Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Van Haga over Britse berichtgeving over sterfte door lockdowns

Antwoord van Minister Kuipers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 13 september
2022).

Vraag 1

Heeft u kennisgenomen van het bericht «Britse CBS: lockdown blijkt dodelijker dan
corona»?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Kunnen wij aannemen dat ook in Nederland een aanzienlijk aantal mensen is gestorven
als (indirect) gevolg van de lockdowns en alle beperkingen die daarbij kwamen kijken?
Zo nee, waarom niet? Graag een uitgebreide analyse.

Antwoord 2

In Nederland kunnen we (nog) geen direct verband leggen tussen de lockdowns en het
overlijden van mensen. In het recent uitgevoerde oversterfte onderzoek, dat uitgevoerd
is door het CBS en het RIVM, is onder meer gekeken naar de hoogte van de oversterfte
in 2020 en 2021 en de doodsoorzaken in die periode. De (indirecte) gevolgen van lockdowns
op (over)sterfte zijn daarin niet onderzocht.

Aanvullend op het bovengenoemde oversterfte onderzoek is recentelijk een derde traject
gestart. Gedurende dit traject zal via een subsidieprogramma van ZonMw onderzoek gedaan
kunnen worden door onafhankelijke academische wetenschappers, die niet gelieerd zijn
aan het RIVM of het CBS. ZonMw heeft een beoordelings- en begeleidingscommissie ingesteld
om de uitvoering van dit traject te ondersteunen. Zij hebben een onderzoeksagenda
opgesteld voor het vervolg van het oversterfte onderzoek en hierin is onder andere
uitgestelde zorg en het effect van lockdowns meegenomen als belangrijk thema. Een
deel van dit onderzoek is uitvoerbaar op basis van de op dit moment beschikbare data
en is reeds van start gegaan. Voor het andere deel wordt gewacht op de analyse van
de mogelijkheden om data toegankelijk te maken binnen de geldende privacy- en wettelijke
kaders. Op de website van ZonMw is verdere informatie te vinden over het vervolg van
het oversterfte onderzoek en de opgestelde onderzoeksagenda2.

Vraag 3, 4 en 5

In het Verenigd Koninkrijk wachten 6,7 miljoen mensen op een ziekenhuisbehandeling,
die zij eerder hadden moeten krijgen, maar door de lockdowns werd vertraagd, hoe verhouden
deze cijfers zich ten opzichte van de cijfers in Nederland? Hoeveel mensen wachten
hier op een behandeling in het ziekenhuis, die is uitgesteld door de lockdowns?

Heeft u inzicht in hoeveel sterfgevallen er de afgelopen twee jaar in Nederland zijn
geweest als gevolg van uitgestelde zorg door de lockdowns? Zo ja, kunt u deze cijfers
openbaar maken? Zo nee, waarom zijn deze cijfers er niet en gaat u daar onderzoek
naar doen?

Heeft u inzicht in hoeveel mensen op dit moment kampen met een verslechterde gezondheidssituatie
en/of misschien zullen komen te overlijden als gevolg van uitgestelde zorg, of te
laat verleende zorg, door de lockdowns? Zo ja, kunt u deze cijfers openbaar maken?
Zo nee, waarom zijn deze cijfers er niet en gaat u daar onderzoek naar doen?

Antwoord 3, 4 en 5

Het is goed te beseffen dat het niet de lockdowns zijn die hebben geleid tot uitgestelde
zorg. Door de corona-pandemie is de zorg onder grote druk komen te staan. Er was niet
altijd genoeg plek en personeel voor de zorg die niet direct met corona te maken had.
De zorg voor niet-levensbedreigende aandoeningen, zoals bepaalde operaties, werd vaak
uitgesteld.3 De collectieve maatregelen die tijdens de crisis zijn genomen, waren erop gericht
om de hoeveelheid coronabesmettingen te beperken en daarmee ook de druk op de zorg
te verlichten. Dat er sprake zou zijn geweest van uitgestelde zorg ten gevolge van
lockdowns, zoals de vraagsteller suggereert, deel ik dan ook niet.

Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 2, heb ik op dit moment geen inzicht in
de precieze aantallen sterfgevallen als gevolg van uitgestelde zorg en lockdowns.
Ik vind het dan ook belangrijk dat de begeleidingscommissie van ZonMw dit onderwerp
op de onderzoeksagenda van het vervolgtraject van het oversterfte onderzoek heeft
geplaatst. Wat betreft de gezondheidsgevolgen van uitgestelde operaties tijdens de
coronapandemie heeft het RIVM onlangs een rapport gepubliceerd4. Daarin geeft het RIVM aan dat door de uitgestelde operaties in totaal in 2020 en
2021 ongeveer 320.000 levensjaren in goede gezondheid verloren zijn gegaan. Dit is
een gezondheidsverlies van 18 procent ten opzichte van de gezondheid die de operaties
hadden opgeleverd als ze waren doorgegaan. Voor meer informatie hierover verwijs ik
u graag naar het door het RIVM gepubliceerde rapport.

Momenteel is het zo dat het overgrote deel van de uitgestelde zorg planbare, niet-urgente
zorg betreft met een laag risico op verdere verslechtering. De druk op de zorg neemt
toe door de werkvoorraad die de zorg nu nog heeft door de uitgestelde zorg, maar het
risico op verdere verslechtering van deze patiënten (en daarmee ook een grotere belasting
van de zorg) is klein. Een deel van de zorg die niet is gerealiseerd, is ondertussen
opgelost of niet meer nodig, bijvoorbeeld doordat een patiënt met meniscusproblematiek
ondertussen naar tevredenheid geholpen is door de fysiotherapeut.

Het beleid was, en is er nog steeds op gericht om de reguliere zorg zoveel mogelijk
doorgang te laten vinden. Daar werd, en wordt, hard aan gewerkt. Hierover heb ik u
geïnformeerd in mijn brief aan uw Kamer op 5 juli 2022.

Vraag 6

Kunt u inzichtelijk maken hoeveel levens er in Nederland zijn gered door de lockdowns,
afgezet tegen het aantal levens dat door de lockdowns en de neveneffecten daarvan
verloren is? Zo nee, waarom is deze analyse er niet en gaat u deze nog maken? Wat
gaat u doen als de conclusie van deze analyse is dat er ook in Nederland meer mensen
gestorven zijn aan de (indirecte) gevolgen van de lockdowns dan aan het coronavirus?

Antwoord 6

Er is (nog) geen direct verband te leggen tussen het aantal levens dat is gered, afgezet
tegen het aantal levens dat verloren is gegaan. Het derde traject van het oversterfte
onderzoek moet hier meer inzicht in gaan bieden. Ik verwijs hiervoor naar het antwoord
op vraag 2.

Vraag 7

Weet u hoeveel mensen door de lockdowns geen contact hebben gezocht met een arts voor
klachten die zij hadden?

Antwoord 7

Het RIVM en NIVEL hebben een analyse gemaakt van mijding van de huisartsenzorg in
20205. Hieruit bleek dat voornamelijk tijdens de eerste golf (maart tot juni 2020) het
aantal reguliere consulten bij de huisarts lager was dan in dezelfde periode in 2019
(gemiddeld 11%). Daar tegenover staat dat het aantal consulten in de zomer van 2020
en in de tweede golf gelijk was aan dezelfde periode in 2019. Het aantal korte consulten
lag gedurende de eerste golf juist 14% hoger dan in dezelfde periode in 2019. De verklaring
hiervoor is waarschijnlijk dat kortere telefonische consulten de reguliere fysieke
consulten deels vervingen gedurende de eerste golf. Er is nog geen analyse gemaakt
van zorgmijding over 2021 en 2022. De afname in het aantal consulten in 2020 is zowel
het gevolg van afschaling van de zorg, als het mijden van zorg door patiënten. Op
dit moment voeren het RIVM en NIVEL verdere analyses uit om de beweegredenen van patiënten
bij het mijden van zorg verder in beeld te krijgen.

Vraag 8

Weet u of huisartsen, ziekenhuizen en andere zorgverleners actief mensen die contact
zochten voor medische vragen en/of hulp hebben geweerd, in verband met de lockdowns
en de daarbij behorende restricties? Zo ja, op basis van welke criteria is dat gebeurd?
Welke assessments zijn hierbij gemaakt, op basis waarvan? Zijn deze afwegingen in
retrospectief juist gebleken, of moeten wij concluderen dat er, wellicht onder overheidsdruk,
verzaakt is om mensen adequaat en op tijd te helpen?

Antwoord 8

Tijdens de crisis en verschillende golven is het nooit het beleid geweest om patiënten
actief te weren van zorg die op dat moment medisch noodzakelijk was. Conform het LNAZ
opschalingsplan COVID-19 zorg werd de COVID-19 capaciteit opgeschaald en zorg die
medisch verantwoord kon wachten werd afgeschaald. Patiënten met planbare behandelingen
moesten daardoor langer wachten of de behandeling werd uitgesteld. De acute zorg heeft
wel doorgang kunnen vinden.

Vraag 9

Ook in Nederland hebben veel mensen zich niet gemeld bij de huisarts en/of een andere
zorgverlener met klachten, omdat zij zich daarin door de lockdowns beperkt voelden,
wat naar alle waarschijnlijkheid heeft geleid tot gemiste diagnoses en gezondheidsschade
bij patiënten, hoe reflecteert u hierop?

Antwoord 9

Alle inzet is er steeds op gericht om de medische zorg zoveel mogelijk doorgang te
kunnen laten vinden. Hierbij is het cruciaal dat er goede triage plaatsvindt, zodat
mensen die risico lopen op verdere achteruitgang bij uitstel van behandeling tijdig
de benodigde zorg krijgen. Het is aan de ziekenhuizen/zorgverleners om deze triage
uit te voeren en te beoordelen welke patiënten als eerste geholpen moeten worden om
verdere gezondheidsschade te voorkomen. Zoals hiervoor aangegeven, worden op dit moment
verdere analyses uitgevoerd om de beweegredenen van patiënten bij het mijden van zorg
verder in beeld te krijgen.

Vraag 10

Bent u het ermee eens dat de opgelopen gezondheidsschade zal leiden tot meer en complexere
zorg voor veel patiënten, aangezien hun aandoeningen door gemiste zorg verergerd zullen
zijn? Hoe reflecteert u daarop?

Antwoord 10

Ik verwijs hiervoor naar het antwoord op vragen 3, 4 en 5.

Vraag 11

Bent u het ermee eens dat dit zal leiden tot een nog grotere druk op de zorg en bovendien
hogere zorgkosten? Zo ja, hoe reflecteert u daarop en hoe gaat u dit ondervangen?
Hoe gaat deze grotere en duurdere zorgvraag worden bekostigd?

Antwoord 11

Zoals ik in het antwoord op vragen 3, 4 en 5 heb toegelicht, wordt de zorg nog steeds
belast door het inhalen van uitgestelde zorg, maar is tegelijkertijd het risico klein
dat verslechtering van deze patiënten tot grotere belasting van de zorg leidt. Zoals
eveneens toegelicht, is het kabinetsbeleid, en de inzet van contactbeperkende maatregelen
daarbinnen specifiek, steeds primair gericht geweest op het verlichten van de druk
op de zorg, zodat reguliere zorg zo veel mogelijk doorgang kon vinden.

Vraag 12

Worden de mensen die zorg zijn misgelopen door de lockdowns en daardoor ernstige,
permanente gezondheidsschade hebben opgelopen daarvoor gecompenseerd? Zo ja, hoe en
waarvan wordt dit bekostigd?

Antwoord 12

Mensen moeten de zorg krijgen die ze nodig hebben, dat is en blijft een topprioriteit.
Om dit te borgen en uitgestelde zorg weg te werken lopen verschillende acties. Ik
verwijs u hiervoor naar mijn brief aan uw Kamer van 5 juli 2022.6

Vraag 13

Wordt er in Nederland ook een onderzoek ingesteld naar de sterfte als gevolg van de
lockdowns? Zo ja, hoe en door wie wordt dit onderzoek gedaan? Welke gegevens worden
hiervoor gebruikt en worden deze toegankelijk en openbaar gemaakt? Zo nee, waarom
niet?

Antwoord 13

Ik verwijs hiervoor naar het antwoord op vraag 2.

Vraag 14

Indien blijkt dat de lockdowns ook in Nederland meer levens hebben gekost dan zij
hebben bespaard, wat is daarvan dan het gevolg voor de verantwoordelijke beleidsmakers?

Antwoord 14

Op grond van artikel 22, eerste lid, van de Grondwet is de overheid verplicht maatregelen
te treffen ter bevordering van de volksgezondheid. Aan deze verplichting is uitvoering
gegeven door collectieve maatregelen te treffen. De collectieve maatregelen waarmee
de lockdowns zijn gerealiseerd hadden een wettelijke grondslag in de Tijdelijke wet
maatregelen (hierna: de Twm). De Twm is op een democratische wijze tot stand gebracht,
en daarmee zijn de getroffen maatregelen democratisch gelegitimeerd. De Twm kende
een democratisch gelegitimeerd besluitvormingsproces waarbij zowel de Tweede als de
Eerste Kamer waren betrokken en waarbij de Tweede Kamer een beslissende stem had.
De verantwoordelijke Ministers leggen over gevoerd beleid verantwoording af aan het
Parlement. Dit zal in de door vragensteller geschetste situatie niet anders zijn.

Vraag 15

Kunt u, nu steeds duidelijker wordt dat de coronamaatregelen en de lockdowns allesbehalve
het gewenste effect hebben gehad en zelfs op vele fronten aanzienlijke schade hebben
aangericht, garanderen dat Nederland nooit meer in lockdown gaat? Zo nee, waarom niet?
Kunt u uitleggen welke proportionaliteit u nog ziet voor deze vergaande maatregel
ten opzichte van alle aantoonbaar geleden schade van de afgelopen twee jaar?

Antwoord 15

De stelling dat het nu steeds duidelijker wordt dat de coronamaatregelen en de lockdowns
allesbehalve het gewenste effect hebben gehad, deel ik niet, aangezien de werkzaamheid
van deze pakketten aannemelijk is gemaakt door experts van het RIVM. De effectiviteit
van maatregelen bij toekomstige epidemieën is afhankelijk van verschillende factoren.
De verspreiding van dergelijke infectieziekten levert een gevaar op voor de volksgezondheid.
Het is dan zaak om snel te kunnen handelen en, indien noodzakelijk en proportioneel,
ook verplichtende collectieve maatregelen te kunnen nemen om de (verdere) verspreiding
te voorkomen. Ik ben voornemens in het wetsvoorstel Eerste tranche wijziging Wet publieke
gezondheid te verankeren dat bij het nemen van maatregelen steeds de noodzakelijkheid
en proportionaliteit moeten worden afgewogen. Hierbij wordt vanzelfsprekend ook de
epidemiologische situatie in ogenschouw genomen.