Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Westerveld en Chakor over de toegankelijkheid van stembureaus

Antwoord van Minister Rijkaart (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) (ontvangen
2 december 2025).

Vraag 1

Bent u bekend met het artikel «Geen toegang voor gehandicapten? Een stembureau onwaardig»?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Klopt het dat een ouder of begeleider niet mee het stemhokje in mag om ondersteuning
te leveren bij mensen met een (verstandelijke) beperking of mensen die niet (voldoende)
kunnen lezen of schrijven?

Antwoord 2

De Kieswet bepaalt dat alleen mensen met een fysieke beperking hulp in het stemhokje
mogen ontvangen. Dit betekent dus dat mensen met een andere beperking en mensen die
niet (voldoende) kunnen lezen of schrijven geen recht hebben op assistentie bij het
stemmen. Op 21 november 2025 is een wetsvoorstel aan uw Kamer gestuurd dat hulp in
het stemhokje mogelijk moet maken voor iedereen die aangeeft deze hulp nodig te hebben.2

Vraag 3

Herkent u dit spanningsveld tussen het kiesrecht van mensen met een beperking of mensen
die laaggeletterd zijn en het stemgeheim en het tegengaan van stembeïnvloeding? Welke
mogelijkheden ziet u voor ondersteuning bij het stemmen van mensen met een (verstandelijke)
beperking of laaggeletterdheid?

Antwoord 3

Alle kiesgerechtigden moeten hun stem kunnen uitbrengen. Sommige mensen hebben hier
hulp bij nodig. Bijvoorbeeld omdat zij een verstandelijke beperking hebben, niet goed
kunnen lezen of schrijven of omdat zij dementie hebben. Op dit moment kunnen mensen
zonder een fysieke beperking hulp buiten het stemhokje krijgen. Het stemmen zelf moeten
zij vervolgens zelfstandig doen. Het wetsvoorstel Bijstand in het stemhokje regelt
dat iedereen die dat wenst hulp bij het stemmen kan krijgen door een daartoe getraind
stembureaulid. Aangezien stembureauleden neutraal zijn en geen persoonlijke relatie
met de kiezer hebben, zal er weinig risico op beïnvloeding van de kiezer zijn. Ik
zie dit als een mogelijkheid die recht doet aan de wens voor ondersteuning in het
stemhokje, maar ook de inbreuk op het stemgeheim en de stemvrijheid zo beperkt mogelijk
houdt.

Vraag 4

Hoe rijmt u het huidige gebrek aan ondersteuning voor mensen met een beperking, in
het bijzonder mensen met een verstandelijke beperking, met het VN-verdrag inzake gelijke
rechten van mensen met een handicap? Bent u het ermee eens dat het voor de uitvoering
van dit verdrag essentieel is dat mensen met een beperking hun kiesrecht, zowel actief
als passief, kunnen uitoefenen?

Antwoord 4

In het VN-verdrag handicap is het recht op actief en passief kiesrecht voor mensen
met een beperking neergelegd. Op grond van artikel 29 van het VN-Verdrag handicap
hebben personen met een handicap het recht om op hun verzoek ondersteuning te ontvangen
door een persoon naar keuze bij het uitbrengen van hun stem. Nederland heeft dit verdrag
geratificeerd en neemt maatregelen om het verdrag te implementeren.

Bij artikel 29 van het verdrag heeft Nederland een interpretatieve verklaring afgelegd.
Deze verklaring houdt in dat Nederland het woord «ondersteuning» zo interpreteert
dat mensen met een fysieke beperking in het stemhokje én buiten het stemhokje ondersteuning
mogen krijgen door een persoon naar keuze bij het uitbrengen van hun stem en dat alle
andere mensen met een beperking alleen buiten het stemhokje ondersteuning bij het
stemmen mogen ontvangen. Het wetsvoorstel bijstand in het stemhokje zorgt ervoor dat
straks alle kiezers hulp in het stemhokje kunnen ontvangen en draagt eraan bij dat
mensen met een beperking beter in staat zijn om hun actief kiesrecht te kunnen uitoefenen.

Vraag 5

Hoeveel stembureaus waren er bij de afgelopen verkiezingen volledig toegankelijk voor
mensen met een beperking?

Antwoord 5

Er zijn geen cijfers beschikbaar van het aantal stemlokalen dat bij de vervroegde
Tweede Kamerverkiezing in 2025 volledig toegankelijk was voor mensen met een fysieke
beperking. De afgelopen jaren heeft het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
met steekproeven de toegankelijkheid van stemlokalen laten onderzoeken. Bij de Europees
Parlementsverkiezing in 2024 voldeed 32% van de stemlokalen aan alle toegankelijkheidscriteria.
De rest van de stemlokalen voldeden toen niet aan alle toegankelijkheidscriteria.3

Als onderdeel van de uitbreiding van zijn taken, wordt het onderzoek naar de toegankelijkheid
van stemlokalen voortaan in opdracht van de Kiesraad uitgevoerd. Dit zal hij voor
het eerst doen bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026.

Vraag 6

Hoeveel stembureaus beschikken over hulpmiddelen zoals een stemmal?

Antwoord 6

Uit data van Open State Foundation (OSF) blijkt dat bij de vervroegde Tweede Kamer
verkiezing op 29 oktober 2025 de volgende hulpmiddelen beschikbaar waren. In 307 stembureaus
(in 86 gemeenten) was er een kandidatenlijst in braille. In 2550 stembureaus (in 126
gemeenten) was er een kandidatenlijst met grote letters. In 61 stembureaus (in 21
gemeenten) waren er geleidelijnen binnen of buiten het stembureau. In 3686 stembureaus
(in 110 gemeenten) kon men met behulp van een tolk Nederlandse Gebarentaal (op afstand)
stemmen. In 10 stembureaus (in 9 gemeenten) was er een stembureau met een gebarentalig
stembureaulid. In 146 stembureaus (in 131 gemeenten) kon met een stemmal gestemd worden.4 Overigens zijn de werkelijke aantallen waarschijnlijk hoger, omdat niet alle gemeenten
informatie over de toegankelijkheid van hun stemlokalen hebben aangeleverd.

Vraag 7

Op welke wijze wordt gecommuniceerd naar mensen welke stembureaus toegankelijk zijn?

Antwoord 7

Kiesgerechtigden kunnen op de website waarismijnstemlokaal.nl zien welke toegankelijkheidsvoorzieningen
er in stemlokalen beschikbaar zijn. Verder informeren gemeenten kiesgerechtigden via
hun websites over de toegankelijkheid van stemlocaties. Ook verspreiden zij vóór de
verkiezingen hier informatie over. Bijvoorbeeld door informatie over de toegankelijkheid
van stemlokalen mee te sturen als zij de stempas opsturen of door hier in verkiezingskranten
die huis aan huis worden verspreid aandacht aan te besteden. Verder verstrekken sommige
belangenorganisaties informatie over waar men terecht kan voor bepaalde voorzieningen
en hulpmiddelen. De Oogvereniging vermeldt op haar website bijvoorbeeld in welke gemeenten
met een stemmal gestemd kan worden.

Vraag 8

Welke ondersteuningsmogelijkheden zijn er voor mensen die niet zelfstandig een potlood
kunnen vasthouden? Zijn deze mogelijkheden beschikbaar bij elk stembureau? Zo nee,
waarom niet?

Antwoord 8

Mensen die vanwege een fysieke beperking niet zelfstandig een potlood kunnen vasthouden
hebben recht op hulp in het stemhokje. Degene die hen helpt, dit kan een stembureaulid
zijn maar bijvoorbeeld ook een familielid, kan dan namens de kiezer op de gewenste
kandidaat stemmen. Hulp in het stemhokje voor mensen met een fysieke beperking is
in elk stembureau mogelijk. Er zijn ook mensen die wel een potlood kunnen vasthouden,
maar desondanks niet in staat zijn om bij de gewenste kandidaat een rondje rood in
te kleuren. Bijvoorbeeld omdat zij Parkinson hebben of spastisch zijn. De stemmal
kan voor hen een uitkomst bieden.

Vraag 9

Klopt het dat hulphonden mee mogen in het stembureau? Op welke wijze worden alle voorzitters
van stembureaus hiervan op de hoogte gebracht?

Antwoord 9

Het klopt dat hulphonden mee mogen in het stembureau.

De Kiesraad is voornemens om in de e-learning voor stembureauleden en in de stembureauinstructie
voor de dag van de stemming aandacht te besteden aan de regels voor hulphonden in
stemlokalen. Op deze wijze worden alle voorzitters van stembureaus geïnformeerd dat
het is toegestaan om hulphonden in stembureaus mee te nemen.

Vraag 10

Bent u het ermee eens dat het van groot belang is dat voor de gemeenteraadsverkiezingen
van 2026 stembureaus in Nederland volledig toegankelijk zijn voor mensen met een beperking
en er voldoende ondersteuning mogelijk is voor mensen met een (verstandelijke) beperking
of laaggeletterdheid? Zo ja, welke concrete stappen gaat u ondernemen om erop toe
te zien dat dit ook zo zal zijn?

Antwoord 10

Een toegankelijk verkiezingsproces betekent dat er zo min mogelijk belemmeringen zijn
om zelfstandig een stem te kunnen uitbrengen. Het toegankelijk maken van stemlokalen
is één van de onderdelen om eraan bij te dragen dat mensen zo zelfstandig mogelijk
hun stem kunnen uitbrengen.

De Kieswet bepaalt dat burgemeester en wethouders ervoor zorgdragen dat alle in de
gemeente aangewezen stemlokalen zodanig zijn gelegen en zo zijn ingericht en uitgerust
dat kiezers met lichamelijke beperkingen zoveel mogelijk hun stem zelfstandig kunnen
uitbrengen (artikel J 4, tweede lid). Als stemlokalen niet toegankelijk zijn (te maken),
moet het College van B&W dit aan de gemeenteraad melden.

Het volledig toegankelijk maken van alle stemlokalen blijkt in de praktijk moeilijk.
Landelijk kan er gestemd worden bij ongeveer 9000 stemlocaties. Als uitsluitend locaties
als stemlokaal zouden mogen worden gebruikt die volledig toegankelijk zijn, betekent
dat dat er minder stemlokalen zouden zijn en de gemiddelde reisafstand naar de stemlokalen
groter wordt. Gemeenten moeten daarom vaak een afweging maken tussen de toegankelijkheid
van een gebouw en de bereikbaarheid van stemlokalen voor de kiezers.

Openbare gebouwen die als stemlokaal worden gebruikt zijn niet altijd toegankelijk
(te maken). Bijvoorbeeld als de deuren te smal zijn voor iemand in een rolstoel. Of
als er geen ruimte is om een (tijdelijke) helling aan te leggen bij een steile trap.
Het komt ook voor dat het stemlokaal zelf wel toegankelijk is, maar de omgeving niet.
Bijvoorbeeld doordat het stemlokaal op een heuvel ligt waardoor er sprake is van een
te steile helling bij de ingang. Of doordat de route naar de entree van het stemlokaal
te smal is. Dergelijke stemlokalen worden als niet toegankelijk aangemerkt. Om te
zorgen voor voldoende stemlokalen worden vaak gebouwen als stemlokaal gebruikt die
geen eigendom zijn van de gemeente. Ook deze gebouwen zijn niet altijd toegankelijk
(te maken).

In het Actieplan toegankelijk stemmen zijn acties opgenomen die ertoe moeten leiden
dat meer stemlokalen toegankelijk worden voor mensen met een fysieke beperking. Richting
de gemeenteraadsverkiezingen in 2026 worden de volgende acties opgepakt:

– De Kiesraad brengt bestaande handreikingen voor het toegankelijk maken van stemlokalen
bij gemeenten onder de aandacht van gemeenten (zoals die van de VNG, de Oogvereniging
en Alzheimer Nederland).

– Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties geeft subsidie aan de
Open State Foundation voor de website waarismijnstemlokaal.nl. Hierop kunnen kiezers
per stemlokaal zien welke voorzieningen daar aanwezig zijn, zodat zij weten waar zij
terecht kunnen om zo zelfstandig mogelijk hun stem uit te brengen.

– Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties geeft subsidie aan de
Stichting Prokkel om mensen met een licht verstandelijke beperking onder begeleiding
te laten meewerken bij een stembureau.

– BZK wijst gemeenten op het vereiste van toegankelijkheid van de stemlokalen, de checklist
toegankelijkheid stemlokalen en moedigt aan om in de eigen communicatie te verwijzen
naar waarismijnstemlokaal.nl en daarnaast om de Actielijst toegankelijk stemmen te
laten gebruiken door de stembureauleden.

– De VNG stimuleert gemeenten om lokale gehandicaptenplatforms en ervaringsdeskundigen
te betrekken bij de schouw van stemlokalen.

– De VNG maakt een lijst met tips voor simpele hulpmiddelen die (naast bestaande hulpmiddelen)
de toegankelijkheid van het stemlokaal kunnen vergroten en zal deze lijst onder gemeenten
verspreiden.

Daarnaast wordt voorzien in een aantal onderzoeken om de bestaande toegankelijkheidscriteria
en ondersteuning aan gemeenten te verbeteren. Dit moet eraan bijgedragen dat gemeenten
en stembureauleden nog beter in staat worden gesteld om stemlokalen toegankelijk te
maken voor mensen met een fysieke beperking. Acties voor de langere termijn zijn:

– De Kiesraad onderzoekt hoe de Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus moeten
worden aangepast, zodat ze meer rekening houden met mensen met verschillende fysieke
beperkingen en aansluiten bij de nieuwe NEN norm 9120 voor toegankelijke gebouwen.

– De Kiesraad onderzoekt in overleg met gemeenten hoe de toegankelijkheid van stemlokalen
in brede zin kan worden bevorderd en zet dit om in concrete suggesties en ondersteuning.

Vraag 11

Kunt u aangeven wat er de afgelopen jaren concreet gebeurd is met eerdere adviezen
en aanbevelingen ten aanzien van het verbeteren van de toegankelijkheid van het verkiezingsproces
voor mensen met een beperking?

Antwoord 11

Op 6 mei 2025 hebben het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
de Kiesraad, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Nederlandse Vereniging
voor Burgerzaken het Actieplan toegankelijk stemmen gepresenteerd.5 Het plan loopt van 2025 tot en met 2029 en is in nauwe samenspraak met belangenorganisaties
en ervaringsdeskundigen opgesteld. In het plan zijn acties opgenomen om voor mensen
met een beperking en mensen met lage basisvaardigheden de toegankelijkheid van verkiezingen
te vergroten. Deze acties richten zich op toegankelijke informatie over verkiezingen,
toegankelijke stemlokalen, toegankelijk stemmen en toegankelijke informatie en bijeenkomsten
van politieke partijen. Belangenorganisaties en ervaringsdeskundigen worden betrokken
bij het uitvoeren van deze acties. Eerdere adviezen en aanbevelingen over het verbeteren
van de toegankelijkheid van het verkiezingsproces voor mensen met een beperking zijn
in het Actieplan verwerkt.