Memorie van toelichting : Memorie van toelichting
37 006 (R 2223) Voorstel van Rijkswet houdende goedkeuring van het op 4 december 2025 te Wenen tot stand gekomen Aanvullend Protocol bij de Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het Internationaal Atoomenergieagentschap inzake de toepassing van waarborgen met betrekking tot de Nederlandse Antillen in verband met het Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens en Aanvullend Protocol I bij het Verdrag tot verbod van kernwapens in Latijns-Amerika (Trb. 2026, 21 en Trb. 2026, 94) en de op 4 december 2025 te Wenen tot stand gekomen Briefwisseling houdende een verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) inzake de wijziging van Protocol I bij de Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het IAEA inzake de toepassing van waarborgen met betrekking tot de Nederlandse Antillen in verband met het Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens en Aanvullend Protocol I bij het Verdrag tot verbod van kernwapens in Latijns-Amerika (Trb. 2026, 20 en Trb. 2026, 93)
Nr. 3
MEMORIE VAN TOELICHTING
A. ALGEMEEN
1. Inleiding
Dit voorstel van rijkswet strekt tot goedkeuring van het Aanvullend Protocol bij de
Overeenkomst van 5 april 1973 tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het Internationaal
Atoomenergieagentschap1 inzake de toepassing van waarborgen met betrekking tot de Nederlandse Antillen in
verband met het Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens en Aanvullend Protocol
I bij het Verdrag tot verbod van kernwapens in Latijns-Amerika (hierna: het AP) (Trb. 2026, 21) en de Briefwisseling houdende een verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden
en het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) inzake de wijziging van Protocol
I bij de Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het IAEA inzake de
toepassing van waarborgen met betrekking tot de Nederlandse Antillen in verband met
het Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens en Aanvullend Protocol I bij
het Verdrag tot verbod van kernwapens in Latijns-Amerika (kort: gewijzigd Protocol
inzake kleine hoeveelheden, hierna: het PKH+) (Trb. 2026, 20). Ingevolge artikel 1 van het wetsvoorstel wordt de goedkeuring van het AP en het
PKH+ gevraagd voor het Caribische deel van Nederland, voor Aruba, voor Curaçao en
voor Sint Maarten.
Op 5 april 1973 is in Wenen de Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden
en het Internationaal Atoomenergieagentschap inzake de toepassing van waarborgen met
betrekking tot de Nederlandse Antillen in verband met het Verdrag inzake de niet-verspreiding
van kernwapens2 en het Aanvullend Protocol I bij het Verdrag tot verbod van kernwapens in Latijns-Amerika3 (met Protocollen) (Trb. 1973, 99, de Caribische Alomvattende Waarborgovereenkomst (Engels: Comprehensive Safeguards Agreement), hierna: Caribische AWO) tot stand gekomen. Een AWO is een modelovereenkomst van
het IAEA en betreft waarborgen die niet-kernwapenstaten, in dit geval het Koninkrijk
der Nederlanden, dienen te implementeren om de verspreiding van kernwapens uit te
sluiten.
Het AP en het PKH+ zijn de meest recente uitwerking van dergelijke waarborgen voor
het Caribische deel van het grondgebied van het Koninkrijk der Nederlanden in aanvulling
op de Caribisch AWO. In dat kader zijn dan ook op 4 december 2025 te Wenen het AP
en PKH+ tot stand gekomen. Het AP en PKH+ zien op het faciliteren van de controle
door en de daaropvolgende verklaring van het Internationaal Atoomenergieagentschap
(hierna: het IAEA) dat alle nucleaire materialen in het gehele Koninkrijk voor vreedzame
doeleinden worden gebruikt. Vreedzame doeleinden zijn alle niet-kernwapengerelateerde
doeleinden, zoals nucleaire toepassingen gericht op het vervullen van energiebehoeften
(kernenergie), het verbeteren van gezondheid van mens en dier, het beschermen van
het milieu, het ontwikkelen van de landbouw, het beheren van het gebruik van waterbronnen,
het optimaliseren van industriële processen en het behoud van cultureel erfgoed.
Het PKH(+) schort een groot deel van de verplichtingen onder de Caribische AWO op
zolang het aanwezige nucleaire materiaal onder een bepaalde drempel blijft.
2. Achtergrond
Bepaalde splijtstoffen kunnen met de juiste nucleaire kennis worden gebruikt voor
het vervaardigen van kernwapens. Bij het exploiteren van nucleaire installaties (bijv.
kerncentrales) dient daarom te allen tijde te worden voorkomen dat nucleair materiaal
en gevoelige nucleaire kennis bedoeld of onbedoeld in verkeerde handen vallen. Nucleair
materiaal komt niet alleen in nucleaire installaties voor, maar ook in andere meer
reguliere instellingen en organisaties. Het daar meest gebruikte nucleaire materiaal
is verarmd uranium, dat vaak wordt gebruikt als afscherming van stralingsbronnen in
bijvoorbeeld ziekenhuizen. Kleine hoeveelheden nucleair materiaal kunnen ook worden
gevonden in universiteiten en booroperaties.
Het Koninkrijk is sinds 2 mei 1975 partij bij het op 1 juli 1968 tot stand gekomen
Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens (Trb. 1968, 126), ook bekend als het Non-Proliferatieverdrag (hierna: het NPV). Het NPV bevat internationale
afspraken over ontwapening, non-proliferatie (tegengaan van verspreiding van kernwapens)
en het vreedzaam gebruik van kernenergie en andere nucleaire toepassingen. Op grond
van het NPV zijn verdragspartijen zonder kernwapens verplicht Alomvattende Waarborgovereenkomsten
te sluiten met het IAEA.
Om die reden zijn op 5 april 1973 voor zowel Nederland als de toenmalige Nederlandse
Antillen AWO’s gesloten met het IAEA. Voor Europees Nederland geldt de te Brussel
tot stand gekomen Overeenkomst tussen het Koninkrijk België, het Koninkrijk Denemarken,
de Bondsrepubliek Duitsland, Ierland, de Italiaanse Republiek, het Groothertogdom
Luxemburg, het Koninkrijk der Nederlanden, de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie
en de Internationale Organisatie voor Atoomenergie4 ter uitvoering van artikel III, eerste en vierde lid, van het Verdrag inzake de niet-verspreiding
van kernwapens (met Protocol) (Trb. 1973, 97) (hierna: de Europese AWO). Voor de voormalige Nederlandse Antillen geldt
de in de inleiding genoemde Caribische AWO. De Caribische AWO geldt voor Aruba, Curaçao,
Sint Maarten en Caribisch Nederland (Bonaire, Saba, en Sint Eustatius). Bij de Caribische
AWO is daarnaast een Protocol inzake Kleine Hoeveelheden5) (hierna: PKH) gesloten, dat een groot deel van de Caribische AWO opschort en er
zo in voorziet dat in de regel geen inspecties en weinig rapportages nodig zijn zolang
het aanwezige nucleaire materiaal in deze gebieden onder een bepaalde drempelwaarde
voor kleine hoeveelheden blijft. Voor alle verdragspartijen van het NPV waren er op
31 december 2025 volgens het IAEA 183 van dergelijke AWO’s gesloten, en – waar gezien
de beperkte hoeveelheden aanwezig nucleair materiaal van toepassing – iets meer dan
100 PKH’en.
Op basis van voortschrijdend inzicht en technologische ontwikkelingen kwam echter
een aantal zwakke plekken van zowel de AWO als het PKH aan het licht; zo zijn ze bijvoorbeeld
ontoereikend als het gaat om het opsporen van bepaalde nucleaire activiteiten als
deze niet door landen zelf worden gerapporteerd. In reactie hierop heeft het IAEA
de afspraken in het model-PKH bijgewerkt naar een PKH+ en heeft het in de jaren ’90
daarnaast een Aanvullend Protocol (AP) bij de AWO ontworpen.
Om deze reden is voor Europees Nederland op 22 september 1998 te Wenen het Aanvullend
Protocol bij de Overeenkomst tussen de Republiek Oostenrijk, het Koninkrijk België,
het Koninkrijk Denemarken, de Republiek Finland, de Bondsrepubliek Duitsland, de Helleense
Republiek, Ierland, de Italiaanse Republiek, het Groothertogdom Luxemburg, het Koninkrijk
der Nederlanden, de Portugese Republiek, het Koninkrijk Spanje, het Koninkrijk Zweden,
de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie en de Internationale Organisatie voor Atoomenergie6 ter uitvoering van artikel III, leden 1 en 4, van het Verdrag inzake de niet-verspreiding
van kernwapens tot stand gekomen (Trb. 1999, 147), kortom het Aanvullend Protocol bij de AWO met EURATOM en het IAEA (hierna: het
Europese AP). Een PKH en een PKH+ zijn voor Europees Nederland niet aan de orde omdat
het aanwezige nucleaire materiaal in dit deel van het Koninkrijk boven de drempelwaarde
voor kleine hoeveelheden uitstijgt.
Om deze reden zijn het PKH+ en het AP alleen voor de Caribische delen van het Koninkrijk
tot stand gekomen. Het IAEA dringt al geruime tijd aan op spoedige totstandkoming
en inwerkingtreding van het Caribische AP en het PKH+, zodat het IAEA kan verklaren
dat al het nucleaire materiaal in het Koninkrijk voor louter vreedzame (niet-kernwapengerelateerde)
doeleinden wordt gebruikt. Indien het Koninkrijk hier niet of niet voldoende gehoor
aan geeft, kan dit gevolgen hebben voor de goede naam en het vertrouwen dat het Koninkrijk
bij de internationale gemeenschap geniet. Deze situatie staat bovendien op gespannen
voet met de verplichtingen van het Koninkrijk onder zowel het Non-Proliferatieverdrag
als onder het op 14 februari 1967 te Mexico-Stad tot stand gekomen Aanvullend Protocol
I bij het Verdrag van Tlatelolco tot uitbanning van nucleaire wapens in Latijns- en
Midden-Amerika. Met de inwerkingtreding van het AP en PKH+ voldoet het Koninkrijk
aldus aan de internationale verplichtingen en wordt het IAEA in staat gesteld om in
de Caribische delen van het Koninkrijk (de aanwezigheid van) nucleair materiaal te
controleren.
3. Hoofdlijnen van het voorstel
Het AP en PKH+ verplichten het Koninkrijk op hoofdlijnen tot:
• het correct en compleet melden van aanwezige splijtstoffen;
• het tijdig melden van veranderingen in voorraden;
• het meewerken aan het beantwoorden van vragen van het IAEA;
• het verlenen van toegang aan IAEA-inspecteurs voor ad hoc of speciale inspecties.
Deze verplichtingen versterken de verificatiecapaciteit van het IAEA en maken het
mogelijk om met grotere zekerheid vast te stellen dat aanwezig nucleair materiaal
uitsluitend vreedzaam wordt gebruikt.
Gelet op de beperkte aard en omvang van nucleaire activiteiten in de Caribische delen
van het Koninkrijk wordt verwacht dat de feitelijke lasten voortvloeiend uit het AP
en het PKH+ minimaal zullen zijn.
4. Uitvoering in Caribisch Nederland en Aruba, Curaçao en Sint Maarten
De uitvoering omvat onder meer:
• een initiële opgave van aanwezig nucleair materiaal;
• periodieke rapportages aan het IAEA;
• melding van import, export en wijzigingen in voorraden;
• samenwerking met het IAEA bij eventuele inspecties.
Een inventarisatie van aanwezig nucleair materiaal ten behoeve van de initiële opgave
na inwerkingtreding van het AP en PKH+ heeft voor Curaçao reeds in 2019 en voor de
overige eilanden in 2025 plaatsgevonden. Hieruit is gebleken dat op Curaçao enig nucleair
materiaal voorkomt en op de overige eilanden vermoedelijk op moment van de inventarisatie
geen. Voor staten en gebieden waarop het PKH+ van toepassing is, geldt dat inspecties
ter verificatie van de initiële opgave of latere, periodieke rapportages in de praktijk
slechts bij hoge uitzondering plaatsvinden.
De uitvoering van het AP en het PKH+ vindt plaats via afzonderlijke (uitvoerings)wetgeving
vereist in de onderscheiden delen van het Caribische deel van het Koninkrijk. In het
Caribische deel van Nederland vindt de uitvoering plaats middels het voorstel van
wet houdende regels over de uitvoering van nucleaire waarborgverdragen in de openbare
lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Uitvoeringswet nucleaire waarborgverdragen
BES).
Nederland, voor het Caribische deel, en de landen Aruba, Curaçao en Sint Maarten dragen,
ieder binnen het eigen rechtsstelsel, zorg voor uitvoeringswetgeving. Daarbij is het
streven om de uitvoeringsregimes zoveel mogelijk op elkaar af te stemmen, zodat het
Koninkrijk als geheel efficiënt en consistent kan rapporteren en verifiëren.
In de onderscheiden uitvoeringswetgeving worden onder meer geregeld:
• de aanwijzing van een bevoegde autoriteit;
• de verplichtingen voor houders van nucleair materiaal en ertsen;
• een stelsel van toezicht en handhaving, inclusief waar nodig inspecties.
5. Financiële gevolgen
De financiële gevolgen van de goedkeuring van het AP en het PKH+ zijn beperkt en houden
voornamelijk verband met:
– inventarisatie- en rapportageverplichtingen;
– begeleiding van eventuele IAEA-inspecties.
De uitvoeringskosten worden voor Caribisch Nederland in beginsel gedragen door het
Ministerie van Buitenlandse Zaken en passen binnen de huidige begroting. De uitvoering
in Caribisch Nederland wordt gedaan door de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming
(ANVS).
Tevens ondersteunt het Ministerie van Buitenlandse Zaken de invoering en uitvoering
van de wetgeving op Aruba, Curaçao en Sint Maarten, zowel op personeelsvlak als op
financieel vlak in de vorm vergoedingen voor trainingen door het IAEA. Na de initiële
fase zullen de landen de uitvoeringskosten echter zelf dragen.
6. Een ieder verbindende verdragsbepalingen
Het AP bevat naar het oordeel van de regering enkele een ieder verbindende bepalingen
in de zin van de artikelen 93 en 94 van de Grondwet die aan rechtssubjecten rechtstreeks
rechten toekennen of plichten opleggen. Het gaat hierbij om artikel 4, onder a), sub
i. en iii., artikel 5, onder a) en artikel 6, onder a) en b). Artikel 4, onder a)
en artikel 5, onder a), kennen het IAEA het recht toe om toegang te verkrijgen tot
de daar genoemde locaties. Aangezien die locaties in eigendom of beheer kunnen zijn
van natuurlijke- of rechtspersonen, zoals bijvoorbeeld ziekenhuizen of olieraffinaderijen,
hebben deze bepalingen tot gevolg dat deze natuurlijke- of rechtspersonen aan het
IAEA toegang dienen te verlenen teneinde de in artikel 6, onder a) en b) genoemde
activiteiten die het IAEA op deze locaties wil uitvoeren te faciliteren.
7. Koninkrijkspositie
Om mogelijk te maken dat het AP en PKH+ aanvaard zullen kunnen worden voor elk van
de landen van het Koninkrijk, wordt thans de goedkeuring gevraagd voor het Caribische
deel van Nederland, voor Aruba, voor Curaçao en voor Sint Maarten. De regering van
Curaçao wenst medegelding van het AP en PKH+, maar dient daarvoor uitvoeringswetgeving
tot stand te brengen. De regeringen van Aruba en Sint Maarten beraden zich nog over
de wenselijkheid van medegelding, maar gelet op hun actieve betrokkenheid op het dossier,
wordt thans ook de goedkeuring voor deze landen gevraagd. Het AP en PKH+ zullen voor
het Caribisch deel van Nederland, Aruba, Curaçao en Sint Maarten gezamenlijk of afzonderlijk
worden aanvaard op het moment dat de uitvoeringswetgeving voor deze Koninkrijksdelen
gereed is.
B. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Het AP bestaat uit een preambule, 18 artikelen, en drie bijlagen. Het PKH+ bestaat
uit een briefwisseling.
1. AP
Artikel 1
De AWO is van toepassing op het AP waar relevant. In geval van strijdigheid van de
bepalingen van de AWO en het AP zijn de bepalingen van het AP van toepassing.
Artikel 2
Het Koninkrijk zal het IAEA een verklaring verstrekken met alle relevante informatie
over nucleaire activiteiten, waaronder hoeveelheden, toepassingen, locaties en in-
en uitvoer, in de Caribische delen van het Koninkrijk. Het artikel specificeert verder
welke (technische) informatie er in deze verklaring dient te staan, met verwijzing
naar de bijlagen, waar dit verder uiteen wordt gezet. Bijlage I van het AP bevat een
verdere uitwerking van het soort activiteiten waarover dient te worden gerapporteerd.
Bijlage II van het AP bevat een verdere uitwerking van het soort specialistisch materieel
en non-nucleaire materialen waarvan de in- en uitvoer dient te worden bijgehouden.
Artikel 3
Het Koninkrijk verstrekt de verklaring binnen 180 dagen nadat het AP in werking is
getreden, waarna het kwartaalopgaven zal verstrekken over exporten en jaarlijkse opgaven
over de resterende aspecten van de nucleaire activiteit.
Artikel 4 en 5
Ieder Caribisch deel van het Koninkrijk verleent toegang aan het IAEA tot de locaties
genoemd in het Protocol. Het IAEA voert geen systematische verificaties uit en kondigt
verificaties in beginsel minstens 24 uur van tevoren aan. Het Koninkrijk heeft in
beginsel het recht om deze verificaties te begeleiden.
Artikel 6
Het IAEA kan de in het artikel genoemde activiteiten uitvoeren in overeenstemming
met de Raad van Bestuur en na overleg tussen het IAEA en het Koninkrijk.
Artikel 7
Op verzoek van een Caribisch deel van het Koninkrijk maken het IAEA en het betreffende
Caribische deel van het Koninkrijk afspraken voor beheerde toegang onder het AP, teneinde
de verspreiding van proliferatiegevoelige informatie te voorkomen, om aan de vereisten
inzake veiligheid en fysieke bescherming te voldoen, of om vertrouwelijke of commercieel
gevoelige informatie te beschermen.
Artikel 8
Niets in het AP sluit uit dat ieder Caribisch deel van het Koninkrijk het IAEA toegang
kan bieden tot andere locaties dan die vermeld in de artikelen 5 en 9. Het IAEA zal
een dergelijk verzoek binnen alle redelijkheid per ommegaande in behandeling nemen.
Artikel 9
Elk Caribisch deel stelt het IAEA in staat om over een ruimer gebied milieusteekproeven
te nemen, nadat dit is goedgekeurd door de Raad van Bestuur en na overleg tussen het
IAEA en het Koninkrijk.
Artikel 10
Het IAEA stelt het Koninkrijk binnen de in het artikel genoemde termijnen in kennis
over de activiteiten die worden uitgevoerd ingevolge het AP, de resultaten van activiteiten
in verband met eventuele vragen of tegenstrijdigheden die het IAEA onder de aandacht
van het Koninkrijk had gebracht, en de conclusies die het heeft getrokken uit zijn
activiteiten ingevolge het AP.
Artikel 11
De Directeur-Generaal van het IAEA stelt het Koninkrijk in kennis van de instemming
door de Raad van Bestuur met elke functionaris van het IAEA als waarborginspecteur
en van de beëindiging van de benoeming van een waarborginspecteur voor het Koninkrijk.
Artikel 12
Voor elk Caribisch deel wordt de aangewezen inspecteur het benodigde visum voor meervoudig
in- en uitreizen en/of doorreizen binnen één maand na ontvangst van dit verzoek verstrekt.
Het visum is geldig voor ten minste één jaar en indien nodig worden verlengd voor
de duur van de werkzaamheden.
Artikel 13
Als het Koninkrijk of het IAEA aangeeft dat het noodzakelijk is om in aanvullende
regelingen te specificeren hoe de maatregelen van het AP moeten worden toegepast,
zullen het Koninkrijk en het IAEA binnen negentig dagen over dergelijke aanvullende
regelingen overeenstemming bereiken, waarbij het IAEA maatregelen voortvloeiend uit
het AP kan blijven treffen in afwachting van deze aanvullende regelingen.
Artikel 14
Het Koninkrijk staat het IAEA voor officiële doeleinden tussen inspecteurs en het
hoofdkantoor of de regionale kantoren van het IAEA vrije communicatie toe, en beschermt
en faciliteert deze.
Artikel 15
Het IAEA zorgt voor een strikte bescherming tegen de openbaarmaking van commerciële,
technologische en industriële geheimen en andere vertrouwelijke informatie die tijdens
de uitvoering van het AP naar boven komen.
Artikel 16
De term Protocol verwijst naar het AP en de Bijlagen. Bijlagen I en II kunnen worden
gewijzigd door de Raad van Bestuur op advies van een werkgroep van deskundigen. Deze
wijzigingen treden in werking vier maanden nadat zij door de Raad van Bestuur zijn
goedgekeurd.
Artikel 17
Het AP treedt in werking op de eerste dag van de tweede maand nadat het Koninkrijk
het IAEA langs diplomatieke weg schriftelijk heeft medegedeeld dat aan de interne
vereisten is voldaan. Het Protocol kan op verschillende tijdstippen in werking treden
voor ieder Caribisch deel van het Koninkrijk, afhankelijk van de totstandbrenging
van uitvoeringswetgeving voor ieder deel. Indien op het moment van de eerste kennisgeving
nog niet alle Caribische delen van het Koninkrijk klaar zijn voor inwerkingtreding,
kan in een volgende schriftelijke kennisgeving de territoriale reikwijdte van de inwerkingtreding
worden uitgebreid tot een of meer van de overige Caribische delen van het Koninkrijk.
Artikel 18
Dit artikel biedt een uitgebreide lijst van de termen en definities die in het AP
gebruikt worden.
Bijlage I
Bijlage I bevat een opsomming van nucleaire activiteiten waarover dient te worden
gerapporteerd aan het IAEA ingevolge artikel 2, onder a, nummer iv. Een voorbeeld
is het produceren van (onderdelen van) uraniumverrijkingscentrifuges.
Bijlage II
Bijlage II bevat een opsomming van specialistisch materieel en non-nucleair materiaal
waarvan de in- en uitvoer dient te worden bijgehouden ingevolge artikel 2, onder a,
nummer ix. Voorbeelden zijn een complete kernreactor, specialistische koelpompen voor
in kernreactoren en zwaar water.
Bijlage III
Deze Bijlage zet de bevoegde instanties uiteen voor de tenuitvoerlegging van dit Protocol,
zowel voor het Caribische deel van Nederland (de eilanden Bonaire, Sint Eustatius
en Saba), als Aruba, Curaçao en Sint Maarten.
2. PKH+
Het oorspronkelijke PKH schortte een groot deel van de AWO op, zolang het Caribische
deel van het Koninkrijk onder de drempelwaarde van kleine hoeveelheden bleef. Dit
blijft het geval in het geamendeerde PKH+. Het PKH+ regelt ten opzichte van het PKH
wel dat het Koninkrijk de minimale rapportageverplichtingen conform artikel 33, onder
a, onder b en onder c, AWO dient na te komen. Het gaat hierbij onder meer om een jaarlijks
overzicht van in- en uitvoer van nucleair materiaal. Artikelen in de AWO die van toepassing
worden in het PKH+ ten opzichte van het PKH zijn de artikelen 34–37, 40, 48, 49, 59,
61, 67, 68, 70, 72–76, 82, 84–89, 94 en 95. De artikelen 32, 33 en 90 blijven van
toepassing, terwijl artikel 41 krachtens het PKH+ wordt opgeschort.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
T.B.W. Berendsen
Ondertekenaars
T.B.W. Berendsen, minister van Buitenlandse Zaken