Brief Algemene Rekenkamer : Inzicht in uitgaven klimaatbeleid

Nr. 1172
BRIEF VAN DE ALGEMENE REKENKAMER

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 25 januari 2023

Om de emissie van broeikasgassen in Nederland terug te dringen zet de rijksoverheid
publiek geld in. De afgelopen jaren heeft de Tweede Kamer op verschillende momenten,
via vragen en moties, aangegeven meer en beter inzicht te wensen in de uitgaven voor
klimaatbeleid. Hieraan geeft het kabinet invulling door jaarlijks vier overzichten
te presenteren die een overzicht geven van de klimaatuitgaven.

Eerder hebben wij bij uw Kamer aandacht gevraagd voor het rijksbrede overzicht Klimaatuitgaven
in de ontwerpbegroting 2021 van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK).
Uitgaven in dat overzicht sloten niet altijd aan op de cijfers in de begrotingen van
andere Ministers.1

Jaarlijks geeft het kabinet volgens de Klimaatnota € 4 tot € 6,9 miljard uit aan maatregelen
in het kader van het klimaatbeleid.2 Met de voorgenomen instelling van een Klimaatfonds van € 35 miljard kunnen de jaarlijkse
uitgaven voor het klimaat verdubbelen.3 Dit grote financiële belang is voor ons aanleiding om te onderzoeken hoe het kabinet
uw Kamer de afgelopen jaren inzicht gaf in de klimaatuitgaven.

Wij constateren dat:

• de verschillende overzichten met klimaatuitgaven onderling afwijken;

• klimaatuitgaven niet eenduidig worden geregistreerd door ministeries;

• definities ontbreken van wat meetelt als klimaatuitgaven;

• klimaatuitgaven uit zicht blijven of dat uitgaven juist te gemakkelijk als klimaatuitgaven
worden beschouwd.

Het gevolg is dat de Tweede Kamer een geen consistent beeld krijgt van de klimaatuitgaven.
In deze brief gaan wij kort op deze punten in. In de bijlage treft u het onderzoek
aan.

Zicht op huidige klimaatuitgaven?

Voor de Minister voor Klimaat en Energie (K&E) is het inzichtelijk maken van de klimaatuitgaven
van het kabinet een taak die volgt uit de Klimaatwet.4 Maar op Prinsjesdag ontvangt uw Kamer van drie verschillende Ministers, drie verschillende
overzichten van klimaatuitgaven. De Minister voor K&E neemt een overzicht op in de
(concept)Klimaatnota en de Minister van Financiën neemt een overzicht op in de Miljoenennota.
De Minister van EZK informeert u via een overzicht in de ontwerpbegroting van het
Ministerie van EZK. Naast deze drie overzichten die met Prinsjesdag verschijnen, neemt
de Minister van EZK ook een overzicht op in haar jaarverslag.

Afwijkingen tussen overzichten met klimaatuitgaven

Uit ons onderzoek blijkt dat de overzichten geen eenduidig beeld geven van de klimaat-uitgaven.
Maatregelen zijn in het ene overzicht wel opgenomen, maar in het andere overzicht
niet. Daarnaast komen gerapporteerde uitgaven niet altijd overeen tussen de overzichten
en wordt er in de overzichten niet consequent gerapporteerd over fiscale regelingen.
Er is ook geen uniforme werkwijze bij het opstellen van de overzichten.

Geen eenduidige registratie of controle

Klimaatuitgaven vinden plaats via onder andere de Ministeries van EZK, Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en Financiën. De drie rijksbrede overzichten met
klimaatuitgaven die het kabinet met Prinsjesdag presenteert, wijken echter af van
de begrotingen van de ministeries die de cijfers aanleveren (EZK, BZK, IenW, LNV en
Financiën). Hetzelfde geldt voor de klimaatuitgaven in het jaarverslag van het Ministerie
van EZK. De in het jaarverslag van EZK gerapporteerde uitgaven wijken af van de jaarverslagen
van de ministeries die de cijfers aanleveren. De afwijkingen worden in figuur 1 geïllustreerd.

Zo zijn uitgaven in de overzichten soms lager dan in de onderliggende begrotingen
(of jaarverslagen), maar soms ook hoger. De instrumenten en bijhorende uitgaven die
in de overzichten zijn opgenomen, zijn niet altijd terug te vinden in de verschillende
begrotingen en vice versa. De afwijkingen kunnen flink oplopen; in sommige gevallen
is 90% van bepaalde klimaatuitgaven in een overzicht niet te vinden in de betreffende
begroting of jaarverslag. Voor een enkele maatregel loopt het verschil op tot € 200
miljoen per jaar.

Figuur 1
Afwijkingen tussen overzichten klimaatuitgaven en begrotingen en jaarverslagen

De afwijkingen worden onder meer veroorzaakt door de verschillende manieren waarop
ministeries uitgaven registeren en weergeven in hun begrotingen en jaarverslagen.
De betrokken ministeries controleren ook niet altijd of de gegevens die zij aandragen
voor de overzichten correct zijn opgenomen in de overzichten.

Ontbreken van definities

De genoemde ministeries leverden tot 2022 alleen de uitgaven aan bij een vaste lijst met maatregelen die het Ministerie van EZK ontleende aan het Energieakkoord, het Klimaatakkoord of
Urgenda-middelen. Sinds 2022 tracht de Minister van EZK álle klimaatbeleid inzichtelijk
te maken in het overzicht met klimaatuitgaven. Er zijn echter geen eenduidige definities
van klimaatbeleid en klimaatuitgaven. Ministeries hebben de vrijheid om te bepalen welke maatregelen zij aandragen en
welke uitgaven zij als klimaatuitgaven beschouwen.

Klimaatuitgaven buiten beeld?

Door het ontbreken van eenduidige definities blijft mogelijk een deel van de klimaatuitgaven
buiten beeld. De Klimaatwet en het Klimaatplan hebben als doelstelling de uitstoot
van broeikasgassen in 2050 met 95% te reduceren ten opzichte van 1990.5 Elke maatregel die aan dat doel bijdraagt én waarmee publiek geld gemoeid is, zou
dan tot klimaatuitgaven kunnen worden gerekend. Er zijn maatregelen die volgens ons wel bijdragen aan de klimaatdoelstelling,
maar die niet in de overzichten met klimaatbeleid zijn terug te vinden. Deze uitgaven zijn in figuur
2 opgenomen.

Figuur 2
Klimaatuitgaven die mogelijk in aanmerking komen om over te rapporteren

Deze uitgaven betreffen onder meer uitgaven aan en door (revolverende) fondsen, staats-
en beleidsdeelnemingen, medeoverheden en uitgaven voor buitenlands klimaatbeleid.
Over dit soort uitgaven hebben wij eerder geoordeeld dat het voor uw Kamer moeilijk
is uw budgetrecht uit te oefenen, omdat u moeilijk kunt sturen op de hoogte van de
uitgaven en u weinig zicht hebt op de bereikte resultaten.6

«Fossiele subsidies»

Tevens merken wij op dat de rijksoverheid verschillende (fiscale) regelingen kent
die mogelijk haaks staan op het bereiken van de klimaatdoelstellingen. De vermindering
van de belastinginkomsten door de zogenoemde inputvrijstellingen energie- en kolenbelasting
voor elektriciteitsopwekking, de inputvrijstelling kolenbelasting voor duaal gebruik
en de degressieve tariefstructuur elektriciteit en gas, wordt in de Miljoenennota
2023 (Kamerstuk 36 200, nrs. 1 en 2) geraamd op € 4,6 miljard voor het jaar 2023. Deze regelingen kunnen onderdeel zijn van de «fossiele subsidies» waarin uw Kamer meer inzicht wenst.7 Beter inzicht in deze (fiscale) regelingen en «fossiele subsidies» zou uw Kamer verder
ondersteunen bij de uitoefening van het budgetrecht en uw controlerende taak bij klimaatuitgaven.

Zicht op toekomstige klimaatuitgaven?

Met het voorgenomen Klimaatfonds zullen de klimaatuitgaven fors toenemen. Zonder een
eenduidige registratie en een duidelijke definitie van klimaatbeleid en klimaatuitgaven
wordt het lastig uw budgetrecht en controlerende taak goed uit te oefenen. In onze
publicatie Inzicht in Publiek Geld (deel 2) – Naar een toekomstbestendige beleidsbegroting uit 2019 wezen wij op het versnipperde aanbod van zowel financiële als niet-financiële
informatie op diverse websites van de rijksoverheid. De digitale begroting die steeds
meer vorm krijgt op www.rijksfinancien.nl, biedt volgens ons bij uitstek mogelijkheden uniformiteit aan te brengen in het huidige
versnipperde landschap van (klimaat)uitgaven.

Wij hebben de Minister voor K&E in de gelegenheid gesteld te reageren op deze brief.
In zijn reactie zegt de Minister toe om een definitie van klimaatuitgaven uit te werken
en er zorg voor te dragen dat deze definitie consequent wordt toegepast. De volledige
reactie staat op www.rekenkamer.nl.

Wij vertrouwen erop dat deze brief behulpzaam is in uw overleg met de betrokken Ministers,
ook met het oog op de behandeling van de Tijdelijke wet Klimaatfonds waarin de instelling
van het Klimaatfonds wordt geregeld.

Algemene Rekenkamer

drs. E. (Ewout) Irrgang, wnd. president

drs. C. (Cornelis) van der Werf, secretaris