondom het begeleiden van mensen naar werk. Ik noem mensen die ziek zijn geworden en mensen die hun baan zijn kwijtgeraakt. Eigenlijk constateerden we gister Kamerbreed dat het onmenselijk is dat zo veel Nederlanders langs de kant staan en dat zo veel Nederlanders zo lang moeten wachten totdat ze fatsoenlijk worden geholpen. In die discussie, over "werken moet lonen", een goed investeringsklimaat en een socialezekerheidsstelsel dat mensen weer vooruithelpt, zijn thema's ook met elkaar te verbinden. Daardoor kan er een grotere oplossing ontstaan. Vanaf dag één van het kabinet hebben we gezegd dat we zoeken naar brede politieke steun op grote thema's. Gister hebben zeven fracties aangegeven dat verstandig te vinden en bereid te zijn daarover door te praten. Dan vinden we het ook netjes om die partijen weer uit te nodigen voor vervolggesprekken.

De heer Eerdmans (JA21):
Dit is, denk ik, een cruciaal punt in het debat. Ik heb gisteren gezegd dat je PRO en JA21 niet allebei tevreden kunt houden. Dat kan op heel veel thema's niet, maar zeker niet op het thema van het Belastingplan, dat inderdaad als eerste voorligt. Wij hebben die gesprekken over de lasten in de Miljoenennota gevoerd met de minister van Financiën. Dat gesprek is gestopt en er kwam een Miljoenennota die ons niet beviel. Nou is de echt vrij cruciale vraag: gaat de premier met dat Belastingplan over links of rechts? Wij zijn bereid om te praten, maar niet als niet op voorhand duidelijk is welke route gekozen wordt, want onder de streep de lasten structureel met 8 miljard verhogen, box 3 uitstellen, waar vragen over zijn, het ondernemers lastig maken en lasten voor burgers verhogen … Dat is de route die wij niet willen. Omdat er zo'n groot verschil is tussen de route-PRO en de route-JA21, wil ik heel graag duidelijk hebben welke kant u kiest.

Minister Jetten:
Toch zitten Nederlanders thuis nu vooral te kijken met de vraag wat politiek Den Haag voor hen gaat doen. Daarbij zijn een aantal thema's bovenliggend. Hoe zorgen we ervoor dat je, als je in dit land werkt, meer geld overhoudt aan het eind van de maand? Meerdere partijen hebben gisteren aangegeven dat ze ideeën hebben over hoe die lastenverdeling en dat Belastingplan anders kunnen. We hebben er met 1,5 miljard extra steun voor gezorgd dat de min op de koopkracht voor volgend jaar bijna volledig is weggewerkt. Dat komt na een jaar, 2026, waarin alle Nederlanders er ondanks de grote schommelingen in de wereldeconomie op vooruitgaan. Dat is dus een goede uitgangspositie die we als Nederlandse economie hebben en waarmee we goed nieuws te vertellen hebben voor de mensen thuis. Maar bij de presentatie van de Miljoenennota hebben we ook al gezegd dat er ruimte is om bij dat Belastingplan te kijken hoe dat koopkrachtpakket op een andere manier vorm kan worden gegeven om nog beter recht te doen aan de wensen die hier in de Kamer leven voor meer geld in de portemonnee en voor meer geld als je hard werkt. Daar kunnen we de komende weken over doorpraten. Ik hoop dat ook u, ook de heer Eerdmans, die gesprekken met ons weer wilt voorzetten, want we hebben in de zomer al enorme stappen kunnen maken dankzij de constructieve houding die ook u heeft aangenomen en alle ideeën en input die tijdens die gesprekken zijn aangeleverd.

De heer Eerdmans (JA21):
De premier draait weg van de vraag; u draait weg van de vraag. Het Belastingplan kan niet links én rechts tevredenstellen. Dat is te weinig. Je zal dus moeten kiezen. Beide gaat zéker niet. Dat gesprek kunnen we gezellig in de kamer van mevrouw Bikker voeren, zoals zij aanbood, maar dat duurt heel kort. Dat gaat niet werken. Je zult een kamer moeten kiezen. Politiek is keuzes maken. Dus nogmaals de vraag. Breed gaat niet lukken; gaat de premier over links of over rechts? Wat wordt het?

Minister Jetten:
Natuurlijk ga je in die gesprekken en onderhandelingen uiteindelijk landen op een Belastingplan, al dan niet verder aangepast op verzoek van de Kamer. Daar zal een keuze in zitten, maar wij vinden dat nu vandaag deze keuze maken het land echt tekortdoet. Als mensen thuis gewoon willen dat wij met elkaar problemen oplossen — dat is mogelijk op de grote thema's die ik net heb genoemd — vind ik dat we het ook aan onze stand verplicht zijn om daar de komende weken over door te praten en door te onderhandelen om te kijken hoever we met elkaar kunnen komen.

De voorzitter:
Afrondend.

De heer Eerdmans (JA21):
Afrondend, voorzitter. JA21 heeft geen zin in een gesprek waarin we niet weten waar we aan toe zijn, want dat kost effort. Ik denk dat dat ook voor de collega's geldt. Je moet namelijk, zoals gezegd, behoorlijk goed zijn voorbereid en ingelezen en je moet de cijfers op een rij hebben gezet. Het kost dus gewoon energie, tijd, moeite en politiek uithoudingsvermogen om met elkaar dat gesprek te voeren. Ik zeg dus maar dat wij dat niet gaan doen als we dan weer praten met de minister en als die uiteindelijk niet het mandaat heeft van de premier en het kabinet. Wij willen duidelijkheid. Dat moet in dit debat duidelijk worden: gaat de premier een keuze maken of niet? Wat ons betreft is het graag of niet.

Minister Jetten:
Wij hebben als kabinet een Miljoenennota vastgesteld waarbij we op basis van alle gesprekken hebben gekeken hoe we de plannen vanuit het coalitieakkoord zo kunnen aanpassen dat dat ook een handreiking is naar veel van de partijen in de Kamer. Die Miljoenennota is nu het aanbod — ik zou zeggen: het riante aanbod — dat het kabinet aan uw Kamer doet. De minister van Financiën en ik voeren die gesprekken met u samen. Daarin kunnen we zakendoen. Daarin kunnen we het dus ook hebben over de vraag welke aanpassingen wel of niet mogelijk zijn om tot die steun te komen.

Mevrouw Bikker (ChristenUnie):
Goedemorgen, voorzitter. De ChristenUnie heeft vanaf het begin gezegd: wij zullen ons constructief opstellen, want dit land heeft politiek nodig die wil opbouwen. Daarbij is onze inzet juist ook voor al die mensen die nu gewoon hard aan het werk zijn, die niet deze hele APB bekijken maar ergens de samenvatting zien en denken: heeft het wat opgeleverd en hoe ga ik, als ik in de stress vooruitkijk, die rekening komend najaar betalen? Onze inzet is ook voor de chronisch zieken die nu in de stress zitten vanwege de stapeling van bezuinigingen. Wij hebben gezegd dat u ergens anders moet aankloppen als de lastenverhoging alleen via arbeid gaat. Ik zie een kabinet dat daarin eerste stappen zet, maar ik heb ook de dag van gisteren in het achterhoofd, waar wel heel erg werd gezegd: het hangt nu af van de verantwoordelijke oppositie. Er zijn er twee nodig om goed te kunnen dansen. Als het kabinet het niet eens is, is het lastig om goede plannen met elkaar te maken. Hoe kijkt de minister-president terug op de afgelopen tijd? Geeft hij daaraan ook een ander effect dan we in de afgelopen tijd gezien hebben?

Minister Jetten:
Wij, de minister van Financiën en ik, hebben aan de start van de zomer, of eigenlijk voor de zomer al, een vrij brede ronde gemaakt langs partijen in deze Kamer. Een aantal partijen heeft toen gezegd: gezellig dat u langskomt, maar focus u vooral op oppositiepartijen die de bereidheid hebben getoond om ook echt inhoudelijk zaken te doen. Dat heeft in de zomer geleid tot veel vervolggesprekken, soms echt politieke gesprekken en heel vaak financiële gesprekken, die diep in de inhoud en in de details gingen, waarbij allerlei varianten en scenario's zijn uitgewerkt om te kijken hoe je elkaar halverwege kunt vinden, in het belang van het land. Wij hebben onderschat, of ik heb onderschat, hoeveel tijd we aan het eind van augustus nog nodig hadden om al die verschillende wensen op een goede manier in de Miljoenennota in te passen. Het is jammer dat we daardoor eind augustus geen tijd hadden om nog een tweede en laatste gespreksronde met u en anderen te doen. Dan hadden we een deel van de discussie die we vandaag voeren, wellicht in vertrouwelijkheid in augustus nog kunnen afronden en nog meer in de Miljoenennota kunnen verwerken.

Tegelijkertijd zijn we ook trots op de begroting die er ligt, want we doen miljardeninvesteringen in onze veiligheid en in onze welvaart. We hebben op hele specifieke punten, van extra geld voor woningbouwcorporaties tot de accijnzen, ook handreikingen aan de oppositie kunnen doen. Dat is ook de houding waarmee we de komende weken aan tafel zullen zitten, met deze Miljoenennota als riant aanbod aan de Kamer, maar natuurlijk altijd met de bereidheid om plannen nog aan te passen en bij te stellen om de Kamer verder tegemoet te komen.

Mevrouw Bikker (ChristenUnie):
Die handreiking zie ik en ik hoor ook een eerste reflectie van de minister-president op het lerende proces van wat een minderheidskabinet is. Tegelijkertijd, of het nu een minderheidskabinet of een meerderheidskabinet is, is het voor ons lastig praten als het kabinet het zelf niet eens is. De minister-president opende de regeringsverklaring volgens mij met drie beloften van dit kabinet: ten eerste een brede politieke samenwerking — dat hoor ik hier consistent terug — ten tweede op tijd het gesprek aangaan, politiek gezien, en als laatste een nieuwe politieke cultuur. Als ik dan naar gisteren kijk, maak ik me over dat laatste punt wel wat zorgen. Hoe vindt de minister-president dat het gaat?

Minister Jetten:
Nou, kijk, een nieuwe politieke cultuur is ook al vroegtijdig de koffie klaarzetten om, in dit geval, over de begroting te praten. Dat hebben we deze zomer gedaan, veel meer dan voorgaande kabinetten ooit hebben gedaan, net zoals velen van de collega's hier in vak K continu in gesprek zijn met fracties, ook buiten de coalitie, om steun te verwerven voor belangrijke wetsvoorstellen of grote beleidswijzigingen. Gisteren heb ik in het debat hier ook gezien dat het eigenlijk veel inhoudelijker en soms ook luchtiger was dan we in voorgaande jaren hebben gezien. Ook vanuit de drie coalitiefracties hebben we heel duidelijk gehoord dat ook zij begrijpen dat wij continu op zoek zullen moeten naar steun van andere partijen in de Tweede en Eerste Kamer om tot meerderheden te komen. Ik heb ook gehoord: niemand, ook niet in de coalitie of het kabinet, kan honderd procent zijn zin krijgen. Wij realiseren ons heel goed dat we uiteindelijk met u zaken zullen moeten doen. De Miljoenennota die er nu ligt, is het eindproduct van de gesprekken deze zomer. Dat is ons aanbod als kabinet, maar we vragen aan niemand: wilt u tekenen bij het kruisje? We vragen aan u, als we u uitnodigen voor een gesprek in de komende weken, of u bereid bent om langs te komen, zodat we kunnen bezien hoe we ook uw steun kunnen verwerven voor de begroting en het Belastingplan.

De voorzitter:
Afrondend.

Mevrouw Bikker (ChristenUnie):
Ik sta hier echt constructief, want ik hou er gewoon van dat ik straks thuis kan vertellen wat we bereikt hebben voor dit land, in plaats van: we hebben eindeloos gepraat. Ik constateer alleen wel dat, welke minister ik ook op bezoek heb, het negen van de tien keer nog niet zeker is wat het kabinet precies gaat doen, omdat een hele hoop dingen nog niet af zijn, ook in de begroting, en ook omdat beslissingen worden uitgesteld. Als het kabinet het zelf niet eens is, wordt het minderheidskabinet wel een heel ingewikkeld verhaal. Ik snap heel goed dat de minister-president zegt: er ligt nu een product waar wij het over eens zijn en waarmee wij verder kunnen. Ik snap ook dat hij vooral zin heeft om vooruit te gaan. Maar als dit team dat gedrag blijft vertonen … Ik moet het keurig zeggen: als dit kabinet dit gedrag blijft vertonen, dan gaat u zelf de modderpoel in. Dat gun ik ons land niet en ik gun het ook al die ministers niet die hier keihard aan het inwerken zijn en goede dingen voor elkaar willen krijgen. Wij zitten er constructief in, maar word het wel met elkaar eens als kabinet. Dan kunnen we zakendoen.

Minister Jetten:
Die constructieve houding van mevrouw Bikker en haar collega's van de ChristenUnie waarderen wij ook zeer. Die zien we op vele onderwerpen. Ik denk dat ook de collega-ministers van VWS de afgelopen maanden intensief met u hebben samengewerkt en hartstikke blij zijn met de stappen die we op dat gebied zetten. Er zit wel een spanningsveld op wat mevrouw Bikker vraagt. Aan de ene kant gaven veel partijen ook bij het debat over de regeringsverklaring aan: betrek ons nu vroegtijdig bij conceptwetsvoorstellen en de begroting. Dat hebben we consistent gedaan vanaf dag één. Dat betekent dat we u ook af en toe aan tafel uitnodigen op momenten dat een wetsvoorstel of begroting nog niet helemaal af is. Het mooie daarvan is dat de oppositie veel meer invloed kan uitoefenen dan ooit tevoren. U kunt al meepraten voordat er een klap op is gegeven in de ministerraad.

U geeft daarbij de reflectie terug dat het af en toe zou helpen als er iets meer guidance in die gesprekken zit. Daarom is deze Miljoenennota ook zo belangrijk, want het is de eerste begroting van dit kabinet. Hierin hebben we alle ambities uit het coalitieakkoord voor het eerst ook echt financieel verwerkt. Daarmee geeft het ook heel veel duidelijkheid voor de komende jaren over waar we dat geld met elkaar aan kunnen besteden. Hopelijk gaat dat ook helpen in de gesprekken waar mevrouw Bikker aan refereert.

De heer Stoffer (SGP):
Het feit is dat er nu een begroting en een Belastingplan liggen met steun van maar 66 zetels. Dat was niet nodig geweest, zeg ik erbij. Als het kabinet op tijd was begonnen, had het een keuze kunnen maken en de tijd kunnen nemen voor óf over links óf over rechts. Om het even niet te ingewikkeld te maken: het gaat over de vraag waar je de lasten voor ondernemers neerlegt. Ga je ze verhogen? Dan ga je over links. Ga je ze naar beneden brengen? Dan ga je over rechts. Het gaat over landbouw. Gaat het kabinet mee in het stikstofplan dat er nu ligt en dat net gedragen kan worden door PRO, of zegt het kabinet "we gaan die plannen aanpassen, zodat er voor boeren perspectief is"? Ik zie dat de heer Vermeer er al aankomt. Wij zijn het daar ook mee eens. Die keuze moet gemaakt worden. Die had allang gemaakt kunnen worden en dan waren hier een begroting en een belastingplan geweest die gesteund werden door een ruime meerderheid. Nu ligt dit er. De tijd dringt. Ik geef het maar even aan aan de premier: de tijd dringt. Op 12 november komt het Belastingplan; de heer Klaver noemde het al. Dat is de ultieme test. Dat is nog geen twee maanden. Reken maar eens twee maanden terug. Wat is er in die tijd gebeurd? Het is niet gelukt. Mijn vraag is: ziet het kabinet de urgentie om nu te kiezen voor links of rechts en niet te denken "we laten het nog wel even een paar weken op zijn beloop"? Want als het blijft gaan zoals het nu gaat, dan gaat het mis.

Minister Jetten:
We zitten erbovenop. Daarom heb ik net gezegd dat zodra dit debat voorbij is, bij ons de uitnodigingen de deur uitgaan voor de vervolggesprekken. Ik heb gisteren ook heel goed geluisterd naar de niet-financiële thema's die zijn aangedragen. Daar ga ik straks uitgebreid op in. U noemt nu heel specifiek stikstof. Vanaf voor de zomer hebben we gezegd dat dit een cruciale sleutel is om perspectief voor boeren te bieden en de natuur te herstellen, maar vooral om de economie weer aan te kunnen jagen, van woningbouw tot allerlei bedrijfsinvesteringen.

Er ligt een samenhangend pakket waarvan PBL, het Planbureau voor de Leefomgeving, en de landsadvocaat zeggen: het kabinet heeft alles uit de kast getrokken wat technisch haalbaar en maatschappelijk te dragen is om de stikstofproblematiek op te lossen, maar in de uitwerking en in de verdeling van de 20 miljard van het stikstoffonds zit de ruimte om nog tegemoet te komen aan allerlei zorgen die er leven. Daarvoor voeren we ook gesprekken met LTO en NAJK, die allerlei voorstellen doen voor het verbeteren van de stikstofaanpak. Nu ligt de uitnodiging bij de provincies en de gemeenten om met voorstellen te komen voor meer gebiedsgerichte oplossingen, om daarmee ook een groot deel van de onduidelijkheid en de onzekerheid die er nog in zit, de komende tijd weg te werken met elkaar. Het verbeteren van de stikstofaanpak gaat parallel door, terwijl we hier met elkaar één hele belangrijke taak hebben: de begroting en het Belastingplan door beide Kamers heen loodsen. Daar heeft de discussie zich nu toegespitst op een paar grote vragen. De heer Stoffer noemt, zoals ik dat ook al deed, heel nadrukkelijk de vraag hoe je met elkaar de lasten verdeelt. Onze overtuiging is dat we daar de komende weken met elkaar echt uit kunnen komen. Ik heb ook gisteren hier iedereen horen zeggen dat het belangrijk is dat we de economische groei aanjagen en ervoor zorgen dat mensen die werken er meer op vooruitgaan. Daar kunnen we de komende weken echt met elkaar een goede oplossing voor vinden voordat het Belastingplan hier in stemming komt.

De heer Stoffer (SGP):
Prachtige woorden. Het klinkt ook allemaal goed. Maar is dat "met elkaar" het kabinet met links of het kabinet met rechts? Ik leg die keuze nog maar een keer neer. Die moet echt gemaakt worden, want als je het nog een aantal weken laat doorsudderen, dan lukt het uiteindelijk niet, net als de afgelopen weken, toen het spul naar de Raad van State moest, en dan gaat u naar elkaar kijken. Ik geef maar aan: met 66 zetels kom je er niet. In het belang van ons land, in het belang de inwoners, van onze ondernemers, van de mensen die aangewezen zijn op een uitkering en het heel moeilijk hebben: kies nu alstublieft gewoon een richting. Het maakt ons niet uit, hè. U mag in alle vrijheid kiezen om het over links te doen. Dat kan. U kunt in alle vrijheid kiezen over rechts te gaan. Dat zou inhoudelijk mijn voorkeur hebben, maar kies alstublieft, in het belang van het land, in het belang van de inwoners van ons land. Want met zo doorsudderen gaan we er gewoon niet komen.

Minister Jetten:
Wij zien het echt als onze taak om elke keer te kijken hoe je brede steun kan verkrijgen voor dit soort grote keuzes, waar ons land al jaren op zit te wachten en ook de komende jaren weer mee vooruit kan komen. Ik heb zeven partijen gisteren horen zeggen dat ze de bereidheid hebben om de gesprekken met het kabinet te vervolgen. Ik zou het dan ook een schoffering vinden van die bereidheid en inzet vanuit de Kamer om die gesprekken dan niet aan te gaan. Een breed akkoord over de totale Miljoenennota heeft onze voorkeur, maar een deel van die vervolggesprekken is ook gewoon nuttig om te kijken hoe eventueel op deelonderwerpen die brede steun alsnog te organiseren is. Ik heb ook verschillende fractievoorzitters uit de oppositie gisteren horen zeggen: u kunt met mij zakendoen over een totaalpakket. Dat neemt niet weg dat het ook goed zou zijn als andere oppositiefracties op deelbegrotingen alsnog hun hand opsteken als er gestemd gaat worden.

De heer Dassen (Volt):
We hebben de afgelopen maanden inderdaad veel ministers gesproken, wat hele nuttige en goede gesprekken waren. Tegelijkertijd zit mijn zorg een beetje in het antwoord van de minister-president op dit moment, namelijk dat we precies hetzelfde gaan doen als we deze zomer hebben gedaan. Dan gaan we spreken en uiteindelijk is het kabinet zelf nog niet duidelijk over waar het wil landen en welke keuzes het zelf wil gaan maken. Dan krijgen we straks dezelfde situatie, namelijk dat we allemaal gesproken hebben en het hele goede gesprekken waren, maar uiteindelijk de luiken dan dichtgaan en het kabinet zelf weer moet gaan bepalen wat het nu wil. Waar zit volgens de minister-president het verschil tussen wat we deze zomer aan chaos hebben gezien en wat we dan nu gaan doen? Ik wil voorkomen dat we dadelijk nog twee maanden doormodderen en dan zeggen: dit is nog steeds geen duidelijk eindpunt.

Minister Jetten:
Het hele grote verschil is dat er nu een Miljoenennota ligt. Dit is het aanbod van het kabinet aan uw Kamer. Daar zitten heel veel keuzes in, voor honderden miljarden aan keuzes. In het Belastingplan zitten keuzes voor heel veel verwerkingen die uit het coalitieakkoord komen die gaan over het ondernemersklimaat, over hoe we werken laten lonen, over versimpeling van ons belastingstelsel en noem het allemaal maar op. Dat is ons voorstel aan uw Kamer. Het is ook duidelijk dat een aantal partijen daar op specifieke onderwerpen voorstellen bij hebben. Dat is door sommige partijen heel concreet gemaakt. Andere partijen zeiden vooral dat ze daar gedachten over hebben maar niet precies hoe. Dat kunnen we in de komende weken dan heel snel scherp krijgen, zodat we daar als kabinet op kunnen zeggen of de bereidheid er is om onze plannen daarop bij te stellen of dat die bereidheid er niet is.

De heer Dassen (Volt):
Volgens mij is dat inmiddels ook wel duidelijk. JA21 geeft heel duidelijk aan wat de wensen zijn. PRO geeft heel duidelijk aan wat de wensen zijn. Dan heb je nog een paar middenpartijen, zoals Volt, de ChristenUnie en 50PLUS, die er wellicht nog wat anders naar kijken, maar in ieder geval niet zo breed op die "links of rechts"-discussie zitten. Mijn vraag is: wat is dan nog de duidelijkheid die nodig is? Het kabinet heeft na al die gesprekken van de zomer nu toch scherp waar de wensen zitten en ook waar het niet bij elkaar kan komen? Voor mij is dat in ieder geval duidelijk en ik heb het debat natuurlijk alleen gisteren gevoerd. U heeft al die gesprekken gevoerd. Waar zit voor u nu dan nog het twistpunt?

Minister Jetten:
Dit gaat uiteindelijk ook om de details van de afspraken die je maakt. We hebben aangegeven dat we nu 1,5 miljard hebben uitgetrokken om de koopkrachtmin voor volgend jaar weg te werken. Er zijn verschillende ideeën in de Kamer over hoe je die 1,5 miljard op een iets andere manier kan vormgeven. Daar kun je dus de komende weken met elkaar over doorpraten richting de Algemene Financiële Beschouwingen en de behandeling van het Belastingplan. Op sociale zekerheid hebben wij als kabinet voor vele miljarden aan voorgenomen bezuinigingen geschrapt, omdat we van partijen heel duidelijk hebben gehoord: koppel die AOW nou niet aan de levensverwachting en ga niet door op de route van het maximumdagloon, omdat we dat onrechtvaardig vinden. Bij de WIA en de WW zijn er de vragen hoe je mensen sneller van werk naar werk helpt en hoe je ervoor zorgt dat we bij mensen die ziek uitvallen, allereerst met preventie voorkomen dat mensen uitvallen. Daarover zijn op hoofdlijnen wel uitspraken gedaan, maar je zult toch in detail met elkaar moeten doorpraten over hoe je de hervormingen van de WIA dan wel gaat vormgeven, zodat je ook weet hoe je de begroting van SZW daar verder op moet aanpassen. De minister van Financiën en ik vinden het dus heel nuttig om daarover door te praten. Dat kan voor een deel ook met de vakministers die hier zitten.

De voorzitter:
Afrondend.

De heer Dassen (Volt):
Het is sowieso nuttig om door te praten, alleen is de vraag hoelang je blijft doorpraten. De minister-president zei in het begin dat de wereld om ons heen heel snel verandert. Als wij alleen maar aan het praten zijn, krijgen we vandaag weer een heel procesdebat — dat hebben we gisteren ook gehad — en is Nederland er niets mee opgeschoten.

Mijn laatste vraag gaat over de deelakkoorden die de minister-president net aanhaalde. Op stikstof zou er met PRO en Volt een meerderheid zijn in de Eerste Kamer. Is de minister-president van mening dat het ook een optie is om voor de ene begroting hier een meerderheid te hebben en voor de andere begroting met de SGP en JA21 te gaan?

Minister Jetten:
Nee, het heeft echt de voorkeur om brede afspraken te maken over de totale Miljoenennota, dus alle begrotingen en het Belastingplan. Daarmee kun je het zoet en het zuur in de begroting op een goede manier met elkaar verdelen. Gisteren heb ik onder anderen van de heer Klaver gehoord dat dit ook zijn inzet is. We gaan de komende tijd wat ons betreft dus alles op alles zetten om dat voor elkaar te krijgen. Ik heb de drie coalitiefractievoorzitters horen zeggen dat dat ook hun voorkeur heeft: brede afspraken, een breed akkoord. Mocht dat met sommige partijen niet lukken, dan gaan we natuurlijk nog steeds proberen om die fracties er wel van te overtuigen om zo veel mogelijk voorstellen uit de Miljoenennota te steunen, vanuit de gedachte dat dat uiteindelijk beter is voor het land.

De heer Klaver (PRO):
Deze zomer hebben we gekeken naar een fiasco. Twee weken voor de deadline werden de oppositiepartijen uitgenodigd om te praten. De minister-president zei: geen probleem, we zijn hier binnen no time uit. Wij hadden onze agenda's leeggeveegd. Mevrouw Piri en ik zijn twee keer komen praten. We hebben niks meer gehoord. Wat bleek? Deze coalitie was gewoon hopeloos verdeeld over de koers. Als hier door collega's wordt gezegd dat u moet kiezen tussen links en rechts, is dat in essentie een keuze over de koers van Nederland. Aan deze kant wordt gezegd: we willen graag dat de vermogensbelastingen worden veranderd, maar wel op een manier die tot 20 miljard kan kosten; dat gaat naar de mensen die die vermogensbelasting betalen. Wij zeggen: wacht eens even, we willen niet dat er wordt bezuinigd op de sociale zekerheid; laten we van miljonairs nu eens een extra bijdrage vragen. Dat zijn twee richtingen voor Nederland en daarin zult u moeten kiezen. Ik vind het heel zorgelijk dat de minister-president zegt: we gaan nog een keer kijken wat jullie allemaal vinden. U weet wat wij vinden. Dit hebben wij al ingebracht. Nederland kijkt naar dit debat met de vraag of de premier de leiding neemt, of hij richting aangeeft en of hij een keuze maakt in welke richting hij op wil met Nederland. Dan kun je echte gesprekken voeren over de details. Maar als u gaat doen wat u deze zomer deed, wordt de chaos alleen maar groter. Doe ons dat land niet aan.

Minister Jetten:
De gesprekken van deze zomer zijn wel degelijk nuttig geweest, want die hebben op meer dan 25 punten tot aanpassingen van de plannen van de coalitie geleid, nadat we daarover goede ideeën van onder anderen u hadden opgehaald. Gisteren in het debat werd heel duidelijk dat er een drietal thema's zijn waarover de grootste politieke discussie is en die ook met elkaar te verbinden en daarmee ook op te lossen zijn. Op box 3, de vraag hoe we in dit land omgaan met het belasten van vermogen, ligt de opgave om tot een nieuw systeem te komen. Dat systeem moet eerlijk en rechtvaardig zijn als het gaat om de verhouding tussen het belasten van aan de ene kant arbeid en aan de andere kant vermogens. Het moet binnen dat vermogensdomein gerechtvaardigd zijn. We weten dat op de weg naar zo'n nieuw systeem toe, het de komende jaren een aantal miljarden gaat kosten om dat in te passen. Daarvan heeft het kabinet gezegd — gisteren heb ik de Kamer dat eigenlijk horen bevestigen — dat dat netjes gedekt moet worden, ook binnen het vermogensdomein. We zullen met elkaar een voorstel maken over het systeem van vermogensbelasting waar we naartoe gaan en hoe we dat de komende jaren met elkaar dekken. Als je dat verbindt aan die bredere vraag over "werken moet lonen" en een rechtvaardig sociaal stelsel, dan kun je eigenlijk de koek groter maken en tot veel betere oplossingen komen. Die ruimte is er, ook als ik naar het debat van gisteren heb geluisterd.

De heer Klaver (PRO):
Ik vind dit echt zorgelijk klinken. De premier zegt hier: "Die gesprekken waren eigenlijk heel goed. We hebben gesprekken gevoerd met de hele oppositie. We hebben de begroting verbouwd op wel 25 punten." En nog steeds zijn er maar 66 zetels in deze Kamer die de begroting steunen. Dan is er volgens mij iets niet helemaal goed gegaan. Het is helemaal niet erg dat dingen fout gaan, maar het begint wel met erkennen dat dit niet helemaal lekker is gelopen. Nu wordt er eigenlijk voorgesteld om precies hetzelfde te gaan doen. En ja, de koek groter maken is altijd goed, maar je moet een richting kiezen voor wat je wilt gaan doen. Wat de premier hier eigenlijk staat te doen, is proberen zijn coalitie bij elkaar te houden. Het lijkt alsof het een handreiking is naar de oppositie, maar het is een poging om de coalitie en deze kabinetsploeg bij elkaar te houden, want jullie zijn tot op het bot verdeeld over de koers voor dit land en hoe te komen tot meerderheden. Dat probeert u nu al sinds de start van dit kabinet te verbloemen. Dat leidt tot chaos. Ik denk dat het belangrijk is dat u, voordat u weer met ons in gesprek gaat, zich met elkaar opsluit in een hok. Kies op basis van alle informatie die u heeft wat de richting is, en dan staan hier partijen klaar om te werken aan een begrotingsakkoord. Dat kan er dan ook heel snel zijn. Dan kunnen we door met Nederland. Maar als dit kabinet onder uw leiding die keuze niet maakt, dan gaan we doorrommelen en doormodderen. Dan loopt het vast. Dat is echt het allerlaatste wat Nederland kan gebruiken.

Minister Jetten:
Dit kabinet kiest heel duidelijk voor een aantal grote doorbraken. Er zitten voor miljarden aan investeringen in Defensie in deze begroting, omdat we vinden dat Nederland en Europa hun eigen continent beter moeten kunnen verdedigen in het licht van toegenomen dreigingen, onder andere vanuit Rusland. Wij kiezen voor forse investeringen in veiligheid op straat, door er met de politie en de veiligheidsdiensten voor te zorgen dat we grote ondermijning beter aanpakken en dat we de straten veiliger maken voor vrouwen en andere minderheden. Wij kiezen met deze begroting voor een doorbraak van het stikstofslot, dat al tien jaar lang dit land in gijzeling houdt, boeren in onzekerheid houdt en de woningbouw en economische groei afremt. Wij kiezen met deze begroting voor een duurzamere en digitalere economie, waarbij we investeren in bedrijven waar de werkgelegenheid van morgen zit en waarop we het onderwijs met een talentstrategie aanpassen. Wij kiezen met deze begroting voor een socialezekerheidsstelsel waarin we mensen veel beter van werk naar werk gaan begeleiden en mensen die ziek worden en uitvallen veel eerder helpen om uit die verschrikkelijke situatie te komen.

De voorzitter:
Afrondend.

Minister Jetten:
Dat is de keuze die we maken. Die is niet links of rechts; dat is gewoon een keuze voor de toekomst van dit land.

De voorzitter:
Afrondend.

De heer Klaver (PRO):
U kiest met deze begroting voor het moeras. Dat is waarvoor wordt gekozen. Ik vind dat echt, echt heel erg pijnlijk. Het gaat namelijk niet over een keuze tussen partijen hier. Wij kunnen het hier eigenlijk allemaal prima met elkaar vinden; dat is ook goed voor Nederland om te weten. Op sommige onderwerpen kunnen wij heel goed samenwerken. Maar de keuze die nu voorligt, bijvoorbeeld als we kijken naar de belastingen, is zo fundamenteel … Dat krijg je niet bij elkaar gebracht. Dat wil niet zeggen dat het op andere onderwerpen nooit meer zou kunnen, maar op dit punt moeten we een keuze maken. U heeft het geluk dat u de verkiezingen heeft gewonnen en dat u hier trots mag staan. Het is uw eerste APB als premier. Dat brengt wel een verantwoordelijkheid met zich mee: de verantwoordelijkheid om te durven kiezen en de richting aan te geven. Het feit dat u niet ingaat op dat punt, op de richting die u moet kiezen en op de manier waarop u hier naar een meerderheid zoekt, en dat u heel trots bent op een begroting met maar 66 zetels in het parlement, is voor mij de kern van het probleem. Gelukkig is de dag nog vroeg. Ik hoop dat u daarvan terugkomt, want we moeten deze dag een richting kiezen. Anders wordt dit najaar een drama voor Nederland.

Minister Jetten:
Er ligt ook een kans, want als je hier met een minderheidskabinet staat, betekent dat dat je met elkaar zaken moet doen. Daar snakken Nederlanders ook al heel lang naar. Het moet hier niet eindeloos gaan over hoe je honderd procent je zin krijgt, maar om hoe je elkaar ook halverwege kunt vinden en hoe je zoekt naar breed draagvlak in zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Dat is de taak waar we voor staan en waar ik de komende weken, ook samen met de minister van Financiën, gewoon weer met volle overgave voor ga. Ik heb ook de heer Klaver gisteren horen zeggen dat zijn partij klaarstaat om daar zaken op te doen. Dat is ook een partij die zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer heel belangrijk is om tot die brede steun te komen.

De heer Vermeer (BBB):
De premier zegt: in die gesprekken, in die onderhandelingen, ga je ergens landen. Dat snap ik, want als je al wist waar je ging landen, dan kon het grootste deel van de Kamer nu gewoon naar huis gaan en dan kon er met de rest wel verder gepraat worden. Dat snap ik. Maar de premier noemt ook drie thema's die in ieder geval belangrijk zijn voor het kabinet. Maar bijvoorbeeld toekomstperspectief voor boeren zat niet in dat rijtje, terwijl gisteren duidelijk is geworden dat ook JA21 dat vastkoppelt aan wel of geen steun, dat ook de SGP dat doet en dat volgens mij ook de ChristenUnie dat doet. Ik kan me ook niet voorstellen dat de PVV dat niet doet. Dan kom ik op het volgende punt. De premier zegt: na dit debat gaan de uitnodigingen de deur uit. Aan het begin zei hij: we kunnen het op verschillende manieren doen. Maar als nu al bekend is dat die uitnodigingen de deur uit gaan, dan weet de premier toch hoe ze dat vorm gaan geven? Eerst komt er een vaag verhaal: het kan zo, het kan zo en het kan zo. Even later: direct na dit debat gaan de uitnodigingen de deur uit. Hoe gaat de premier die uitnodigingen de deur uit doen? Individuele partijen, groepjes partijen, de hele bunch: wat gaat er gebeuren?

Minister Jetten:
Wij zullen de individuele partijen die ik daarstraks heb genoemd, uitnodigen. Ik kreeg alleen een hele specifieke vraag van de heer Klaver: waar doet u dat? Daarop was mijn antwoord: "Het interesseert me niet waar; laten we die gesprekken gewoon met elkaar aangaan. Nederlanders verwachten van ons dat we dat doen." Als partijen zelf aangeven dat ze dat graag in combinaties doen, dan staan we daar voor open.

De heer Vermeer (BBB):
Nederland verwacht niet dat er met partijen gesprekken aangegaan worden; Nederland verwacht dat we hier tot oplossingen komen en dat we die problemen waar we al jaren in zitten, oplossen. Ik kan me gewoon niet aan de indruk onttrekken dat het binnen het kabinet niet duidelijk is. En wij hebben in de afgelopen periode, toen wij zelf qua Eerste Kamer in een minderheidskabinet zaten, geleerd dat elke aanpassing die je gaat doen nadat je er zelf denkt uit te zijn, vervolgens weer tot een nieuwe formatie leidt met je oorspronkelijke coalitiepartijen. Hoe denkt de premier dat probleem op te gaan lossen? Dat was namelijk de oorzaak van alle ellende die we de afgelopen maanden gezien hebben.

Minister Jetten:
Dat hebben we de afgelopen maanden laten zien, onder andere op het stikstofpakket, door uiteindelijk hier gewoon een verhaal neer te leggen waarin we voor een deel al rekening hebben gehouden met de wensen van de oppositie. In die debatten heb je ook ruimte om daarin nog een aantal zaken aan te passen. Nu ligt er een Miljoenennota. Dat is ons riante aanbod aan de oppositie. Er is een drietal grotere thema's waarbij er nog behoefte is aan aanpassingen van die plannen. Wij zitten dan met mandaat van het kabinet met u en anderen aan tafel om daar tot oplossingen te komen. Dat ben ik namelijk helemaal met de heer Vermeer eens: het moet gewoon uiteindelijk het doel zijn dat je in de komende weken komt tot die oplossingen voor Nederland.

De voorzitter:
Afrondend.

De heer Vermeer (BBB):
Volgens mij leef ik een volledig parallel universum, want wij hebben nooit ervaren dat wij inhoudelijk hebben kunnen reageren op die stikstofplannen, om die aan te passen. Er is namelijk continu gezegd: dit is het, hier is niet aan te tornen, hier is een meerderheid voor, zo gaan we dit doen. Hoe verklaart de premier dat? Het toekomstperspectief voor boeren is namelijk op deze manier niet gegarandeerd. Integendeel, het wordt gewoon een slachtpartij.

Minister Jetten:
Nee, dat wordt het niet. Dit geeft eindelijk de kans om weer helderheid en perspectief te bieden. Dat vraagt inderdaad grote ingrepen op sommige boerenerven. Daar zijn we ons zeer van bewust. Daarom hebben we ook 20 miljard in een landbouw- en natuurfonds zitten om boeren daar de komende jaren financieel bij te helpen. En er is ruimte voor verbetering van die stikstofaanpak. Dat is ook de reden waarom de minister regelmatig met LTO en NAJK om de tafel zit: om die verbeteringen ook daadwerkelijk door te voeren. In oktober komen er al twee spoedwetten naar de Kamer. De belangrijkste daarvan betreft die rekenkundige ondergrens, omdat die op de kortste termijn de meeste verlichting gaat geven. Maar we gaan dit najaar ook van provincies terughoren hoe we rondom de zonering van de natuurgebieden aanpassingen kunnen doorvoeren om dat ook goed passend te maken. Het is dus niet in beton gegoten. We hebben wel steeds gezegd: als je de vergunningverlening weer op gang wil krijgen en je wilt ook daadwerkelijk perspectief voor boeren, dan kun je niet het pakket afzwakken. Je kunt er niet alleen maar dingen uit schieten. Als je dingen wil aanpassen, dan moet er dus ook iets voor in de plaats komen.

Mevrouw Teunissen (PvdD):
Dit lijken hele lange onderhandelingen te worden, maar goed, de premier heeft nog het idee dat hij brede akkoorden kan sluiten op een aantal grote thema's. Ik heb echter ook een aantal thema's helemaal niet genoemd horen worden, bijvoorbeeld de rode lijn over Palestina — daarover wordt door heel veel mensen veel meer van deze premier verwacht — maar ook op het gebied van klimaat, waar het kabinet een dikke onvoldoende voor heeft gekregen. We hebben de afgelopen tijd gezien dat de premier is langsgegaan bij Shell en bij Booking. Dat straalt wel iets uit, in de zin van: ik heb daar eigenlijk al een lijn op gekozen; ik heb me overgeleverd aan de fossiele VVD. De vraag is of we de komende tijd ook op die thema's nog handreikingen, nog openingen gaan zien en of er een richting is die de premier daarbij gaat kiezen.

Minister Jetten:
Ik was van plan om straks uitgebreid in te gaan op de inbreng van mevrouw Teunissen. Ik kom straks ook terug op het manifest dat u mij gisteren heeft overhandigd met een vijftal hele concrete suggesties. Laat ik daar nu in meer algemene zin een paar dingen over zeggen. Afgelopen zomer zijn we nog een keer echt extreem met de neus op de feiten gedrukt. We hebben gezien dat klimaatverandering nu al desastreuze impact heeft op gemeenschappen over de hele wereld. In Europa zagen we dat vooral door de extreme droogte en de vele grote bosbranden. In Azië zagen we dat er door de verschrikkelijke overstroming die deels door klimaatverandering is veroorzaakt, letterlijk en figuurlijk complete gemeenschappen zijn weggevaagd. We moeten ons realiseren dat dit deel van de wereld, Noordwest-Europa, het snelst opwarmt van alle plekken op de wereld en dat het andere deel van ons Koninkrijk, de zes eilanden in het Caribisch deel, nu al te maken krijgen met een grote impact op de visserij, op drinkwater en op landbouwvoorzieningen op de eilanden, en dat daar dus heel veel moet gebeuren.

De afgelopen paar jaar zijn we helaas tot stilstand gekomen door jojobeleid op het gebied van klimaat en doordat een aantal grote keuzes zijn uitgesteld. Het is nu dus aan ons om het duurzame gaspedaal echt weer vol in te trappen. Vorige week hebben we de crisiswet netcongestie naar de Raad van State gestuurd. Dat is een heel belangrijk onderdeel om de CO₂-uitstoot in Nederland de komende jaren weer fors naar beneden te krijgen, want zonder meer duurzame elektriciteit en zonder een versterkt elektriciteitsnet kunnen we de industrie niet verduurzamen en kunnen we mensen thuis niet helpen om de komende jaren van het gas af te stappen.

Er komen de komende maanden ook aanvullende maatregelen. Die zien deels op hoe we ons beter voorbereiden op extreme weersomstandigheden, zoals periodes van droogte en periodes van heftige regenval. Dat doen we vanuit het Deltaprogramma. Dat doet de minister van IenW samen met medeoverheden, in het bijzonder de waterschappen. De ministers van KGG en Economische Zaken zullen met verschillende voorstellen komen om met name de verduurzaming van de industrie aan te jagen. Dat is de reden waarom ik vorige maand op werkbezoek was in de haven van Rotterdam. Dat was niet om daar naar fossiele fossielen te luisteren, maar om de vraag te stellen waarom de verduurzaming in de haven nu zo traag gaat. Ja, ik ben ook bij de grootste waterstoffabriek van Europa geweest; die is in aanbouw. Het gaat om een groenewaterstoffabriek in de Rotterdamse haven. Het is de eerste. De tweede is ook in aanbouw. We wilden er eigenlijk vier tot acht, om daarmee de komende jaren de fossiele energie in de industrie te kunnen vervangen door groene waterstof. Ik vind het ook mijn taak om daar te kijken waarom een aantal van die investeringen nu niet doorgaan en hoe we kunnen helpen om daar veel meer vaart achter te zetten.

Mevrouw Teunissen (PvdD):
De premier pikt er nu één punt uit dat ik heb genoemd, namelijk klimaat. Het gaat mij eigenlijk om de koers, om die drie grote thema's. We hebben het veel gehad over de lastenverdeling ende miljonairsbelasting. De miljonairs worden nu ontzien. Daar kiest het kabinet nu niet duidelijk op. Dat geldt ook voor klimaat en voor Palestina. Daarop kiest het kabinet nu ook nog geen duidelijke koers. Mijn vraag is dus als volgt. De afgelopen tijd hebben we gezien dat wat er gebeurt op klimaat, gewoon zwaar onvoldoende is. Er is kennelijk te weinig ruimte uitonderhandeld om tot daadwerkelijk normerende, beprijzende maatregelen te komen. Het gaat alleen maar over meer subsidies voor de grote vervuilers. Het gaat nu dus echt de rechterkant op, maar dat is nog niet helemaal zeker. Hetzelfde geldt voor Palestina. Daar is nauwelijks gewijzigd beleid op, maar het is niet duidelijk welke kant het kabinet opgaat. Ik vraag de premier hier vandaag om een duidelijke koers aan te geven: wat is hij van plan de komende tijd?

Minister Jetten:
Ik kom straks uitgebreid terug op het buitenlandbeleid, de bescherming van mensenrechten over de hele wereld en de belangrijke rol die Nederland daarin te spelen heeft. Nogmaals, op klimaat is er een hele duidelijke keuze. Als je de komende jaren wil dat we in Nederland weerbaar zijn tegen dreigingen op het gebied van onze veiligheid en welvaart, dan is verduurzaming daar een cruciaal onderdeel van. Hoe zorgen we ervoor dat we veel onafhankelijker worden wat betreft onze eigen energievoorziening? Hoe verduurzamen we de industrie zo dat we kunnen concurreren met de rest van de wereld op een manier waarop dat veel minder impact heeft op onze leefomgeving? Hoe zorgen we ervoor dat mensen thuis geholpen worden aan een beter geïsoleerd huis en een lagere energierekening? Er zitten heel veel ambities in het coalitieakkoord. We trekken miljarden per jaar extra uit voor de subsidies die daarbij horen. En we komen de komende tijd met aanvullend beleid, normering en wetgeving om de CO₂-uitstoot echt naar beneden te krijgen, deels met nationale maatregelen en deels met de Europese aanpak.

De voorzitter:
Afrondend.

Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ja, afrondend. Op het gebied van het klimaat zie ik een impasse. De premier kan zeggen "we komen met aanvullende maatregelen", maar we hebben eerder gezien dat het kabinet er gewoon niet uit komt. Als er echt duidelijke keuzes moeten worden gemaakt, levert D66 zich over aan de fossiele VVD en worden er te weinig stappen gezet. Daarom heeft het kabinet nu een zware onvoldoende gekregen, een zwaar onvoldoende rapportcijfer, voor klimaat. Mijn oproep aan de premier is, tot slot: pak nou meer ruimte op dat punt, want dat is echt heel hard nodig. Maar dat geldt ook voor Palestina, de belastingen en de lastenverdeling: pak die ruimte de komende tijd en laat uw oren niet zo hangen naar de fossiele VVD. Het belangrijkste is: kom er samen uit en kom tot een duidelijke richting.

Minister Jetten:
Die ruimte is er. Die ambitie is er ook bij alle drie de partijen in dit kabinet. Ik noemde net al de inzet van de minister van IenW op het gebied van klimaatadaptatie. Die is ook druk bezig om de transportsector fors te verduurzamen. Die bekijkt hoe we elektrisch rijden voor veel meer mensen bereikbaar kunnen maken en hoe we de logistieke sector kunnen helpen om op een duurzamere manier spullen van A naar B te vervoeren. Die ambitie zit breed in het kabinet, bij alle drie de partijen. Daar maak ik me dus echt totaal geen zorgen over.

De voorzitter:
Ik denk dat de premier met mij ziet dat er in de Kamer een grote behoefte aan is om al op de inhoudelijke thema's in te gaan.

Minister Jetten:
Ja.

De voorzitter:
Dat kan natuurlijk. Dit was slechts de inleiding, maar wellicht kan de premier ons meenemen …

Minister Jetten:
Ik heb nu al een deel van de inhoudelijke blokken gehad.

De voorzitter:
Hoe had u het voor zich gezien?

Minister Jetten:
Als eerste economie, ten tweede binnenland, ten derde internationaal en tot slot sociale zekerheid.

De voorzitter:
Oké. Dan weten we dat.

De heer Van Baarle (DENK):
Wat mij betreft kan je het morele leiderschap van een premier ook een beetje afmeten aan de vraag met welke politieke partijen hij bereid is te spreken voor meerderheden, voor steun voor zijn beleid, voor steun voor zijn kabinet. Ik vraag mij af hoe deze minister-president ertegen aankijkt dat hij nu gesprekken moet voeren met bijvoorbeeld JA21, dat verschrikkelijke uitspraken doet over de islam en waarin Kamerleden zitten die racistische uitspraken hebben gedaan. Het zijn niet mijn woorden, maar het woord "dobberneger" is gebruikt om vluchtelingen te karakteriseren. JA21 steunt voorstellen zoals een hoofddoekenverbod in het onderwijs en een verbod op islamitische gebedsruimtes. Wat vindt de minister-president ervan dat hij op dit moment voor zijn kabinet aan het spreken is met een politieke partij met zulke standpunten? Wat zegt dat over zijn morele leiderschap?

Minister Jetten:
Allereerst wordt er volgens mij gerefereerd aan een uitspraak van jaren geleden, waarover de persoon in kwestie, die gewoon in deze zaal zit, al meerdere keren een verklaring heeft gegeven en waarvan diegene afstand heeft genomen. Ik vind dat dus een beetje flauw, als u die persoon daar ook zelf direct op kan aanspreken.

Dan over de inhoudelijke standpunten. We zijn het zeker niet over alles eens; dat moge duidelijk zijn. We zijn dat als kabinet niet met alle fracties en ik ben dat als partijleider niet met de partij in kwestie.

De heer Van Baarle (DENK):
Ik vind dit echt schrikbarend voor een D66-premier, die bij het vorige kabinet naast mij stond en het terecht had over normeren. Die noemt het een beetje flauw dat zo'n verschrikkelijke uitspraak, namelijk "dobberneger" — nogmaals, dat zijn niet mijn woorden, maar die uitspraak is gewoon gedaan — in het debat wordt opgebracht. Het is nog erger: op 25 augustus, toevallig mijn verjaardag, heeft deze minister-president Markuszower ontvangen, die gewoon hier in de Tweede Kamer stemt voor moties om Nederland te de-islamiseren en die oproep tot maximaal geweld tegen Palestijnse vluchtelingen.

De voorzitter:
Wat is uw vraag?

De heer Van Baarle (DENK):
Waar is dan de Rob Jetten die zei: we moeten normeren en niet normaal maken wat niet normaal is? Als Markuszower wordt uitgenodigd door deze minister-president om te praten over de begroting, is hij toch iets wat niet normaal is, normaal aan het maken?

Minister Jetten:
Als het gaat om normeren, ben ik wel van de school dat je normeert op het moment dat er iets gebeurt, dus op het moment dat iets zich voordoet, en dat je dan normeert in de richting van de persoon in kwestie. Ik heb zelf in het verleden met de heer Eerdmans en mevrouw Nanninga over die specifieke uitspraken gedebatteerd; ik heb gezegd wat ik daarvan vond. Toen zijn we met elkaar tot een conclusie gekomen. Dat vind ik chic. Ik vind dat het zo hoort. Ik ga nu niet mee in de indirecte vraag die de heer Van Baarle daarover stelt terwijl de personen in kwestie hier in deze zaal aanwezig zijn. Dat vind ik geen chique manier van debatteren.

Dan iets over de specifieke vraag die u stelt. De heer Markuszower heeft namens zijn groep bij ons aangegeven dat hij ook graag gesprekken zou willen voeren over de begroting. Dat gesprek zijn we met elkaar aangegaan. Daarin hebben we onder andere de conclusie getrokken dat de manier waarop de heer Markuszower zegt de vele miljarden op de begroting te kunnen vinden, niet in lijn is met de koers die dit kabinet kiest. Hij noemde namelijk het volledig snijden in ontwikkelingssamenwerking, in klimaatbeleid en in Europese samenwerking. We hebben geconstateerd dat we op die punten ver van elkaar af staan. Dat neemt niet weg dat je op andere onderwerpen gewoon constructief met elkaar het debat kunt aangaan en dat er wellicht ook voorstellen van het kabinet zijn die wel op steun kunnen rekenen.

De voorzitter:
Afrondend.

De heer Van Baarle (DENK):
Rob Jetten is echt geen schim meer van zichzelf. Ik heb bij vlagen echt het idee dat ik tegenover Dick Schoof sta. Dick Schoof zei hier steeds: ik ga hier niet op allemaal uitspraken reageren; ik ga geen uitspraken recenseren. Ik stond hier toen samen met Rob Jetten. Toen was het: "Premier, normeer. Premier, laat zien waar u staat!" Maar deze minister-president nodigt fracties en groepen uit de Tweede Kamer uit die islamofobe uitspraken doen, die verschrikkelijke voorstellen doen, die racistische uitspraken doen. Hij wil niet normeren. Sterker nog, hij blijft met ze doorpraten om zijn kabinet te redden. Daarmee is een D66-premier dingen normaal aan het maken die nooit normaal gemaakt mogen worden. Ik vraag hem daarmee te stoppen.

Minister Jetten:
Dat is gewoon onzin. Ik normeer op het moment dat het moet. Dat doe ik ook recht in het gezicht van de mensen die het betreft.

Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Ik moest even kuchen; ik word er emotioneel van. Ik heb eens even beluisterd wat mijn collega's het afgelopen — wat zou het ongeveer zijn? — uur gezegd hebben. Mensen die hiernaar zitten te kijken, denken: "Waar gaat dit nou eigenlijk over? Links en rechts bestonden toch niet meer?" Maar er is wel degelijk een keuze. Je kunt kiezen voor een grote overheid, voor hoge belastingen, voor het in stand houden van alle ngo's, voor het niet willen hebben over de desastreuze effecten van de extreme islam in dit land en voor de klimaatgekkigheid die energierekeningen doet stijgen, om maar eens een paar zaken te noemen. Je kunt ook kiezen voor een politiek die dat soort zaken allemaal gaat aanpakken, waardoor gemeenschappen weer kunnen floreren, waardoor je weer zeggenschap krijgt over je eigen leven, en waardoor er lagere belastingen komen. Zoals ik gisteren al zei: de Nederlander wil zijn geld terug. Daarom is het heel erg relevant wat dit kabinet gaat doen. Gaat het kiezen?

Minister Jetten:
Ja, dat doen we, onder andere op een paar van de punten die mevrouw Keijzer nu noemt. Ik noem de omvang van de overheid: een van de grootste prioriteiten van dit kabinet is een slagvaardige overheid, een die kleiner is, beter functioneert en dus ook meer oplost voor burgers en voor ondernemers. Daarin hebben we grote ambities. We zullen de komende tijd ook met voorstellen daartoe komen.

U probeert dat nu plat te slaan tot een links-rechtsdiscussie, maar volgens mij kan niemand in deze zaal tegen het idee zijn om eens even kritisch tegen het licht te houden hoe die overheid de afgelopen jaren zo enorm kan zijn gegroeid en of zaken weer wat simpeler kunnen worden georganiseerd, niet in de laatste plaats omdat de mensen die met veel passie bij de overheid werken, vaak ook zeggen: "Dit kan simpeler. Dit kan beter. Dit kan met veel meer oog voor de menselijke maat." Ik denk dan ook aan het prachtige voorbeeld van de heer Dijk gisteren. Dat is de inzet op het vlak van de slagvaardige overheid. Ik heb echt de volle overtuiging dat het ons gaat lukken om daar de komende maanden van links tot rechts steun voor te vergaren.

Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Ik weet hoe weerbarstig die praktijk is. Als je niet opschrijft waar je die 2 miljard bij de overheid vandaan haalt — ja, dat was het bedrag, meneer Jetten — en als je niet kiest op welke manier je dat gaat doen, moet je uiteindelijk, als na een jaar het jaarverslag er ligt, constateren dat het niet gelukt is. Je zult dus moeten kiezen. Maar daar gaat mijn vraag nu natuurlijk niet over.