Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Alkaya en Van der Molen over de problemen met de invoering van ERTMS

Antwoord van Staatssecretaris Heijnen (Infrastructuur en Waterstaat) (ontvangen 6 oktober
2022).

Vraag 1

Heeft u kennisgenomen van het bericht «Vervangen treinen zit in een impasse» dat gaat
over de problemen die er zijn met de invoering van het European Rail Traffic Management
System (hierna: ERTMS) voor het spoortraject van de MerwedeLingelijn?1

Antwoord 1

Ik ben bekend met de ontwikkelingen ten aanzien van de invoering van ERTMS op de MerwedeLingeLijn.

Vraag 2

Wat is uw reactie op de mededeling van gedeputeerde Zevenbergen, die in een brief
aan de provinciale staten van Zuid-Holland stelt dat de inbouw van het ERTMS grotere
risico’s met zich meebrengt dan voorzien?2

Antwoord 2

Ik ga ervan uit dat u verwijst naar de brief van gedeputeerde Zevenbergen van 18 augustus
2022.3 Op 10 juni 2022 heb ik bovendien een brief ontvangen van gedeputeerde Zevenbergen
over de risico’s van ERTMS op de MerwerdeLingelijn.4

ERTMS is een Europese verplichting die in heel Nederland wordt uitgerold. Dat heeft
ook gevolgen voor treinen. Die moeten worden aangepast. De verantwoordelijkheid voor
implementatie van ERTMS op de MerwedeLingelijn ligt bij de provincie Zuid-Holland.

Bij de uitrol van ERTMS komt veel kijken, zowel technisch, financieel als organisatorisch.
Daarom heb ik de programmadirectie ERTMS, die als taak heeft de uitrol van ERTMS in
Nederland te coördineren en regisseren, gevraagd partijen te ondersteunen bij de implementatie
ervan en de kosten en risico’s te beheersen.

Vraag 3

Klopt het dat de ombouw van bestaande treinen daarmee onhaalbaar wordt en klopt het
ook dat de aanschaf van nieuwe treinen daardoor wordt bemoeilijkt?

Antwoord 3

Binnen het programma ERTMS dienen zo’n 1.300 bestaande treinen van ERTMS te worden
voorzien, waaronder de treinen op de MerwedeLingeLijn. Om te komen tot een verantwoorde
uitrol kijkt de programmadirectie ERTMS naar doelmatigheid, maar ook naar risico’s
of reizigershinder. In dit geval heeft de programmadirectie ERTMS aangegeven dat de
kosten van de totale ombouw, dat is inclusief kosten van bijvoorbeeld vervangend vervoer,
als ondoelmatig te beschouwen. Doelmatigheid is een van de criteria voor vergoeding
van het Rijk aan de ontvangende partijen. Ik ben van mening dat een besteding van
zo’n € 47 miljoen aan de ombouw van tien treinen met een beperkte resterende economische
levensduur niet goed te rechtvaardigen is en ben daarom bereid mee te denken over
goedkopere alternatieven. De keuze of nieuwe treinen worden aangeschaft of oude worden
verbouwd, blijft echter aan de provincie in haar hoedanigheid als concessieverlener.

Vraag 4

Deelt u de mening dat het ombouwen van treinen in plaats van het vervangen van treinen
diverse negatieve gevolgen heeft, zoals het feit dat opgeknapte treinen niet bij ieder
perron geschikt zijn voor mindervaliden, de bouwer van de treinstellen relatief onervaren
is met het ombouwen van treinen en dit dus langer kan duren, en het feit dat tijdens
de periode van ombouwen treinstellen niet beschikbaar zijn, er daardoor minder ov-capaciteit
is en reizigers wellicht kiezen voor de auto op een toch al drukke A15? Welke conclusies
verbindt u hieraan?

Antwoord 4

De regionale concessieverlener en -houder zijn verantwoordelijk voor de eisen die
gesteld worden aan deze treinen en gaan daarmee over de afweging of bestaand of nieuw
materieel dient te worden ingezet onder ERTMS. Beide mogelijkheden kennen voor- en
nadelen. Indien de provincie Zuid-Holland besluit tot de aankoop van nieuwe treinen,
verwacht ik dat deze breed toegankelijk zijn en voorzien van toiletten zoals beoogd
met het bestuursakkoord Toegankelijkheid.

Vraag 5

Deelt u de mening dat de vergoeding voor het EMTRS voor zowel de aanschaf van nieuwe
treinen als voor de inbouw in bestaande treinen dient te zijn?

Antwoord 5

In de programmabeslissing ERTMS is bepaald welke bestaande treinen in aanmerking komen
voor vergoeding op basis van zes criteria.5 De treinen moeten bijvoorbeeld voor 2030 over de ERTMS-baanvakken van de gekozen
uitrolstrategie komen te rijden en niet te oud of te nieuw zijn. Op basis hiervan
komt het huidige materieel op de MerwedeLingeLijn in aanmerking voor vergoeding van
de ombouwkosten, mits doelmatig. Omdat er via de aanschaf van nieuw materieel een
kosteneffectief alternatief voorhanden lijkt te zijn, heb ik in mijn brief aan gedeputeerde
staten van Zuid-Holland van 17 mei 2022 aangegeven bereid te zijn mee te werken aan
dit alternatief.6

Vraag 6

Kunt u aangeven welke afspraken er zijn gemaakt met de provincie Zuid-Holland ten
aanzien van bijdrages vanuit het Rijk voor de invoering van ERTMS op het betreffende
traject?

Antwoord 6

In antwoord op vraag vijf heb ik aangegeven dat er randvoorwaarden verbonden zijn
aan vergoeding en dat ombouw doelmatig moet zijn. De programmadirectie ERTMS controleert
en adviseert mij en de provincie indien een regionale vervoerder in aanmerking komt
voor vergoeding. Zoals vastgelegd in de «Tijdelijke regeling specifieke uitkering
ERTMS regionaal personenvervoer per trein 2020–2031» kan ik bij een positief advies
van de programmadirectie een bijdrage hiervoor leveren aan provincies.7 De programmadirectie ERTMS heeft negatief geadviseerd over de ombouw van de bestaande
treinen. Een bijdrage aan nieuwe treinen bleek een kosteneffectief alternatief.

Op basis van deze overwegingen heb ik aan de provincie Zuid-Holland laten weten naast
de volledige dekking van de projectkosten voor de inbouw van ERTMS (in bestaand of
nieuw materieel) ook een deel van de netto afschrijvingskosten van het oude materieel
te bekostigen in plaats van een bijdrage aan de ombouw van het bestaande materieel.
Tevens verwacht ik, in de geest van het bestuursakkoord over toegankelijkheid, dat
de nieuwe treinen over toiletten beschikken. Mijn bijdrage is lumpsum, waarbij de
mee- en tegenvallers voor rekening en risico van de provincie Zuid-Holland zijn. Eventuele
gevolgen voor de infrastructuur zijn en blijven voor mijn rekening. Of uiteindelijk
gekozen wordt voor de aanschaf van nieuw materieel voor de MerwedeLingeLijn, is niet
aan mij maar is een besluit van provinciale staten van Zuid-Holland.

Vraag 7

Lopen hierover nog steeds gesprekken?

Antwoord 7

Ik ben samen met de Programmadirectie ERTMS continu in gesprek met de provincie Zuid-Holland
over de ERTMS-implementatie in het materieel op de MerwedeLingeLijn. Om de details
van de implementatieopgave uit te werken zal dit voorlopig ook het geval blijven.

Vraag 8

Zo ja, kunt u aangeven hoe de onderhandelingen hierover verlopen?

Antwoord 8

De gesprekken verlopen in een constructieve sfeer. Alle partijen zijn erbij gebaat
om op korte termijn tot een oplossing te komen. Het streven is tot een redelijke en
verantwoorde bijdrage van het Programma ERTMS te komen aan de ERTMS-implementatieopgave
van Zuid-Holland op de MerwedeLingeLijn.

Vraag 9

Bent u ervan op de hoogte dat de provinciale staten van Zuid-Holland hierover op 12 oktober
aanstaande een besluit dienen te nemen?

Antwoord 9

Ja, alle betrokken partijen zetten zich ervoor in dat dit besluit genomen kan worden
en daarmee de programmaplanning ERTMS gehandhaafd blijft.

Vraag 10

Voor welke andere provincies, personenvervoerders en spoortrajecten speelt vergelijkbare
problematiek inzake de invoering van ERTMS? Kunt u hiervan een overzicht verschaffen
in aanvulling op uw brief van 4 mei jongstleden (Kamerstuk 33 652, nr. 84) en kunt u hierbij tevens aangeven in hoeverre dit invloed kan hebben op de kosten
en de toekomstige dienstregeling?8

Antwoord 10

Voor 2030 komen de regionale concessies van Limburg, Zuid-Holland, Groningen en Fryslân
in aanraking met ERTMS. Inmiddels heb ik met al deze provincies afspraken gemaakt.
Uiteindelijk wordt ERTMS landelijk uitgerold en worden alle decentrale treinconcessiegebieden,
personenvervoerders en spoortrajecten geraakt. Zoals ik bij de zestiende voortgangsrapportage
ERTMS heb aangegeven, voert ProRail op dit moment een studie uit naar de landelijke
uitrolvolgorde van ERTMS ná het huidige programma (tijdshorizon 2030/31).9

Hieruit zal een eerste beeld ontstaan wanneer andere provincies, personenvervoerders
en spoortrajecten naar verwachting met ERTMS in aanraking gaan komen. Ik zal u naar
verwachting in de loop van 2023 kunnen informeren over de uitkomsten van deze studie.
De invloed van de ERTMS-uitrol op de kosten van de verschillende dienstregelingen
is grotendeels afhankelijk van concessieafspraken; ik wil niet vooruitlopen op de
uitkomsten van toekomstige concessieonderhandelingen.

Vraag 11

Kunt u eveneens aangeven hoe het momenteel is gesteld met het dreigende gebrek aan
personele capaciteit met ERTMS-kennis waarvoor u in uw brief van 4 mei jongstleden
waarschuwde?

Antwoord 11

Ik heb de partijen binnen het programma ERTMS onlangs gesproken, waarin ook het thema
capaciteit en kennis aan de orde is gekomen. Ik vind het een zorgelijke situatie,
die maar ten dele kan worden ondervangen. Direct zichtbaar is het tekort aan NS-machinisten
terwijl voor ERTMS juist tijdelijk extra machinisten nodig zijn om enige flexibiliteit
te bieden in de be- en bijsturing van treinen. Machinisten die voor ERTMS opgeleid
worden, kunnen namelijk op die dagen niet worden ingeroosterd en zolang niet alle
machinisten zijn opgeleid kunnen alleen machinisten met een ERTMS-bevoegdheid rijden
op ERTMS-baanvakken.

Ook geeft de programmadirectie ERTMS bijvoorbeeld aan dat de werkzaamheden die nu
zijn opgedragen aan ingenieursbureaus grenzen aan hun capaciteit. En op Europees vlak
valt op dat materieelbouwers een omvangrijke en nog steeds groeiende orderportefeuille
hebben, waarin Nederland maar een kleine speler is. Samen met de programmadirectie
ERTMS denk ik na hoe de kennis en expertise zo goed mogelijk kan worden geborgd. Via
de voortgangsrapportages ERTMS houd ik uw Kamer hierover op de hoogte.