Verslag (initiatief)wetsvoorstel (nader) : Verslag

Nr. 5 VERSLAG

Vastgesteld 24 februari 2023

De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid, belast met het voorbereidend onderzoek
van dit voorstel van wet, heeft de eer als volgt verslag uit te brengen. Onder het
voorbehoud dat de hierin gestelde vragen en gemaakte opmerkingen voldoende zullen
zijn beantwoord, acht de commissie de openbare behandeling van het voorstel van wet
genoegzaam voorbereid.

Inhoudsopgave

blz.

 
 
 
 
 

I.

Algemeen

1

 

1.

Maatschappelijke ontwikkelingen

2

 

2.

Adviezen

4

 

3.

Bestaand beleid en huidig wettelijk kader

4

 

4.

Wetgeving in ons omringende landen

5

 

5.

Hoofdlijnen van het wetsvoorstel

6

 
 

5.1

Nieuwe strafbaarstelling

6

 
 

5.2

Strafverzwaringsgrond computermisdrijven

9

 

6.

Opsporing en vervolging

10

 

7.

Verhouding tot hoger recht

10

 

8.

Uitvoerings- en financiële consequenties

11

II.

Artikelsgewijs

11

I. Algemeen

De leden van de VVD-fractie hebben met veel belangstelling kennisgenomen van het voorstel
van wet tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafrecht BES,
het Wetboek van Strafvordering en het Wetboek van Strafvordering BES in verband met
de uitbreiding van de strafbaarheid voor schadetoebrengende gedragingen ten behoeve
van een buitenlandse mogendheid (hierna: het wetsvoorstel). Deze leden brengen in
herinnering dat het wetsvoorstel voortvloeit uit het coalitieakkoord en verwelkomen
de zelfstandige strafbaarstelling van spionageactiviteiten. In deze tijden van hybride
dreigingen waarin statelijke en niet-statelijke actoren met de komst van digitalisering
veel meer mogelijkheden hebben gekregen voor het ontplooien van spionageactiviteiten,
is het cruciaal dat de strafbepalingen over spionage in het Wetboek van Strafrecht
aansluiten bij de laatste ontwikkelingen. Spionage kent vele verschillende verschijningsvormen,
daarom is het belangrijk dat strafbepalingen toekomstbestendig en techniekneutraal
worden vastgesteld. Deze leden stellen nog enkele vragen over het wetsvoorstel.

De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het voorliggende
wetsvoorstel. Deze leden erkennen met de regering de noodzaak om cruciale belangen,
zoals de nationale veiligheid en het functioneren van de democratische en internationale
rechtsorde, te beschermen tegen spionageactiviteiten, met inachtneming van de maatschappelijke
ontwikkelingen en de toenemende geopolitieke spanningen. Deze leden onderschrijven
derhalve de intentie die ten grondslag ligt aan de uitbreiding van de strafbaarheid
van spionageactiviteiten. Zij hebben over het voorstel wel enkele vragen.

De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het wetsvoorstel
en danken de regering hiervoor. Deze leden zien ook het belang in van een effectieve
en adequate strafbaarstelling van verschillende vormen van spionageactiviteiten en
zijn van mening dat de uitbreiding van de strafbaarheid een stap in de goede richting
is om dergelijke strafbare handelingen beter aan te kunnen pakken. Zij hebben nog
enkele vragen over het wetsvoorstel.

De leden van de SP-fractie hebben het wetsvoorstel gelezen en hebben hierover nog
enkele vragen en opmerkingen. Deze leden begrijpen dat spionage door en voor buitenlandse
mogendheden een risico is en dat dit aangepakt dient te worden, zeker nu via de digitale
weg de informatie die verzameld kan worden makkelijker toegankelijk en belangrijker
is. Deze leden stellen echter dat dit omgekeerd ook het geval is en er voorkomen moet
worden dat onnodig te veel informatie over eigen inwoners moet worden verzameld en
bewaard.

De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het wetsvoorstel.
De bestaande strafbaarstelling schiet wellicht te kort om de huidige vormen van spionage
te kunnen tegengaan. Dat neemt niet weg dat deze leden meerdere vragen bij het voorliggend
wetsvoorstel hebben, met name daar waar het gaat om de afbakening van het voorstel.
Zij hopen dat de antwoorden op die vragen kunnen bijdragen aan een duidelijkere definiëring
van begrippen en dat het voorstel daarmee in een betere verhouding tot het strafrechtelijke
legaliteitsbeginsel komt te staan.

1. Maatschappelijke ontwikkelingen

De leden van de VVD-fractie onderschrijven de constatering dat digitalisering en globalisering
in toenemende mate bijdragen aan nieuwe kwetsbaarheden, in het bijzonder op het gebied
van spionageactiviteiten met behulp van technische en digitale middelen. Uit eerdere
rapporten zoals het Cybersecuritybeeld Nederland 2022 en het Dreigingsbeeld Statelijke
Actoren blijkt dat spionage en sabotage van statelijke actoren het grootste digitale
risico vormen voor onze nationale veiligheid en dat meerdere Nederlandse topsectoren
doelwit zijn (geweest) van (digitale) spionage. Deze leden maken zich dan ook zorgen
om zowel de risico’s voor de nationale veiligheid als de economische veiligheid. Naast
een zelfstandige strafbaarstelling van spionageactiviteiten willen deze leden dan
ook stilstaan bij het belang van preventieve maatregelen om (vitale) bedrijven en
hoogwaardige kennis en technologie beter te beschermen. Zo willen deze leden wijzen
op het belang van snelle en volwaardige uitwisseling van dreigingsinformatie tussen
overheidsinstellingen en (vitale) bedrijven in de preventieve aanpak van digitale
spionage en sabotage. Wat is de inzet van de regering hier? Welke stappen worden gezet
om de huidige vormen en stromen van dreigingsinformatie te versterken? Wordt hier
ook expliciet aandacht besteed aan het intensiveren en versnellen van de informatiestromen
richting bedrijven uit de Nederlandse topsectoren, gezien het verhoogd risico dat
zij lopen?

De leden van de CDA-fractie constateren dat spionage niet alleen voorkomt bij overheden,
maar ook steeds vaker bij (grote) bedrijven, onderwijsinstellingen en particuliere
instellingen. Daarnaast weten deze leden dat soms ook sprake is van gevallen waarin
buitenlandse overheden burgers uit hun land in Nederland lastigvallen, intimideren
en bedreigen. Naar aanleiding van deze ontwikkelingen vragen deze leden op welke manier
met voorliggend wetvoorstel deze personen, bedrijven en instellingen worden beschermd.
Kan de regering dit expliciteren?

De leden van de CDA-fractie lezen dat spionage zich niet meer alleen richt op het
verkrijgen van staats- of bedrijfsgeheime informatie, maar ook op andere informatie
ten behoeve van bijvoorbeeld het kunnen inspelen op politieke of maatschappelijke
ontwikkelingen of het kunnen beïnvloeden van besluitvorming. Deze leden vragen aan
op welke manier de zojuist genoemde spionageactiviteiten kunnen worden herkend en
bewezen. Welke voorwaarden worden gesteld aan de strafbaarheid van deze gedragingen?

De leden van de CDA-fractie zien in dat spionageactiviteiten op een heimelijke wijze
plaatsvinden en soms lastig te ontdekken zijn. Deze leden vragen hoe het Openbaar
Ministerie (OM) en de strafrechter omgaan met de lastige bewijsbaarheid van de spionageactiviteiten.
Zijn concrete knelpunten te constateren die aan bod komen in de fase van opsporing
en berechting?

De leden van de PvdA-fractie lezen dat de strafbaarstelling van spionage zich moet
gaan uitstrekken over (niet geheime) «informatie (die) kan dienen als voorkennis voor
staten om bijvoorbeeld in te kunnen spelen op politieke of maatschappelijke ontwikkelingen,
om kwetsbaarheden in Nederlandse systemen of processen te identificeren, om besluitvorming
te beïnvloeden of om economisch voordeel te behalen en de eigen concurrentiepositie
te versterken». Deze leden zouden graag een een aantal voorbeelden van dergelijke
informatie, processen en besluitvorming ontvangen, om zich zo een beter beeld te kunnen
vormen van wat hier concreet mee wordt bedoeld.

De leden van de PvdA-fractie delen de mening van de regering dat het ongewenst is
als landen met een diasporagemeenschap in Nederland leden van die gemeenschap mobiliseren
om tegenstanders en critici binnen de mond te snoeren. Naar deze leden aannemen hoeft
het de mond snoeren niet per se tot spionageactiviteiten te leiden maar kan het ook
dienen om de oppositie tegen het regime van dat land de kop in te drukken. Zien deze
leden dat goed? In welke mate wordt dit dan toch strafbaar? Is het feit dat diasporaspionage
voor ontwrichting binnen een gemeenschap kan zorgen en daarmee schadelijk kan zijn
«voor de sociale en politieke stabiliteit van Nederland» een grond voor strafbaarstelling?

2. Adviezen

De leden van de VVD-fractie sluiten zich aan bij de keuze van de regering om het strafmaximum
van het wetsvoorstel ten opzichte van de consultatieversie te verhogen van zes naar
acht jaar. Mede hierdoor is het mogelijk om bepaalde opsporingsbevoegdheden in te
zetten, met name de bevoegdheden in artikelen 126l, tweede lid (opnemen vertrouwelijke
communicatie in een woning) en 126nba Wetboek van Strafvordering (Sv) (onderzoek in
een geautomatiseerd werk). Deze leden begrijpen hieruit dat deze bevoegdheden momenteel
niet kunnen worden ingezet bij concrete verdenkingen van de misdrijven in de artikelen
98 en 98c Wetboek van Strafrecht (Sr) (schending staatsgeheimen). Kan de regering
in contact treden met het OM om te bezien of het wenselijk is ook bij deze delicten
te voorzien in de mogelijkheid gebruik te kunnen maken van de bevoegdheden uit artikel 126l,
tweede lid en 126nba Sv?

De leden van de VVD-fractie zijn positief over het feit dat in de memorie van toelichting
wordt stilgestaan bij het belang van goede voorlichting voor medewerkers binnen bedrijven
uit de vitale infrastructuur en topsectoren. Specifiek op het gebied van (digitale)
spionage en op het bredere thema economische veiligheid zijn deze leden van mening
dat intensieve voorlichting voor medewerkers van groot belang is om uiteindelijk meer
bewustwording en alertheid te creëren. Het is voor deze leden vooralsnog onduidelijk
welke organisaties betrokken worden bij het ontwikkelen van het voorlichtingsmateriaal
en op welke wijze het materiaal verspreid wordt onder bedrijven. Worden organisaties
als het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) en het Digital Trust Center (DTC)
hier ook bij betrokken, gezien hun relevante kennis en expertise? Op welke wijze wordt
bepaald welke bedrijven wel of geen voorlichtingsmateriaal tot hun beschikking krijgen?
Wordt hierbij een risicogerichte aanpak gehanteerd?

De leden van de SP-fractie lezen dat de regering een middenweg heeft gezocht in de
adviezen over het opzetvereiste. Deze leden vragen of de regering dit nader kan duiden.
Kan zij illustreren aan de hand van een voorbeeld wat laakbaar handelen is, zonder
dat er sprake is van opzettelijk samenwerken met een buitenlandse mogendheid, dienst
of organisatie met spionage als doel? Is het niet volgen van digitale veiligheidsvereisten
binnen kritieke sectoren bijvoorbeeld laakbaar, maar niet opzettelijk?

De leden van de PvdA-fractie lezen dat de regering voor de in de wetstekst genoemde
begrippen, anders dan wat de Nederlandse orde van advocaten (NOvA) adviseerde, geen
wettelijke definities gaat opnemen. Naar de mening van de regering mag een wet tot
op zekere hoogte open normen bevatten zonder dat daarmee strijd met het strafrechtelijke
legaliteitsbeginsel ontstaat. Daarbij wordt verwezen dat een aantal begrippen al in
het strafrecht gebruikt worden zoals «vitale infrastructuur». Welke nu in de wetstekst
opgenomen begrippen zijn nog niet bekend in bestaande strafwetgeving? Worden die alsnog
van een definitie in de wet voorzien?

3. Bestaand beleid en huidig wettelijk kader

De leden van de CDA-fractie lezen dat overheidsorganisaties samenwerken om te komen
tot een goede communicatie over het beeld van risico’s, dreigingen en handelingsperspectief.
Daarbij is in de Nederlandse Cybersecurity Strategie aandacht voor intensieve publiek-private
informatie-uitwisseling die zoveel mogelijk aansluit bij de behoefte van de doelgroep.
Deze leden vragen of er op dit moment knelpunten worden geconstateerd door betrokken
instanties en bedrijven op het gebied van informatie-uitwisseling en gegevensdeling,
en hoe deze samenwerking kwalitatief gezien verloopt.

De leden van de CDA-fractie lezen dat verschillende maatregelen worden genomen om
spionageactiviteiten tegen te gaan, zoals het informeren van bestuursorganen, personen
of instanties over de spionageactiviteiten in een concrete casus met een ambtsbericht
waarmee de ontvangers in staat worden gesteld om maatregelen te treffen. Is bij deze
instanties voldoende duidelijk welke maatregelen getroffen kunnen worden in concrete
situaties van spionageactiviteiten en in het voorkomen daarvan, zoals bijvoorbeeld
door middel van een overzicht van te nemen maatregelen? Of ziet het ambtsbericht alleen
op het informeren dat er vermoedelijk sprake is van spionage?

De leden van de PvdA-fractie lezen dat er «situaties denkbaar (zijn) waarin degene
die de informatie aan de buitenlandse mogendheid verstrekt daarover rechtmatig beschikt,
terwijl die informatie niet (staats- of bedrijfs-) geheim is». Aan welke situaties
moeten deze leden denken? Kunnen concrete voorbeelden van dergelijke situaties worden
gegeven voor zover die nu nog niet strafbaar zijn? Kan de regering aangeven waarom
die wel strafbaar zouden moeten worden? In hoeverre kan met rechtmatig verkregen niet-geheime
informatie toch de veiligheid in gevaar worden gebracht en belangen worden geschaad?
Hoe wordt bepaald wat «niet-geheime, maar wel gevoelige (persoons)informatie» is?
Wat is «gevoelig» in dit verband?

De leden van de PvdA-fractie lezen dat buitenlandse veiligheidsdiensten niet alleen
in staatsgeheimen geïnteresseerd zijn maar «vaak een totaalbeeld van de politieke,
militaire, wetenschappelijke, intellectuele en morele kracht van een doelstaat verkrijgen.
Hier draagt ook niet-staatsgeheime informatie aan bij». Betekent dit bijvoorbeeld
dat wanneer een buitenlandse tegenhanger van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding
en Veiligheid (NCTV) niet-staatsgeheime informatie over Nederland vergaart om de kracht
van ons land in kaart te brengen, die handelingen onder de strafbaarheid van het voorliggend
wetsvoorstel komen te vallen? Welke vorm van informatie mag wel en welke niet worden
vergaard? Hoe wordt bepaald of door het delen van informatie gevaar voor zwaarwegende
Nederlandse belangen ontstaat?

4. Wetgeving in ons omringende landen

De leden van de VVD-fractie danken de regering voor de uitgebreide passage in de memorie
van toelichting over specifieke strafbepalingen voor spionage in andere landen die
bij de voorbereiding van dit wetsvoorstel zijn vergeleken. Kan de regering bij de
bepalingen die worden genoemd in de memorie van toelichting ook de strafmaxima van
de delicten geven die in ogenschouw zijn genomen? Zoals uitgewisseld in het mondeling
vragenuur op 8 februari 2022 tijdens de behandeling van een vraag van het lid Rajkowski,
is het voor deze leden van belang dat van de aangescherpte wetgeving ook een significante
afschrikkende werking uitgaat in de richting van personen die spionageactiviteiten
voor buitenlandse mogendheden (zouden) overwegen. Deze leden zijn van mening dat met
het voorgestelde strafmaximum van acht jaar Nederland weliswaar een onaantrekkelijker
doelwit wordt voor spionageactiviteiten dan nu, maar dat verreweg de meeste spionageactiviteiten
nog altijd veel lager worden bestraft dan in Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland
en de Verenigde Staten. Deelt de regering de mening van deze leden dat de lage straffen
Nederland aantrekkelijker maken als doelwit voor spionage en dat strafmaxima van spionagedelicten
niet teveel afwijken van de strafmaxima in andere landen?

De leden van de CDA-fractie lezen dat in Duitsland het delen van staatsgeheimen en
het uitvoeren van spionageactiviteiten strafbaar worden gesteld in het Strafgesetzbuch.
Daarnaast is in Duitsland ook het zich bereid verklaren tot dergelijke activiteiten
tegenover een buitenlandse geheime dienst strafbaar. Deze leden vragen of de regering
heeft overwogen om ook, net zoals in Duitsland aan de orde is, het zich bereid verklaren
tot spionageactiviteiten tegenover een buitenlandse geheime dienst op te nemen in
de afzonderlijke strafbaarstelling in het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van
Strafrecht BES. Is dit wellicht onder te brengen in het kader van voorbereidingshandelingen
van spionageactiviteiten (artikel 46 van het Wetboek van Strafrecht) of op een andere
plek in het Wetboek van Strafrecht?

5. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel

5.1 Nieuwe strafbaarstelling

De leden van de VVD-fractie begrijpen dat in de delictsomschrijving «in heimelijke
betrokkenheid» is toegevoegd naar aanleiding van het advies van de Afdeling advisering
van de Raad van State (hierna: de Afdeling). Hoewel deze leden met de regering van
oordeel zijn dat een zekere heimelijkheid een kenmerk is van spionageactiviteiten,
valt niet uit te sluiten dat door deze toevoeging het wetsvoorstel te beperkt kan
worden opgevat. Immers, zekere vormen van diasporaspionage kunnen vanwege de aard
van de activiteiten mogelijk niet worden aangemerkt als «heimelijk». Wanneer een persoon
in opdracht van een andere regering via sociale media mensen probeert te beïnvloeden,
te mobiliseren, onder druk probeert te zetten of de mond te snoeren, kan dat onder
omstandigheden niet worden gekwalificeerd als «heimelijk». Sommige activiteiten zijn
zo brutaal en erop gericht migrantengemeenschappen actief te beïnvloeden dat het een
strategie kan zijn om juist (deels) openbare uitingen te plaatsen. Ook is het denkbaar
dat personen openbare contacten onderhouden met buitenlandse mogendheden, iets wat
in Frankrijk blijkens de memorie van toelichting expliciet strafbaar is gesteld. Kan
de regering toelichten of in een dergelijk voorbeeld personen alsnog kunnen worden
vervolgd op grond van de nieuwe strafbaarstelling? Deze leden vragen of de regering
ook het OM heeft geconsulteerd over de toevoeging van «in heimelijke betrokkenheid»
nu dat deel van de delictsomschrijving pas na de consultatieversie is toegevoegd.

De leden van de VVD-fractie vragen hoe ruim het begrip «buitenlandse mogendheid» in
de delictsomschrijving moet worden opgevat. Welke organisaties vallen daar allemaal
onder? Vallen hier ook buitenlandse bedrijven of buitenlandse organisaties onder?
Moeten die onder een zekere controle staan van een buitenlandse staat? Zo ja, moet
een persoon echt weten dat er een zekere controle is van de staat, of is het al voldoende
dat een burger moet of kan vermoeden dat er sprake is van (een tussenpersoon van)
een buitenlandse mogendheid? Hoe wordt hierbij omgegaan met buitenlandse bedrijven
die mogelijk niet aantoonbaar onder controle staan van een staat, maar wel wettelijk
verplicht zijn om desgevraagd mee te werken met inlichtingenprogramma’s, zoals in
China het geval is?

De leden van de VVD-fractie vragen naar de mogelijkheden om hierbij te voorzien in
een strafverzwaringsgrond als de spionage plaatsvindt voor een mogendheid die een
expliciet vastgestelde dreiging voor de Nederlandse belangen en veiligheid vormt,
zoals de staten die in het Dreigingsbeeld Statelijke Actoren worden genoemd als landen
met een offensief cyberprogramma tegen Nederland. Op welke manier kan de door de Kamer
via de motie-Brekelmans (Kamerstuk 6200-V, nr. 26) gevraagde geïntegreerde lijst statelijke
dreigingen hiervoor gebruikt worden?

De leden van de VVD-fractie lezen in de consultatiereactie van het OM dat het OM voorstelt
om de eis «wetende dat» in de delictsomschrijving te vervangen door «terwijl hij weet
of redelijkerwijs moet vermoeden», vergelijkbaar met artikel 98 en 98a Sr. Los van
een discussie die wordt opgeworpen in diverse adviezen over de voor- en nadelen van
een culpoze variant van de voorgestelde strafbepaling, voorziet het OM dat het huidige
wetsvoorstel een te hoge bewijsdrempel legt. Bovendien stelt het OM dat het onwenselijk
is dat burgers succesvol verweer kunnen voeren dat zij geen weet hadden van het gevaar
voor zwaarwegende belangen, terwijl zij dat redelijkerwijs wel hadden kunnen en moeten
weten. Ook de politie heeft op dit knelpunt gewezen. Waarom zijn de adviezen van het
OM en de politie niet verwerkt? Hoe weegt de regering het risico dat er anders, in
combinatie met een enge definitie van «buitenlandse mogendheid» of hun tussenpersonen
via constructies alsnog ongewenste kennis kan worden overgedragen? Hoe wordt met andere
woorden voorkomen dat de kennisoverdracht bijvoorbeeld plaatsvindt naar een Zuid-Afrikaans
bedrijf dat militaire trainingen aanbiedt, en vervolgens piloten uit een buitenlandse
mogendheid hiermee traint (zie de motie-Valstar c.s., Kamerstuk 36 200 X, nr. 25)?

De leden van de D66-fractie merken op dat de Afdeling de regering er op wijst dat
de strafbare gedragingen zo duidelijk mogelijk omschreven moeten worden. De regering
heeft daar met de toevoeging van «schadetoebrengende handelingen» en «in heimelijk
betrokkenheid met een buitenlandse mogendheid» gehoor aan gegeven om duidelijker tot
uitdrukking te brengen dat niet iedere gedraging ten behoeve van een buitenlandse
mogendheid onder de strafbaarstelling valt, aldus de toelichting. Er is niet gekozen
voor een limitatieve opsomming van schadetoebrengende handelingen, omdat daarmee bepaalde
handelingen mogelijkerwijs buiten de strafbaarstelling kunnen vallen. Alhoewel deze
leden zich kunnen vinden in die redenering, zijn zij van mening dat de toelichting
inzake deze handelingen summier is, namelijk: «Bij schadetoebrengende handelingen
kan onder meer gedacht worden aan het plegen van sabotage, maar ook bijvoorbeeld het
in de gaten houden, volgen of intimideren van in Nederland verblijvende personen en
het openbaar maken of het verspreiden van schadelijke informatie, bijvoorbeeld over
personen.» of «(...) de door de betrokkene gepleegde gedragingen – die ook kunnen
bestaan uit op het oog meer alledaagse handelingen zoals het bezorgen van pakketjes».
Deze leden zijn van mening dat deze (nadere) toelichting niet geheel voldoet aan de
wens van de Afdeling om «expliciet en nauwkeurig te omschrijven op welke specifieke
gedragingen dit onderdeel van artikel 98d Sr betrekking heeft». Daartoe vragen zij
de regering om nader uiteen te zetten aan welke schadetoebrengende handelingen gedacht
kan worden, die niet onder één van de reeds strafbaar gestelde gedragingen vallen.

De leden van de D66-fractie hebben voorts kennisgenomen van de adviezen van onder
meer het OM, de politie en de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR) inzake
de verhoging van het strafmaximum van zes naar acht jaar gevangenisstraf. Deze leden
begrijpen dat deze wens is gelegen in de mogelijkheid tot het gebruik van een aantal
aanvullende opsporingsbevoegdheden. Zij zijn het met de regering eens dat «het kunnen
toepassen van bepaalde opsporingsbevoegdheden op zichzelf geen dragende onderbouwing
vormt bij het bepalen van een strafmaximum (…)». Tegelijkertijd merken deze leden
op dat het leeuwendeel van de rechtvaardiging van de verhoging van het strafmaximum,
zoals nu omschreven in de toelichting, nog op de inzet van die aanvullende opsporingsbevoegdheden
berust. Deze leden vragen de regering nader uiteen te zetten waarom het aansluiten
bij de strafmaxima van artikelen 98 en 98c Sr niet volstaat, zoals eerst het geval
was, en daarbij specifiek in te gaan op de verhouding met de reeds strafbaar gestelde
handelingen in artikel 98 e.v. Sr en de voorliggende schadetoebrengende handelingen.
Ingeval de schadetoebrengende handelingen een restcategorie betreft om te voorkomen
dat bepaalde handelingen mogelijkerwijs buiten de strafbarstelling kunnen vallen,
kan de regering dan nader uiteen zetten waarom het disproportioneel is om aan te sluiten
bij de strafmaxima van artikelen 98 en 98c Sr, zoals eerst het geval was?

De leden van de D66-fractie constateren dat door de verhoging van het strafmaximum
artikel 46 Sr van toepassing is en daarmee het voorbereiden van een delict zoals omschreven
onder het voorgestelde artikel 98d Sr, eveneens strafbaar is. Is de regering het met
deze leden en de Afdeling eens dat de reikwijdte van de strafbaarheid daarmee aanzienlijk
wordt verruimd? Is de regering het met deze leden eens dat het strafbaar stellen van
de voorbereiding van niet zeer expliciet en nauwkeurig omschreven schadetoebrengende
handelingen, op gespannen voet staat met het lex certa-beginsel? Kan de regering concretiseren
aan welke schadetoebrengende handelingen gedacht kan worden en kan de regering nader
toelichten dat ook ingeval van voorbereiding het rechtszekerheidsbeginsel niet geschonden
wordt? Deze leden vragen of de inzet van de aanvullende opsporingsbevoegdheden ook
geldt voor het opsporen van de voorbereiding van de in het voorgestelde artikel 98d
Sr strafbaar gestelde handelingen.

De leden van de D66-fractie constateren dat de regering meent dat met het voorliggende
wetsvoorstel ook diasporaspionage effectiever aangepakt kan worden. Volgens de regering
kan de nieuwe strafbaarstelling eraan bijdragen dat, ingeval van diasporaspionage,
personen meer weerstand kunnen bieden aan vormen van drang. Zo zouden zij kunnen aangeven
dat het niet mogelijk is om aan eventuele verzoeken door of namens een buitenlandse
mogendheid te voldoen. De regering stelt ook dat een belangrijk element in het huidige
beleid inzake dreiging van spionage door statelijke actoren (door de introductie van
de aanpak statelijke dreigingen in 2019 (Kamerstuk 30 821, nr. 72) en de landenneutrale aanpak), de aanpak van ongewenste buitenlandse inmenging om
beïnvloeding van diasporagemeenschappen tegen te gaan is. Deze leden vragen in dit
verband of de regering enkele voorbeelden kan geven uit het recente verleden die wel
onder de voorgestelde strafbaarstelling vallen, maar niet zonder deze strafbaarstelling
tot vervolging konden leiden. Daarnaast vragen zij de regering een inschatting te
geven van de toegevoegde waarde van het, door de voorgestelde strafbaarstelling, meer
weerstand kunnen bieden tegen verzoeken van buitenlandse mogendheden. Is de regering
het met deze leden eens dat dit effect gering zal zijn en er meer nodig is om deze
personen te beschermen? Graag een reactie hierop.

De leden van de CDA-fractie lezen dat in de nieuwe strafbaarstelling het verstrekken
aan een buitenlandse mogendheid van inlichtingen, voorwerpen of gegevens afzonderlijk
worden genoemd. Deze leden vragen of de regering voorbeelden kan noemen van voorwerpen
die onder deze strafbepaling omtrent spionageactiviteiten zouden kunnen vallen.

De leden van de SP-fractie lezen dat «het openbaar maken of het verspreiden van schadelijke
informatie, bijvoorbeeld over personen» onder de nieuwe strafbaarstelling valt en
past schadetoebrengende handelingen. Deze leden vragen naar een concreet voorbeeld
waarin het voorstelbaar is dat dergelijke gedragingen onder deze nieuwe bepaling zullen
vallen. Kan daarbij ook aangegeven worden waarom die gedraging nu niet, maar met deze
nieuwe bepaling wel strafbaar zijn en waarom dit wenselijk is?

De leden van de PvdA-fractie lezen dat als er activiteiten worden verricht ter uitvoering
van een (buitenlands) wettelijk voorschrift, dat naar Nederlands recht strafbare spionage
activiteiten kunnen gaan worden. Met het uitvoeren van een buitenlands wettelijk voorschrift
kan iemand naar Nederlands recht dus strafbaar zijn. Betekent dit dat er daarmee vanuit
wordt gegaan dat een wettelijk voorschrift in een andere soevereine staat in feite
ondergeschikt wordt geacht te zijn aan een Nederlands wettelijk voorschrift? Naar
deze leden begrijpen kan in het kader van dit wetsvoorstel ook het handelen buiten
Nederland strafbaar worden. Hoe moet de Nederlander die buiten Nederland zich moet
houden aan een daar wettelijk voorschrift zich daaraan onttrekken om te voorkomen
dat hij in Nederland strafbaar wordt?

De leden van de PvdA-fractie stellen het op prijs dat de belangen in de strafbaarstelling
zoveel als mogelijk geduid gaan worden. Daarbij wordt zoveel als mogelijk aangeknoopt
bij belangen die al elders in het Wetboek van Strafrecht worden beschermd. Daarnaast
wordt ook aangeknoopt bij de zes nationale veiligheidsbelangen zoals beschreven in
de Nationale Veiligheidsstrategie te weten territoriale veiligheid, fysieke veiligheid,
economische veiligheid, ecologische veiligheid, sociale en politieke stabiliteit en
het functioneren van de internationale rechtsorde. Waarom worden deze veiligheidsbelangen
niet in de wet zelf verankerd? Is aan de hand van bijvoorbeeld jurisprudentie al invulling
aan deze belangen gegeven? Zo ja, hoe dan? Deze leden zouden in dit verband willen
wijzen op de mening van de NOvA dat «een brede en nogal vage definiëring van bepaalde
begrippen zich slecht verhoudt met het strafrechtelijke legaliteitsbeginsel». Deze
leden missen ook een goede duiding van het derde belang, namelijk de integriteit en
exclusiviteit van hoogwaardige technologieën. De regering beschrijft weliswaar waarom
dit beschermenswaardig is, maar geeft naar de mening van deze leden onvoldoende duiding
van wat er onder dit te beschermen belang moet worden verstaan. Kan daar alsnog op
worden ingegaan? Zo lezen deze leden dat onder hoogwaardige technologieën ook technologieën
begrepen worden die (ook) kwaadaardig kunnen worden toegepast of die van groot belang
zijn voor de economische en strategische positie van Nederland. Als voorbeelden worden
kunstmatige intelligentie, semi-conductoren, DNA-technieken en agrarische innovaties
genoemd. Wanneer worden die kwaadaardig toegepast of wanneer zijn die van belang voor
de strategische positie van Nederland? Waar houdt het belang van een open economie
op en begint het gevaar dat spionage met zich meebrengt?

5.2 Strafverzwaringsgrond computermisdrijven

De leden van de VVD-fractie hebben met instemming kennisgenomen van de strafverzwaringsgrond
die in het wetsvoorstel is opgenomen bij computermisdrijven die een belangrijke rol
kunnen spelen bij spionage. Hierbij vragen deze leden waarom alleen gekozen is voor
een aantal specifieke computermisdrijven. De omstandigheid dat een strafbaar feit
is gepleegd ten behoeve van een buitenlandse mogendheid zou wat deze leden betreft
in algemene zin strafverhogend kunnen en moeten zijn. Wat hen betreft maakt het voor
de bescherming van de genoemde fundamentele Nederlandse belangen in de memorie van
toelichting niet uit welk strafbaar feit wordt gepleegd ten behoeve van een buitenlandse
mogendheid. Dat kan een computermisdrijf zijn, maar ook bijvoorbeeld moord, doodslag,
zware mishandeling, bedreiging, doxing, of een ander misdrijf. Kan de regering toelichten
waarom niet is overwogen een algemene strafverzwaringsgrond te introduceren? Hierdoor
zouden ook spionageactiviteiten die er bijvoorbeeld op zijn gericht de fysieke integriteit
van personen in Nederland aan te tasten ten behoeve van een buitenlandse mogendheid
of daartoe voorbereidingshandelingen treffen, een strafverhoging van een derde tegemoet
kunnen zien. Zo lang het gaat om gedragingen waardoor gevaar ontstaat voor de in de
delictsomschrijving genoemde fundamentele Nederlandse belangen, zou wat deze leden
betreft een verhoging van de maximale straf logisch en passend zijn.

6. Opsporing en vervolging

De leden van de CDA-fractie vragen aan de regering in hoeverre de opsporing van spionageactiviteiten
wordt bemoeilijkt door sterk beveiligde systemen waarmee versleutelde berichten kunnen
worden verstuurd, zoals PGP-berichten (Pretty Good Privacy). Zijn er op dit moment
voldoende mogelijkheden beschikbaar om ook deze gegevens te gebruiken voor opsporingsonderzoeken
naar spionageactiviteiten?

De leden van de PvdA-fractie begrijpen dat vanwege immuniteit of onschendbaarheid
van bij spionage betrokken personen de nieuwe strafbaarheid vermoedelijk tot een beperkt
aantal zaken zal leiden. Kan de regering een nadere indicatie geven van dit aantal?
In hoeverre draagt de voorgestelde uitbreiding van de strafbaarheid van spionage dan
bij aan het tegengaan van spionage?

7. Verhouding tot hoger recht

De leden van de D66-fractie zijn met de regering van mening dat het wetsvoorstel niet
mag beogen de reguliere functie van diplomatieke en consulaire vertegenwoordigingen
in Nederland strafbaar te stellen of afbreuk te doen aan de bevoegdheid daartoe. Gezien
de zeer reële dreiging van statelijke actoren, vragen deze leden echter wel of voldoende
inzichtelijk is welke buitenlandse overheidsfunctionarissen of andere personen die
de belangen behartigen van buitenlandse mogendheden, zich in Nederland begeven, met
welk doel en of die informatie voor eenieder toegankelijk is. Zij verzoeken een Nederlandse
variant op de Foreign Agents Registraction Act (FARA) op te richten, of beoogde transparantie
van de FARA op andere wijze in Nederlandse wet- en regelgeving te bewerkstelligen.
Graag een reactie.

De leden van de CDA-fractie lezen dat artikel 10 van het Europees Verdrag voor de
Rechten van de Mens (EVRM) onder andere de rechten van journalisten en wetenschappers
om informatie te verzamelen, ontvangen en verspreiden beschermt. In de regel vallen
daarom activiteiten van journalisten en wetenschappers niet onder het bereik van de
nieuwe strafbaarstelling van spionageactiviteiten. Journalisten hebben immers geen
opzet op het laten ontstaan van gevaar voor de in de nieuwe bepaling opgesomde zwaarwegende
belangen, zo lezen deze leden. De regering geeft aan dat dit uiteraard anders is indien
de hoedanigheid van journalist of wetenschapper wordt misbruikt als dekmantel voor
spionageactiviteiten. Deze leden vragen wanneer concreet aangetoond kan worden dat
een persoon de hoedanigheid van journalist misbruikt als dekmantel, nu het beroep
journalist niet een beschermd beroep is en in theorie iedereen zichzelf een journalist
kan noemen. Kan de regering hier een reactie op geven?

8. Uitvoerings- en financiële consequenties

II. Artikelsgewijs

De voorzitter van de commissie, Kat

De adjunct-griffier van de commissie, Nouse