Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Hans Teunissen over het bericht 'Gemeenten worstelen met desinformatie'

Antwoord van Minister De Jonge (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) (ontvangen
14 september 2023).

Vraag 1

Deelt u de mening dat de toegang tot en beoordeling van juiste informatie cruciaal
is voor kennis over en vertrouwen in een vitale (lokale) democratie?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Deelt u de opvatting dat vanwege het broze vertrouwen in onze democratie, de noodzaak
van juiste informatie en de signalen uit dit onderzoek haast geboden is om gemeenten
tegemoet te komen in hun ondersteuningsvraag?

Antwoord 2

Ik vind het belangrijk op korte termijn samen met de VNG uit te werken hoe gevolg
kan worden gegeven aan de zorgen die respondenten ervaren en aan de ondersteuningsbehoeften
van gemeenten op dit onderwerp. Snelheid is hier van belang, maar zorgvuldigheid en
oog voor uitvoerbaarheid ook.

Vraag 3

Kunt u inzicht geven in welke mate het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
naast de «Handreiking omgaan met desinformatie»2, samenwerkt met gemeenten om de impact van misleidende informatie op de lokale democratie
aan te pakken? Kunt u bovendien aangeven hoe de bekendheid van de genoemde handreiking
te vergroten?

Antwoord 3

Het Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties werkt op verschillende
manieren en momenten samen met gemeenten om de impact van misleidende informatie te
verminderen. Eén van die manieren is het beschikbaar stellen van informatiematerialen
op de website van het Netwerk Weerbaar Bestuur en www.maatschappelijkestabiliteit.nl. Op deze websites worden meerdere handleidingen aangeboden, wordt doorverwezen naar
www.isdatechtzo.nl en vinden gemeenten een game waarmee zij online manipulatie kunnen leren herkennen.

Komende tijd zal ik, samen met de VNG, uitwerken hoe de bekendheid van de inzet op
het vergroten van het bewustzijn van medeoverheden over desinformatie kan worden versterkt.
Eind dit jaar wordt uw Kamer verder geïnformeerd over de voortgang van deze gesprekken
en de verdere acties uit de Rijksbrede strategie effectieve aanpak van desinformatie.

Vraag 4

Hoe duidt u de omvang van misleidende informatie en complottheorieën op lokaal niveau
in het licht van onze democratie als geheel en de aankomende Tweede Kamerverkiezingen?
Welke voorzorgsmaatregelen bent u van plan in dit kader te nemen?

Antwoord 4

Desinformatie, misinformatie en complottheorieën kunnen bijzonder schadelijk zijn
wanneer de inhoud ervan gericht is op vitale onderdelen van de democratie, zoals betrouwbare
en transparante verkiezingen. Daarom neemt het Ministerie van BZK sinds 2021 extra
acties om de impact van desinformatie of misinformatie op het verkiezingsproces te
minimaliseren. Zo werden er voor de provinciale staten- en waterschapsverkiezingen
van 2023 webinars georganiseerd voor gemeenteambtenaren door BZK en de NCTV. In deze
webinars werd ook uitgebreid aandacht besteed aan desinformatie. Voor de aankomende
verkiezingen zullen gemeenteambtenaren wederom geattendeerd worden op het signaleren
en tegengegaan van desinformatie en misinformatie.

Vraag 5

Welke langetermijnstrategieën overweegt u om de uitdagingen met betrekking tot misleidende
informatie het hoofd te bieden en het vertrouwen in de (lokale) democratie te herstellen
of te versterken?

Antwoord 5

Voor de langetermijnstrategie voor misleidende informatie verwijs ik u graag naar
de Rijksbrede strategie voor de effectieve aanpak van desinformatie.3

De democratie in Nederland staat hoog aangeschreven op de internationale ranglijsten;
ongeveer 70% van de Nederlanders is tevreden met het functioneren van de democratie.4 Echter, het politiek vertrouwen is laag ten opzichte van vorige decennia en ligt
nu onder de 50%.5

Waar het gaat om het versterken en herstellen van het vertrouwen van de (lokale) politiek
om misleidende informatie het hoofd te bieden zet de overheid onder andere in op actief
en weerbaar burgerschap.6 Bijvoorbeeld door wettelijke ingrepen (Wet versterking participatie op decentraal
niveau); door in het burgerschapsonderwijs aandacht te hebben voor vaardigheden voor
dialoog en conflicthantering;7 door het publieke debat te versterken met steun voor onderzoeksjournalistiek en stimulering
van alternatieven voor online platformen.

Vraag 6

Aan de hand van welke instrumenten kan u gemeenten bijstaan bij hun worsteling misleidende
informatie te identificeren en te beoordelen of – in voorkomende gevallen – sprake
is van bewuste of onbewuste verdraaiing?

Antwoord 6

Uitgangspunt van het overheidsbeleid tegen desinformatie is dat het geen taak is voor
overheden, dus ook niet voor gemeenten, om te identificeren wanneer iets desinformatie
is.

Wel kan het kabinet gemeenten bijstaan bij het formuleren van een inhoudelijke reactie
op mogelijke vormen van des- of misinformatie. Vanuit hun eigen inhoudelijke expertise
kunnen gemeenten namelijk wel bepalen of bepaalde berichten feitelijk juist of onjuist
zijn. Daar kunnen zij vervolgens inhoudelijk op reageren, bijvoorbeeld door berichten
te ontkrachten. De intentie van de verspreider van een dergelijk bericht is daarbij
niet relevant. Centraal staat het weerspreken van de onjuiste of misleidende informatie.
Ook kan het kabinet gemeenten bijstaan met informatie over in welke gevallen gemeenten
juridische stappen kunnen nemen. Denk dan aan uitingen die strafbaar zijn, zoals bij
uitingen die geweld propageren, aanzetten tot discriminatie of haat, of iemand nodeloos
beledigen. Of wanneer de uiting zelf niet strafbaar is, maar de gevolgen van desinformatie
leiden tot strafbare en/of onrechtmatige feiten.

De handreiking omgaan met desinformatie voor (mede)overheden bevat zowel informatie
over het formuleren van inhoudelijke reacties op mogelijke des- of misinformatie,
als meer informatie over de juridische stappen die gemeenten kunnen nemen tegen strafbare
uitingen. Momenteel wordt verkend hoe we de handreiking meer kenbaarheid kunnen geven.

Vraag 7

Hoe kan het ministerie voorzien in de gewenste ondersteuning van gemeenten als het
gaat om het herkennen van complotten en ondermijningsprocessen, informatie en kennisdeling,
onafhankelijk advies en gevraagde instrumenten, protocollen en trainingen?

Antwoord 7

Het Ministerie van BZK is momenteel in gesprek met de VNG over mogelijke maatregelen.
Ik heb aangegeven dat uw Kamer eind dit jaar verder wordt geïnformeerd over deze gesprekken.
Ik wil daar nu niet op vooruit lopen.

Vraag 8

Hoe verhoudt de urgentie op bovengenoemde zaken zich volgens u tot de Rijksbrede strategie
en welk tijdpad heeft u hierin voor ogen? Kunt u hierbij aangeven welke prioriteiten
hierin gesteld kunnen worden – mede met het oog op de aanstaande verkiezingen?

Antwoord 8

Het beschermen van de integriteit van de aanstaande verkiezing voor de Tweede Kamer
is van groot belang. Dit betekent dat we, met het webinar en verspreiding van de handreiking,
ervoor zorgen dat medeoverheden weten hoe ze rondom de verkiezing op desinformatie
kunnen reageren. Daarnaast vind ik het belangrijk om de Rijksbrede strategie samen
met de gemeenten verder uit te werken. Daarom heb ik aangegeven dat uw Kamer eind
dit jaar verder wordt geïnformeerd over deze gesprekken. Ik wil daar nu niet op vooruit
lopen.