Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Bontenbal over de stijgende energierekening en het functioneren van de energiemarkt

Antwoord van Minister Jetten (Klimaat en Energie) (ontvangen 20 september 2022)

Vraag 1

Kunt u beschrijven op welke wijze de Autoriteit Consument & Markt (ACM) op dit moment,
in een zeer turbulente energiemarkt, toezicht houdt op energieleveranciers?

Antwoord 1

De ACM heeft afgelopen winter door externe experts laten onderzoeken of zij meer kan
doen om consumenten te beschermen tegen mogelijke financiële problemen van energieleveranciers.
De onderzoekers zien extra ruimte voor de ACM binnen de huidige wetgeving en menen
dat op sommige punten nieuwe wet- en regelgeving nodig is om de positie van de consument
te versterken.1

De ACM wil die ruimte zo spoedig mogelijk benutten. Extra toezicht moet energieleveranciers
weerbaarder maken tegen plotselinge inkoopprijsstijgingen op de energiemarkt. De eisen
bieden geen garantie tegen faillissementen, maar kunnen de kans daarop wel verkleinen.
De ACM heeft de huidige wettelijke eisen op het gebied van financiële, organisatorische
en technische kwaliteiten verder uitgewerkt in een beleidsregel, op basis van onder
meer gesprekken met de energiesector, beleidsmakers, consumentenorganisaties en experts.
De ACM heeft deze zomer een concept voor deze beleidsregel ter consultatie voorgelegd,
met het streven deze in te laten gaan aan het begin van het nieuwe stookseizoen op
1 oktober 2022.2 Gelet op de aan de ACM gemandateerde bevoegdheid tot het verlenen van een leveringsvergunning,
werk ik aan een eigen beleidsregel. Daarin wordt de ACM geïnstrueerd bij de vergunningverlening
aangescherpte eisen te hanteren, zodat de ACM haar beleidsregel kan gaan hanteren.

Eind december 2021 heeft de toenmalig Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat
een onderzoek aangekondigd naar de financiële eisen die worden gesteld aan energieleveranciers
en naar de positie van de consument bij faillissement van een energieleverancier.
Dit onderzoek is uitgevoerd en naar de Kamer gestuurd. Mede naar aanleiding van dit
onderzoek worden de financiële eisen die gelden voor energieleveranciers nog dit najaar
aangescherpt, zoals aangekondigd in de begeleidende brief bij het onderzoeksrapport,
welke ik Uw Kamer d.d. 20 september 2022 heb doen toekomen, Door deze aanscherping
wordt de bescherming van consumenten verbeterd en wordt de kans verkleind dat zij
de dupe worden van het faillissement van een energieleverancier.

Vraag 2

Hoe beoordelen u en de ACM het feit dat verschillende energieleveranciers niet langer
actief contracten aanbieden op hun websites, maar het aangaan van een nieuw contract
sterk ontmoedigen of onmogelijk maken? Is dat toegestaan?

Antwoord 2

De ACM houdt de energiemarkt scherp in de gaten. Energieleveranciers zijn verplicht
op een betrouwbare wijze en tegen redelijke tarieven en voorwaarden zorg te dragen
voor de levering van elektriciteit en gas aan iedere in artikel 95b, eerste lid van
de Elektriciteitswet 1998 en artikel 44, eerste lid, van de Gaswet bedoelde afnemer
die daarom verzoekt. Zulke afnemers moeten in ieder geval een modelcontract met een
energieleverancier kunnen afsluiten. Het onmogelijk maken een contract af te sluiten,
is daarmee niet toegestaan. Het actief aanbieden van contracten is echter geen verplichting.

Vraag 3 en 4

Hoe beoordelen u en de ACM het feit dat verschillende energieleveranciers het modelcontract,
dat verplicht door hen moet worden aangeboden, moeilijk vindbaar maken op hun website?
Is dat toegestaan?

Hoe beoordelen u en de ACM het feit dat verschillende energieleveranciers alleen nog
telefonisch contracten aanbieden (en het overstappen via de website niet langer mogelijk
maken)? Is dat toegestaan?

Antwoord 3 en 4

Energieleveranciers moeten zorgen dat het modelcontract dat zij aanbieden vindbaar
is op hun website. De ACM heeft vorig jaar energieleveranciers aangesproken op het
niet aanbieden van modelcontracten.3 De geldende tarieven van het modelcontract dienen op de website te staan, zoals ook
beschreven is in het modelcontract. Het is geen verplichting dat het modelcontract
ook via de website moet kunnen worden afgesloten.

Vraag 5

Mogen energieleveranciers nieuwe klanten weigeren? Zo nee, hoe houdt de ACM er toezicht
op dat dit niet gebeurt, aangezien meerdere leveranciers alleen nog telefonisch contracten
aanbieden en dus elke controle hierop ontbreekt?

Antwoord 5

Zoals aangegeven bij het antwoord op vraag 2 is weigeren niet toegestaan. De ACM monitort
o.a. signalen via haar loket ACM ConsuWijzer. Indien de ACM hier signalen over ontvangt,
kan zij een onderzoek starten.

Vraag 6 en 7

Mogen energieleveranciers hun tarieven voor gas en elektriciteit bij contracten met
onbepaalde tijd en variabele tarieven elke maand aanpassen? Zijn hier regels voor?

Mogen energieleveranciers hun tarieven voor gas en elektriciteit bij het modelcontract
elke maand aanpassen? Zo nee, hoe houdt de ACM er toezicht op dat dit niet gebeurt?

Antwoord 6 en 7

In de regel worden de tarieven voor contracten voor onbepaalde tijd met variabele
tarieven op 1 januari en 1 juli aangepast, maar tussentijdse aanpassingen zijn mogelijk
indien dit is afgesproken in de algemene voorwaarden. Energieleveranciers zijn verplicht
om de tariefswijziging met een redelijke termijn van te voren bij hun klanten bekend
te maken. Ook in het modelcontract is bepaald dat tarieven in de regel op 1 januari
en 1 juli aangepast kunnen worden. Bij onvoorziene tussentijdse wijzigingen (anders
dan op 1 januari en 1 juli) dient de leverancier de klant met een modelcontract persoonlijk
en tijdig te informeren over de tariefswijziging. Tariefswijzigingen bij modelcontracten
zijn alleen mogelijk bij zeer uitzonderlijke en onvoorziene wijzigingen in de marktomstandigheden
waardoor het onhoudbaar zou zijn om te tarieven van het modelcontract ongewijzigd
te laten.

Vraag 8

Mogen energieleveranciers in het modelcontract elk tarief aanbieden dat zij maar wensen?
Zo ja, hoe wordt voorkomen dat dit de facto gebruikt wordt om het aangaan van een
nieuw contract te belemmeren door te hoge tarieven te rekenen?

Antwoord 8

Energieleveranciers mogen in het modelcontract niet elk tarief aanbieden dat zij maar
wensen. Het tarief moet, zoals aangegeven bij vraag 2, redelijk zijn.

Vraag 9

Hoe beoordelen u en de ACM het feit dat bij meerdere leveranciers de informatie over
het energiecontract zodanig wordt gepresenteerd op hun website of tarievenbladen dat
het niet mogelijk is de kale leveringstarieven voor elektriciteit en gas (eenvoudig)
te vinden? Welke eisen aan transparantie zijn er op dit punt?

Antwoord 9

In het modelcontract is het verplicht de variabele leveringskosten in euro’s per kWh
inclusief overheidsheffingen en btw te communiceren, zodat een afnemer deze tarieven
kan vergelijken. Deze tarieven moeten vindbaar zijn op de website van de energieleverancier.

Vraag 10

Bent u bekend met het feit dat er bijna geen jaarcontracten meer worden aangeboden
door energieleveranciers in Nederland? Bent u bekend met het feit dat in Duitsland
voornamelijk jaarcontracten worden aangeboden door de grote energieleveranciers? Hoe
beoordeelt u dit verschil?

Antwoord 10

Ik ben bekend met het feit dat er bijna geen jaarcontracten meer worden aangeboden
door energieleveranciers in Nederland. Daarnaast ben ik ook bekend met de situatie
in Duitsland. De situatie in Duitsland is anders dan in Nederland, omdat de regelgeving
daar voorschrijft dat een consument verplicht de hele looptijd van een dergelijk contract
moet afmaken. Dit betekent dat een leverancier hierdoor relatief minder risico loopt,
maar daar staat tegenover dat het voor de consument moeilijker is om, door over te
stappen, de keuze te maken over waar ze hun energie afnemen. Ik vind het wenselijk
dat er op korte termijn weer meer aanbod van vaste contracten op de Nederlandse markt
komt. Overigens geeft dat geen garantie dat de prijzen lager zouden komen te liggen.
Zie ook het antwoord op vraag 12 en 13.

Vraag 11

Hoe beoordelen u en de ACM het feit dat door het alleen nog aanbieden van contracten
met onbepaalde tijd en variabele tarieven alle risico’s bij de consument worden gelegd
en de consument daardoor niet meer de keuze heeft zich met een jaarcontract in te
dekken tegen risico’s?

Antwoord 11

De ACM en ikzelf zien het ontbreken van vaste prijs contracten als een gevolg van
vooral het teruggelopen aanbod van gas, met name door de geopolitieke situatie. Door
de sterk gestegen en schommelende energieprijzen, is het voor energieleveranciers
op dit moment niet goed mogelijk om contracten met een vaste prijs voor een langere
periode aan te bieden. Daarbij komt bovendien het risico dat klanten met een vast
contract bij eventueel dalende prijzen in de toekomst voor een relatief lage vergoeding
kunnen overstappen naar een andere energieleverancier, hetgeen de energieleverancier
met hoge kosten zou achterlaten. Dat de consument niet meer de keuze heeft om een
jaarcontract af te sluiten, vind ik betreurenswaardig en ik ben van mening dat daar
verandering in moet komen. Zie vraag 12 en 13.

Vraag 12 en 13

Deelt u de mening dat de lage opzegvergoedingen en/of het feit dat consumenten in
Nederland makkelijk kunnen overstappen naar een andere energieleverancier leidt tot
het incalculeren van forse risicopremies in de contracten (onbepaald, variabel) die
energieleveranciers op dit moment aanbieden?

Bent u bereid met de ACM te bespreken of hier op zeer korte termijn verandering in
kan komen, zodat energieleveranciers weer jaarcontracten kunnen en gaan aanbieden?

Antwoord 12 en 13

Zoals reeds toegelicht in het antwoord op vraag 11 zorgt de uitzonderlijke situatie
op de energiemarkt voor moeilijkheden bij het aanbieden van contracten met een vast
tarief. Het is niet de verwachting dat de energieprijzen op korte termijn sterk zullen
dalen. De energieleveranciers zullen bij het aanbieden van langjarige contracten met
een vaste prijs energie voor een lange periode moeten inkopen tegen de huidige hoge
prijzen. Verder zijn de kosten voor zekerheid (margin calls) in de huidige instabiele
markt erg hoog. Energiebedrijven moeten hoge bedragen als onderpand betalen om de
risico’s op termijncontracten af te dekken. Voor zover energiebedrijven al bereid
zijn om vaste-prijscontracten aan te bieden aan hun afnemers zullen zij deze hoge
kosten voor zekerheid doorberekenen in hun tarieven.

De opzegvergoeding die de consument betaalt als hij voortijdig opzegt, is in de huidige
markt en gelet op het risico van energieleveranciers relatief laag. De ACM is daarom
al geruime tijd in overleg met leveranciers om te komen tot een aanpassing van de
Richtsnoeren Redelijke opzegvergoedingen om bij te dragen aan verlaging van het risico
voor energieleveranciers bij het afsluiten van jaarcontracten. Zoals genoemd in de
Kamerbrief over aanvullende maatregelen energierekening (20 september 2022) heb ik
met energieleveranciers de wens besproken dat er weer vaste contracten in de markt
zullen worden aangeboden in 2023, wanneer de ACM regels omtrent de opzegvergoeding
voor vaste contracten vaststelt die beter aansluiten bij de reële restwaarde van het
contract.

Vraag 14

Bent u bereid met de ACM te bespreken of energieleveranciers naast het modelcontract
voor onbepaalde tijd en variabele tarieven zij ook een modelcontract voor één jaar
vast moeten gaan aanbieden tegen marktconforme tarieven en altijd afsluitbaar?

Antwoord 14

De ACM heeft de bevoegdheid om na consultatie van organisaties van leveranciers, netbeheerders
en afnemers, vast te stellen hoe het modelcontract eruit dient te zien, zo blijkt
uit de Elektriciteits- en Gaswet (artikelen 95na Elektriciteitswet 1998 en 52ca Gaswet).
In de Elektriciteits- en Gaswet wordt geen invulling gegeven aan de vorm van het modelcontract.
De ACM heeft de vorm van het modelcontract vastgesteld in Het Besluit tot vaststellen
van het modelcontract voor de levering van elektriciteit en gas aan kleinverbruikers.
Daarin heeft de ACM bepaald dat het gaat om een contract met een variabele prijs voor
onbepaalde tijd. Dit heeft mede te maken met de verplichting van een leverancier om
consumenten ten minste een overeenkomst voor de levering van elektriciteit voor een
onbepaalde duur aan te bieden. Ik ben bereid om met de ACM te bespreken of het noodzakelijk
en wenselijk is, en zo ja op welke wijze, dat energieleveranciers verplicht worden
tot het aanbieden van een vast modelcontract.

Vraag 15

Heeft u of de ACM ook signalen ontvangen dat sommige energieleveranciers de voorschotbedragen
onnodig verhogen door niet alleen de tarieven te verhogen, maar ook de jaarverbruiksprognoses
van hun klanten? Zo ja, hoe wordt hier op gehandhaafd?

Antwoord 15

Zowel de ACM als ikzelf hebben deze signalen nog niet ontvangen.

Vraag 16

Bent u het met de CDA-fractie eens dat de tarieven voor teruglevering van elektriciteit
net zoals de tarieven voor levering van elektriciteit niet tussentijds aangepast mogen
worden bij een vast contract voor bepaalde tijd? Heeft u signalen dat dit wél gebeurt?

Antwoord 16

Ik heb enkele signalen gekregen over het verlagen van de teruglevertarieven bij vaste
contracten. In principe zijn de bepalingen in het afgesloten contract leidend. Bij
een vast contract is het normaal gesproken dus niet mogelijk om de terugleververgoeding
te wijzigen, tenzij in de algemene voorwaarden is voorzien in een uitzondering om
tarieven voor het terugleveren van energie, in de situatie die op dat moment aan de
orde is, aan te passen. Leveranciers dienen hun afnemers dan tijdig op de hoogte te
stellen. Consumenten kunnen bij ACM ConsuWijzer terecht met de vraag hoe om te gaan
met geschillen.

Vraag 17

Bent u het met de CDA-fractie eens dat er sprake is van een crisis in de energiemarkt
en dat daarom alle energieleveranciers tenminste elke maand aan de ACM inzicht moeten
gaan geven in hun financiële positie (o.a. balanspositie) en hun sourcing (waar zij
hun energie kopen en of deze partijen risico’s lopen)?

Antwoord 17

Ik ben het eens met de CDA-fractie dat er sprake is van een crisis in de energiemarkt.
Een leverancier is verplicht zich actief bij de toezichthouder te melden als er bijvoorbeeld
betalings- of liquiditeitsproblemen voordoen of als leveringszekerheid in gevaar komt.
Dit geldt los van de specifieke omstandigheden of ontwikkelingen die hiertoe aanleiding
geven.

Vraag 18

Bent u bereid op korte termijn samen met de ACM en andere organisaties een dashboard
te ontwikkelen dat inzicht geeft in de stijging van de energierekening van verschillende
type huishoudens en de betalingsproblemen die ontstaan?

Antwoord 18

Er is al gelukkig al veel informatie beschikbaar via de site van de ACM en andere
instanties, zoals bijvoorbeeld het CBS. Laatstgenoemde is ook bezig om te onderzoeken
hoe deze informatie op korte termijn nog verder verbeterd kan worden.4

Vraag 19

Bent u bekend met het feit dat energieleveranciers steeds hogere «margin calls» moeten
aanhouden, waardoor ze geen lange termijncontracten aangaan en dat dit een prijsopdrijvend
effect heeft? Bent u bereid te onderzoeken of de overheid (samen met banken) een rol
kan spelen in het beperken van deze margin calls?

Antwoord 19

Het klopt dat energiebedrijven door de hoge en volatiele energieprijzen steeds meer
onderpand moeten betalen voor termijncontracten. Energiebedrijven kunnen risico’s
afdekken door lange termijncontracten aan te gaan. Energiebedrijven dienen hiervoor
onderpand in te leggen, om naar de tegenpartij te waarborgen dat de contractuele verplichtingen
zullen worden nagekomen. De toegenomen marginverplichtingen op de termijnmarkten voor
energie reflecteren de toegenomen onrust en risico’s op deze markt. De hoge kosten
voor zekerheid hebben een groot effect op de termijnmarkt voor elektriciteit en gas.
Enkele energiebedrijven in de EU zijn hierdoor al in liquiditeitsproblemen gekomen.
Mede daardoor worden er steeds minder termijncontracten afgesloten en wordt energie
vooral op de korte termijnmarkt verkocht. Dit zorgt er ook voor dat het voor consumenten
en bedrijven op dit moment vrijwel niet mogelijk is om nog vaste contracten af te
sluiten. Ik ben over deze problematiek in overleg met mijn collega van Financiën en
de consumenten- en financiële toezichthouders. Daarbij moet worden opgemerkt dat ondanks
dat er bekende problemen zijn met margins – zoals de procyclische effecten, waar de
Europese toezichthouder ESMA ook naar kijkt – het aanpassen van de marginmethodiek
als zodanig geen oplossing is die voor de hand ligt, omdat margin een belangrijke
functie heeft op de financiële markten en aanpassing hiervan de financiële stabiliteit
in gevaar kan brengen. Voor oplossingen moet worden verkend hoe we kunnen zorgen dat
energiebedrijven ondanks de toegenomen risico’s over voldoende liquiditeit kunnen
beschikken om aan hun marginverplichtingen te voldoen.

Vraag 20

Hoe gaat de ACM de misstanden, waar in de bovenstaande vragen aan gerefereerd wordt,
op korte termijn aanpakken?

Antwoord 20

De ACM heeft deze zomer een concept voor een beleidsregel ter consultatie voorgelegd,
zodat deze zo mogelijk in kan gaan aan het begin van het nieuwe stookseizoen op 1 oktober
2022.5 In deze beleidsregel staat beschreven waar de ACM in ieder geval aanvullend toezicht
op zal houden. Een van de mogelijkheden is dat de ACM een leverancier verzoekt herstelmaatregelen
op te stellen wanneer er betalingsproblemen voordoen, of de liquiditeit niet voldoet
aan de gestelde eisen.