Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Gijs van Dijk over arbeidsongeschikte mensen in de bijstand

Antwoord van Minister Schouten (Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen) (ontvangen
24 februari 2022).

Vraag 1

Bent u bekend met het feit dat er een grote groep arbeidsongeschikte mensen in de
bijstand zit, of zelfs zonder uitkering, die geen uitzicht heeft op werk?

Antwoord 1

Met de invoering van de Participatiewet zijn gemeenten verantwoordelijk voor de ondersteuning
aan mensen met een arbeidsbeperking die arbeidsvermogen hebben. Daarnaast kunnen mensen
die niet of niet meer kunnen werken omdat zij volledig en duurzaam arbeidsongeschikt
zijn, aanspraak maken op de Participatiewet wanneer zij voldoen aan de voorwaarden
en geen recht hebben op een WIA-uitkering. Voor jonggehandicapten die duurzaam geen
arbeidsvermogen hebben, bestaat de Wajong.

Uit de evaluatie van de Participatiewet blijkt dat een groot deel van de doelgroep
Participatiewet (ca. 60%) aangeeft zich op dit moment niet in staat te achten om te
werken.1 Circa de helft van deze groep geeft aan te verwachten in de toekomst nooit meer te
kunnen werken. Gemeenten geven aan dat circa 35% van de mensen in het bestand niet
bemiddelbaar en beschikbaar is voor werk.2

Vraag 2

Kunt u aangeven hoeveel mensen ziek in bijstand zitten en geen uitzicht hebben op
werk? Kunt u tevens aangeven hoeveel mensen tussen wal en schip vallen, en dus geen
werk of uitkering hebben?

Antwoord 2

Uit de ervaringsonderzoeken in het kader van de evaluatie Participatiewet blijkt dat
ruim de helft van de bijstandsgerechtigden lichamelijke beperkingen ervaart om aan
het werk te komen of aan het werk te blijven.3 Ruim één op de drie geeft aan dat psychische gezondheidsbeperkingen hierbij een rol
spelen. Verder laten CBS-cijfers zien dat van de personen met een bijstandsuitkering
tot de AOW-leeftijd er naar schatting 199 duizend aangeven niet te kunnen of niet
te willen werken vanwege ziekte of arbeidsongeschiktheid.4 Uit dezelfde CBS-cijfers weten we dat er naar schatting 203 duizend mensen geen uitkering
ontvangen, geen betaald werk hebben en aangeven niet te willen of kunnen werken met
als genoemde reden ziekte of arbeidsongeschiktheid.

Bovenstaande cijfers geven informatie over de eigen inschatting van mensen. Uit CBS-cijfers
die door gemeenten worden aangeleverd blijkt dat eind juni 2021 ongeveer zes duizend
bijstandsgerechtigden – 1,4% van het totaal – een ontheffing van onder andere de arbeids-
en re-integratieverplichtingen hadden.5 Dit betreft een permanente ontheffing van de arbeids- en re-integratieverplichtingen
op basis van volledige en duurzame arbeidsongeschiktheid zoals bedoeld in de wet Werk
en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA).

Vraag 3

In hoeverre hebben gemeenten, zeker kleinere gemeenten, de kennis en expertise om
mensen die langdurig arbeidsongeschikt zijn voldoende te ondersteunen?

Antwoord 3

In de ervaringsonderzoeken onder gemeenten in het kader van de evaluatie Participatiewet
is gemeenten in 2017 gevraagd naar een beoordeling van de eigen expertise voor uitvoering
van alle elementen van de Participatiewet.6 Daarop gaf de helft van de gemeenten zichzelf een ruime voldoende en bijna de helft
van de gemeenten een net voldoende. Minder dan 3% van de gemeenten gaf zichzelf een
onvoldoende.

Er was geen verschil tussen gemeenten van verschillende grootteklasse in de wijze
waarop zij hun eigen expertise op de verschillende terreinen beoordelen. In de interviews
zijn wel inhoudelijke verschillen in de expertise van kleinere en grotere gemeenten
naar voren gekomen. Zo kennen kleine gemeenten hun eigen bestand beter. Grotere gemeenten
beschikken over iets meer kennis van de verschillende regelingen en van de uitzonderingsmogelijkheden
omdat zij vaker te maken hebben met bepaalde regelingen en uitzonderingen. In dit
onderzoek is niet specifiek gevraagd naar expertise met betrekking tot arbeidsongeschiktheid.

Vraag 4 en 5

Vindt u het redelijk dat mensen die ziek zijn in de bijstand nauwelijks giften mogen
ontvangen, niet kunnen sparen, gekort worden op de uitkering bij inwonende (volwassen)
kinderen en altijd moeten voldoen aan de keiharde regels omtrent de inlichtingenplicht?

Bent u het er mee eens dat het onredelijk is dat deze mensen hierdoor hun leven lang
vastzitten aan de zeer strenge verplichtingen van de bijstand?

Antwoord 4 en 5

De bijstand is een vangnetuitkering. Dat houdt in dat zij het inkomen aanvult tot
sociaal minimumniveau voor zover betrokkene (tijdelijk) niet de mogelijkheid heeft
om over voldoende middelen te beschikken om in zijn bestaan te kunnen voorzien. Vanuit
die vangnetoptiek worden middelen of andere aspecten die een kostenvoordeel met zich
meebrengen in bepaalde mate meegewogen binnen de bijstandsverlening en zijn bijstandsgerechtigden
verplicht melding te doen van omstandigheden die daarop van invloed kunnen zijn.

De verschillende signalen rond ervaren hardheden binnen de Participatiewet vragen
om een kritische blik op de wijze waarop het vangnetkarakter op dit moment is vormgegeven.
Die kritische blik is onderdeel van het traject tot verbetering van de Participatiewet,
dat onder mijn voorganger is ingezet. Hierover heeft uw Kamer op 21 februari een brief
ontvangen waarin de voortgang en de vervolgstappen worden geschetst. In het voorjaar
wil ik uw Kamer een beleidsplan doen toekomen, waarin ik de eerste uitkomsten van
dit traject met daarbij ook de heroverwegingen met betrekking tot het vangnetkarakter
van de wet, wil presenteren.

Vraag 6

Kunt u toelichten waarom mensen in de Inkomensvoorziening Volledig Arbeidsongeschikten
(IVA) deze verplichtingen niet hebben en mensen die arbeidsongeschikt zijn en in de
bijstand zitten wel?

Antwoord 6

De IVA en de bijstand zijn twee verschillende regelingen. De IVA is één van de regelingen
onder de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA). De WIA is een premie-gefinancierde
werknemersverzekering. Bij de WIA is een beoordeling van het arbeidsvermogen een toegangscriterium.
Wanneer bij die beoordeling wordt vastgesteld dat iemand volledig en duurzaam arbeidsongeschikt
is (door ziekte of gebrek kan iemand met arbeid maximaal 20% verdienen van het loon
dat hij daarvoor verdiende) dan heeft iemand recht op een IVA-uitkering. Als iemand
12 maanden achter elkaar een inkomen heeft dat hoger is dan 20% van het WIA-maandloon,
roept UWV de werknemer op om te onderzoeken of hij of zij nog steeds volledig en duurzaam
arbeidsongeschikt is.

Bij de bijstand is een beoordeling van het arbeidsvermogen geen zelfstandig toegangscriterium.
De bijstand is een vangnet voor wanneer er geen andere voorliggende voorziening aan
de orde is en iemand geen middelen heeft om in zijn bestaan te voorzien. Daarbij horen,
zoals in antwoorden 4 & 5 benoemd, verplichtingen. Wel bestaat er in de bijstand de
mogelijkheid tot ontheffing van onder andere de arbeids- en re-integratieverplichtingen.
Dit betreft een permanente ontheffing op basis van volledige en duurzame arbeidsongeschiktheid
zoals bedoeld in de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA). Daarnaast bestaat
de mogelijkheid voor gemeenten om een tijdelijke ontheffing van arbeids- en re-integratieverplichtingen
te verlenen als daarvoor dringende redenen zijn.

Vraag 7 en 8

Bent u bereid om een oplossing te zoeken voor de mensen die ziek in de bijstand zitten
en geen uitzicht hebben om aan het werk te gaan?

Zou een nieuw vangnet voor arbeidsongeschikten in de bijstand een mogelijkheid zijn?
Hoe denkt u hierover? Bent u bereid dit uit te werken?

Antwoord 7 en 8

In het antwoord op de vragen 4 & 5 heb ik aangegeven uw Kamer dit voorjaar een beleidsplan
tot verbetering van de Participatiewet doe toekomen. Bij de vormgeving zal ik actief
in gesprek blijven met gemeenten, de doelgroep en cliëntenorganisaties. Daarnaast
onderzoekt het kabinet, zoals aangegeven in het coalitieakkoord, hoe hardheden in
de WIA hervormd kunnen worden.