Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Hirsch en Dobbe over het artikel 'Nederland levert militair materieel aan dubieuze regimes'

Antwoord van Minister Brekelmans (Buitenlandse Zaken) (ontvangen 3 september 2025)

Vraag 1

Bent u bekend met het artikel «Liever koopman dan dominee: «Nederland levert militair
materieel aan dubieuze regimes»»?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2 en 3

Bent u bekend met het ook voor Nederland geldende VN Arms Trade Treaty2 en het Europees Gemeenschappelijk Standpunt3? Deelt u de mening dat die normen vaststellen dat handelsbelangen niet zwaarder mogen
wegen dan het risico dat de militaire goederen voor schendingen zullen worden gebruikt?
Zo ja, kunt u aangeven op welke manier het Nederlands beleid waarborgt dat het risico
dat Nederlandse wapens terechtkomen bij regimes die mensenrechten schenden, wordt
voorkomen?

Deelt u dat deze juridische norm vereist dat het exporterende land niet handelt op
basis van bewijs van schendingen maar op basis van een inschatting van het risico
dat de geëxporteerde militaire goederen bijdragen aan mensenrechtenschendingen, zodat
verkeerd gebruik van militaire middelen wordt voorkomen? Zo nee, kunt u toelichten
hoe u de internationale norm interpreteert?

Antwoord 2 en 3

Het kabinet informeert de Kamer regelmatig en uitvoerig over het Nederlandse exportcontrolebeleid,
onder andere via de jaarrapporten, versnelde rapportage per brief over bepaalde transacties
en de beantwoording van diverse schriftelijke vragen over het onderwerp.

Daarin wordt veelvoudig toegelicht dat exportcontrole van militaire goederen is bedoeld
om de ongewenste verspreiding en gebruik van militaire goederen te voorkomen en ervoor
te zorgen dat een export geen activiteiten ondersteunt die in strijd zijn met Nederlandse
belangen en verplichtingen.

Het kabinet toetst daartoe exportaanvragen voor militaire goederen aan de acht criteria
van het EU Gemeenschappelijk Standpunt (EUGS, 2008/944/GBVB) inzake wapenexport (hierna:
EUGS) met inachtneming van de aard van het goed, de eindbestemming, de eindgebruiker
en het beoogd eindgebruik. Met deze toets wordt eveneens voldaan aan de verplichtingen
die voortvloeien uit het wapenhandelsverdrag. Onderdeel van de toets is een analyse
van het risico dat uit te voeren goederen gebruikt worden bij het begaan van ernstige
schendingen van de mensenrechten of het humanitair oorlogsrecht. Uit het EUGS vloeit
voort dat, daar waar een duidelijk risico op dergelijk gebruik wordt vastgesteld,
een vergunningaanvraag dient te worden afgewezen. Het kabinet past dit toetsingsbeleid
zorgvuldig toe.

Vraag 4

Bent u bekend met de IOB Beleidsdoorlichting «Non-proliferatie wapenbeheersing en
exportcontrole van strategische goederen»?4 Deelt u de conclusie dat adviesmemo’s over het verstrekken van vergunningen aan bestemmingslanden
met een slechte mensenrechtensituatie, te weinig aandacht besteedden aan de specifieke
link tussen de te leveren goederen en het risico op specifieke mensenrechtenschendingen?5 Zo nee, waarom niet?

Antwoord 4

De IOB «beleidsdoorlichting non-proliferatie, wapenbeheersing en exportcontrole van
strategische goederen» (2018), die betrekking heeft op de periode 2009–2016, stelt
dat de adviesmemo’s in die periode een algemeen beeld gaven van de mensenrechtensituatie
in het land van bestemming en te weinig aandacht besteedden aan de vraag hoe het uit
te voeren goed zou kunnen bijdragen aan bijvoorbeeld de schending van mensenrechten.

In lijn met de kabinetsreactie6 over de IOB beleidsdoorlichting wordt in de huidige toetsingspraktijk voor zover
mogelijk in meer details en op basis van de aard van het goed, de eindbestemming,
de eindgebruiker en het beoogd eindgebruik per aanvraag onder meer zorgvuldig beoordeeld
wat het risico is dat de betreffende goederen worden gebruikt bij ernstige schendingen
van mensenrechten of het humanitair oorlogsrecht. Conform criterium twee van het EUGS
leidt een duidelijk risico op dergelijk ongewenst gebruikt tot een afwijzing.

De link tussen te leveren goederen en het risico op mensenrechtenschendingen maakt
daarmee een centraal onderdeel uit van de wapenexporttoets.

Vraag 5

Kunt u bevestigen dat het grootste deel van de militaire vergunningen wordt aangevraagd
door maritieme bedrijven, of door bedrijven die radar-, communicatie- en vuurgeleidingssystemen
leveren aan maritieme bedrijven? Zo ja, welk percentage van de totale waarde van de
militaire export gaat naar deze sector? Zo nee, kunt u de Kamer informeren over de
andere sectoren die militaire exportvergunningen aanvragen?

Antwoord 5

De data ten aanzien van vergunningen voor de uitvoer van militaire goederen worden
niet per sector bijgehouden. Hierdoor is niet te zeggen welke sector het hoogste aantal
aanvragen doet. Uit de data ten aanzien van afgegeven vergunningen is wel op te maken
wat de waarde van de afgegeven vergunningen per categorie militaire goederen is, zoals
elektronische apparatuur, radar-, en vuurgeleidingssystemen, oorlogsschepen en onderdelen
daarvoor.

Zo bedroeg in 20247 de totale waarde van de afgegeven vergunningen voor definitieve uitvoer van ML5 goederen
(vuurgeleidingssystemen, bewakings- en waarschuwingssystemen, en aanverwante systemen,
test- en uitlijningsapparatuur en apparatuur voor tegenmaatregelen, speciaal ontworpen
voor militair gebruik en speciaal ontworpen onderdelen en toebehoren daarvoor) € 71,63
miljoen. In 20238 bedroeg dit € 268,38 miljoen. Het betreft hier goederen die in veel gevallen, maar
niet uitsluitend, verband houden met de maritieme sector.

De totale waarde van de in 2024 afgegeven vergunningen voor definitieve uitvoer van
ML9 goederen (oorlogsschepen, zowel oppervlakteschepen als onderzeeboten, speciale
scheepsuitrusting, toebehoren, onderdelen en andere oppervlakteschepen) bedroeg € 71,75
miljoen. In 2023 bedroeg dit € 103,80 miljoen. De totale waarde van alle afgegeven
vergunningen in 2024 en 2023 bedroeg respectievelijk € 1,87 miljard en € 1,78 miljard.
Voor verdere details over de export van militaire goederen verwijs ik graag naar de
jaarrapporten en reguliere maandrapportages hierover.

Vraag 6

Bent u bekend met de berichten die het Egyptische regime van verschillende vormen
van mensenrechtenschendingen beschuldigen?9

Antwoord 6

Ja.

Vraag 7

Klopt het dat de bewindspersonen voor Buitenlandse Handel in de afgelopen 10 jaar
minstens 44 militaire exporten naar Egypte goedkeurden, met totale waarde van 243,7
miljoen euro? Zo nee, kunt u aangeven hoeveel militaire exporten naar Egypte in de
laatste 10 jaar zijn goedgekeurd en welke waarde die vertegenwoordigen?

Antwoord 7

In de afgelopen 10 jaar heeft Nederland in totaal 95 vergunningen, met een totale
waarde van ongeveer € 677 miljoen, afgegeven voor uitvoer naar Egypte. Hier maken
ook de vergunningen voor tijdelijke uitvoer en de vergunningen ter vervanging van
eerder afgegeven vergunningen deel van uit. Voor een goed begrip van de daadwerkelijke
uitvoer moeten de tijdelijke uitvoer (goederen komen terug naar Nederland) en de vergunningen
ter vervanging van (meetellen zou tot het meermaals meewegen van eenzelfde transactie
leiden) buiten beschouwing worden gelaten. Wanneer gekeken wordt naar vergunningen
met Egypte als land van eindbestemming (eindgebruik in Egypte), uitgezonderd de vergunningen
voor tijdelijke uitvoer en vergunningen ter vervanging van, zijn er in de afgelopen
10 jaar 32 vergunningen afgegeven met een totale waarde van € 140 miljoen euro. Het
is voor het kabinet niet duidelijk hoe Follow the Money tot de in het artikel genoemde
getallen komt.

Vraag 8 en 9

Kunt u bevestigen dat in 2023 een exportvergunning voor tien radar- en communicatiesystemen
voor Egyptische marineschepen voorlag? Kunt u bevestigen dat ambtenaren van het Ministerie
van Buitenlandse Zaken stelden dat er een duidelijk risico was dat de marineschepen
en de Nederlandse radars bij nieuwe mensenrechtenschendingen gebruikt zouden worden,
en dus tegen de vergunningverlening adviseerden?

In haar brief van 24 mei 2023 aan de Kamer10 stelde toenmalig Minister voor Buitenlandse Handel Schreinemacher dat «niet kan worden
vastgesteld» of hetzelfde type schip was gebruikt bij de eerdere mensenrechtenschendingen,
en of de Egyptische marine de schepen en de te leveren radarsystemen zou gaan inzetten
bij begaan van mensenrechtenschendingen. De beslisnota11 biedt de Minister twee opties, en stelt dat er geen ambtelijke overeenstemming is
over de afweging van informatie. Deelt u de conclusie dat, met het zwaarder laten
wegen van de noodzaak voor bewijslast, de juridische norm die het voorkomen van risico
vooropstelt, niet wordt gerespecteerd? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 8 en 9

In verband met de bedrijfsvertrouwelijk aard van deze informatie doet het kabinet
geen uitspraken over aantallen goederen binnen vergunningaanvragen.

Het kabinet toetst exportaanvragen voor militair goederen zorgvuldig en in lijn met
de Europese kaders voor wapenexportcontrole. Daar waar een duidelijk risico wordt
vastgesteld dat militaire goederen gebruikt worden bij het begaan van ernstige schendingen
van de mensenrechten, wordt een vergunningaanvraag afgewezen.

De Staatssecretaris van Buitenlandse Handel neemt op basis van (soms bij hoge uitzondering
uiteenlopende) ambtelijke adviezen en op basis van een buitenlandpolitiek advies van
de Minister van Buitenlandse Zaken een besluit over uitvoer van militaire goederen.
In geval van de twee vergunningen waarover uw Kamer op 24 mei 2023 is geïnformeerd
kon geen duidelijk risico worden vastgesteld omdat de berichten over mogelijke schendingen
onvoldoende specifiek waren.

Vraag 10

Kunt u bevestigen dat diezelfde ambtenaren stelden dat het goedkeuren ervan kon «leiden
tot vervolgorders»? Zo ja, is er al sprake van vervolgorders?

Antwoord 10

De betreffende passage is een veel voorkomende passage in beslisnota’s op het vlak
van wapenexportcontrole. Het betreft een feitelijke vaststelling dat een goedgekeurde
vergunningaanvraag kan leiden tot vervolgorders voor de aanvrager. Conform het EUGS
mogen de lidstaten rekening houden met het effect van een voorgestelde uitvoer op
economische en industriële belangen, maar deze factoren zijn niet van invloed op de
toepassing van de wapenexportcriteria.

In verband met bedrijfsvertrouwelijk informatie doet het kabinet geen uitspraken over
eventuele vervolgorders.

Vraag 11

Kunt u aangeven in welke mate Europese samenwerking binnen het Verdrag van Aken, heeft
meegespeeld in de beslissing om de vergunningverlening voor de export van de tien
radar- en communicatiesystemen voor de Egyptische marine goed te keuren? Zo ja, kunt
u toelichten welke argumenten daarvoor worden gehanteerd? Zo nee, op welke samenwerking
doelden de ambtenaren in hun advies dat het niet verlenen van de vergunning de defensiesamenwerking
binnen Europa in de weg zou staan?

Antwoord 11

Het kabinet is van mening dat een vitale Nederlandse Defensie Technologische en Industriële
basis van belang is voor een robuuste bijdrage aan de Europese Defensie Technologische
en Industriële basis (EDTIB) als waarborg voor onze veiligheid, de bevordering van
de internationale rechtsorde en verbetering van het Europese vermogen tot zelfstandig
optreden. Om deze reden wil het kabinet Europese defensie-industrie samenwerking versterken
en Nederlandse deelname aan deze projecten stimuleren. Dit vraagt om eerlijke concurrentie
(een gelijk speelveld) en verdere convergentie van het wapenexportbeleid in Europa
dat via toetreding tot het Verdrag inzake exportcontrole in het defensiedomein (ook
wel bekend als het Verdrag van Aken) gerealiseerd kan worden.

De criteria van het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexportcontrole zijn
het toetsingskader op basis waarvan een vergunningaanvraag wordt beoordeeld. De reden
om over te gaan tot het verlenen van een exportvergunning was de positieve beoordeling
van de aanvraag aan de hand van het EUGS. Wel kunnen overige overwegingen bij een
vergunningaanvraag worden meegegeven. Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 10,
mogen lidstaten conform artikel 10 van het EUGS bij de toetsing van exportaanvragen
ook rekening houden met het effect van de voorgestelde uitvoer op hun economische,
sociale, commerciële en industriële belangen. Echter, deze factoren zijn niet van
invloed op de toepassing van de 8 criteria van het EUGS. De voorgenomen toetreding
tot het Verdrag inzake exportcontrole in het defensiedomein doet niet af aan de zorgvuldigheid
van de toetsingspraktijk.

Vraag 12

Deelt u het standpunt van toenmalig Minister Schreinemacher dat «toetreding [tot het
Verdrag van Aken] zou ook betekenen dat de lat qua exportcontrole in Nederland behoorlijk
naar beneden gaat»?12 Zo nee, waarom niet?

Antwoord 12

Zoals in Kamerbrief «Maatregelen ter bevordering van Europese Defensiesamenwerking
en verdere Europese convergentie van het wapenexportbeleid»13 van 14 juli 2023 is weergegeven, is het kabinet van mening dat toetreding tot het
Verdrag inzake exportcontrole in defensiedomein kan leiden tot verdere convergentie
van het wapenexportbeleid zodat de verdragspartijen dezelfde hoge standaarden ten
aanzien van het wapenexportbeleid hanteren.

Vraag 13

Kunt u bevestigen dat uw departement voor 2017 ook exportvergunningen verleende voor
de levering van militaire goederen aan andere landen in de regio waar mensenrechtenschendingen
of risico’s daarop golden, zoals naar de Verenigde Aribische Emiraten en Saudi-Arabië?

Antwoord 13

Ook vóór 2017 heeft Nederland vergunningen toegekend voor de uitvoer van militaire
goederen naar de Verenigde Arabische Emiraten en Saudi-Arabië. Deze informatie is
eerder via diverse jaarrapporten met uw Kamer gecommuniceerd en is ook via de reguliere
maandrapportages publiekelijk gerapporteerd. Deze zijn alle getoetst aan de Europese
kaders voor wapenexportcontrole. Eventuele zorgen over de mensenrechtensituatie in
een land van bestemming zijn een belangrijk onderdeel van de toetsing van aanvragen
voor een exportvergunning. Hierbij wordt elke aanvraag zorgvuldig getoetst met inachtneming
van de aard van het goed, de eindbestemming, de eindgebruiker en het beoogd eindgebruik.
Indien uit die analyse een duidelijk risico op gebruik van de uit te voeren goederen
bij mensenrechtenschendingen volgt dan leidt dit tot een afwijzing.

Vraag 14

Kunt u bevestigen dat het opheffen van de strikte beoordeling van vergunningen aan
deze landen in 2023, is ingegeven vanuit de redenering dat de strikte benadering door
Nederland, Europese defensiesamenwerking binnen het Verdrag van Aken in de weg staat?

Antwoord 14

Het aanvullend nationaal beleid dat in juli 2023 is opgeheven gold ten aanzien van
Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten en Turkije in reactie op hun betrokkenheid
in respectievelijk Jemen en Syrië. De reden voor afschaffing van dit beleid was drieledig.

Allereerst is het kabinet van mening dat, zoals ook in de Kamerbrief «Maatregelen
ter bevordering van Europese Defensiesamenwerking en verdere Europese convergentie
van het wapenexportbeleid»14 van 14 juli 2023 is vermeld, aanvullend nationaal beleid in de vorm van een presumption of denial niet noodzakelijk is om te voorkomen dat Nederlandse strategische goederen in Jemen
of Syrië worden ingezet. Een toets van de transactie aan de acht criteria van het
EUGS, in het bijzonder aan criterium 2 «Eerbiediging mensenrechten en naleving internationaal
humanitair recht» en 4 «Handhaving van vrede, veiligheid en stabiliteit in de regio»,
heeft dezelfde uitkomst in geval van ongewenste transacties.

Ten tweede kon de presumption of denial tot de ongewenste situatie leiden dat ook transacties die niet duidelijk in verband
konden worden gebracht met Syrië en Jemen, maar tegemoetkwamen aan een legitieme veiligheidsbehoefte
van eindgebruikers, moesten worden afgewezen.

Ten derde past het hanteren van aanvullend nationaal beleid niet goed bij de systematiek
van het verdrag waarin verdragspartners vertrouwen op elkaars exportcontroletoets.
Het kabinet heeft met de afschaffing van het aanvullend nationaal beleid bijgedragen
aan een gelijker speelveld in Europa zonder in te boeten op een strikte toets aan
het EUGS, waar ook de verdragspartijen van het Verdrag inzake exportcontrole in het
defensiedomein aan gebonden zijn.

Vraag 15

Kunt u deze vragen beantwoorden voor 31 augustus 2025, zodat de informatie gebruikt
kan worden tijdens het commissiedebat «Wapenexportbeleid» van 3 september 2025?

Antwoord 15

U heeft de beantwoording ontvangen voorafgaand aan het het commissiedebat «Wapenexportbeleid»
van 3 september 2025.