Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Omtzigt over het onderzoek naar oversterfte tijdens de coronapandemie

Antwoord van Minister Kuipers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 20 januari
2022).

Vraag 1

Herinnert u zich dat de Kamer de motie-Omtzigt over een academisch onderzoek naar
oversterfte met algemene stemmen heeft aangenomen en dat het dictum luidde: «verzoekt
de regering zo snel mogelijk een academisch onderzoek te laten starten om onderzoek
te doen naar de redenen en oorzaken van oversterfte tot en met november 2021, en de
Kamer hierover zo spoedig mogelijk te informeren»?1

Antwoord 1

Ja, hier ben ik van op de hoogte. In de Stand van Zakenbrief aan uw Kamer van 14 januari
jl. is uiteengezet welke stappen ondernomen en voorgesteld zijn ter uitvoering van
deze motie. Door middel van 2 trajecten wordt zo snel mogelijk onderzoek uitgevoerd
naar de redenen en oorzaken van oversterfte. Op de korte termijn wordt gebruik gemaakt
van de op dit moment beschikbare data door- en binnen het CBS en RIVM. Aansluitend
wordt verdiepend, met additionele data, door het CBS, RIVM en niet aan deze instituten
gelieerde academici onderzoek gedaan in samenwerking met ZonMW. Ik zal uw Kamer op
de hoogte houden van de verdere ontwikkelingen.

Vraag 2

Bent u ervan op de hoogte dat er geen tweede termijn van de regering over die motie
plaatsvond op 1 december 2021 vanwege de lengte van het debat en dat de indiener van
de motie na de stemmingen op 2 december 2021 het volgende verzoek gedaan heeft: «Die
laatste motie over oversterfte is aangenomen. Omdat er nog wat onduidelijkheid was
over de appreciatie en er niet over gewisseld kon worden, verneem ik graag hoe die
uitgevoerd wordt en hoe ook de academische betrokkenheid daarbij gewaarborgd is, want
het kan ook verkeerd geclassificeerd zijn en dat moet expliciet in het onderzoek staan»?2

Antwoord 2

Ja, hier ben ik van op de hoogte. In de Stand van Zakenbrief 14 januari jl. is uiteengezet
hoe uitvoering gegeven zal worden aan de motie van het lid Omtzigt en hoe hierbij
de academische betrokkenheid gewaarborgd zal worden.

Vraag 3

Bent u ervan op de hoogte dat uw ambtsvoorganger vervolgens op 14 december 2021 aan
de Kamer schreef: «Motie lid Omtzigt over onderzoek naar oversterfte – De aangenomen
motie van het lid Omtzigt waarin wordt opgeroepen om een academisch onderzoek te laten
starten naar de redenen en oorzaken van oversterfte tot en met november 2021, kan
momenteel nog niet worden opgepakt. Bij de CBS-oversterfte gaat het om het verschil
ten opzichte van een meerjarig gemiddelde. Als het verschil groot is, is het aannemelijk
dat dit komt door COVID-19, maar dit is niet zeker vanwege het ontbreken van inzicht
in de onderliggende doodsoorzaken. Het inzicht in de onderliggende doodsoorzaken van
de overleden personen in november en daarmee in de oorzaken van oversterfte, heeft
het CBS pas begin april 2022. Deze motie kan dan verder worden opgepakt en uitgewerkt.
Ik zal de Kamer hierover informeren. Daarnaast heb ik tijdens het debat van 1 december
jl. over de ontwikkelingen rondom het coronavirus toegezegd aan het lid Omtzigt het
CBS te vragen om bij de eerstvolgende rapportage over de sterfte naar doodsoorzaken
een goede duiding te geven over de gemeten sterfte door COVID-19. In een volgende
Kamerbrief zal ik u hierover nader informeren»?3

Antwoord 3

Ja, hier ben ik van op de hoogte. Ik onderschrijf het belang van dit onderzoek en
ik heb onderzocht hoe versnelling van het proces mogelijk is om aan het verzoek van
de Kamer tegemoet te komen. In de Stand van Zakenbrief van 14 januari jl. is de Kamer
nader geïnformeerd over de uitvoering van de motie van het lid Omtzigt betreffende
een academisch onderzoek naar de redenen en oorzaken van oversterfte tot en met november
2021. Ook is de Kamer geïnformeerd over de wijze van uitvoering van de toezegging
van het lid Omtzigt betreffende een duiding over de oversterfte door het CBS en het
RIVM.

Vraag 4

Bent u ervan op de hoogte dat er op 20 december 2021 door de indiener van de motie
een voorstel is gedaan om een kleine onafhankelijke commissie van hoogleraren (statistiek
en gezondheidszorg) en een of twee mensen van het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS) te vragen om de beschikbare data te analyseren, dat beschikbare data beschreven
zijn en dat snelheid gewenst is omdat de uitkomsten van het onderzoek relevant zijn
voor het verdere beleid tijdens de coronacrisis en dat een half jaar wachten dus onacceptabel
is?

Antwoord 4

Om de gewenste snelheid te kunnen garanderen stel ik twee trajecten voor ter uitvoering
van motie 1617 die parallel starten. Binnen traject 1 zal met de nu beschikbare data
door de onafhankelijke onderzoekers van het CBS en het RIVM onderzoek gedaan worden.
Hiermee kan snel gehoor gegeven worden aan de motie van het lid Omtzigt. Traject 2
biedt verdieping op traject 1, waarbij met additionele data door het CBS, RIVM en
niet aan deze instituten gelieerde academici verder onderzoek gedaan zal worden naar
oversterfte. Ook zal er via het onderzoeksinstituut ZonMW actief gestimuleerd worden
dat onafhankelijke academici gelijktijdig onderzoek kunnen doen.

Traject 1 wordt naar verwachting half februari afgerond, waarna ik uw Kamer zal informeren
over de resultaten. Om de motie in haar volledigheid uit te voeren met een zo compleet
mogelijke data set, op een veilige en verantwoorde manier, is een uitgebreide juridische
risico analyse nodig. Dit kost helaas meer tijd. Daarnaast zijn we in traject 2 gebonden
aan de complexiteit van de doodsoorzakenstatistieken. Door het uitgebreide, en deels
handmatige proces dat aan dit register ten grondslag ligt kunnen de doodsoorzakenstatistieken
tot vier maanden later pas gepubliceerd worden. Daarom worden de resultaten van traject
2 eind juni verwacht.

Vraag 5

Heeft u gezien dat er in de samenleving vanuit bijvoorbeeld hoogleraren en ouderenorganisaties
ook een oproep is gedaan om dit onderzoek snel te laten starten?

Antwoord 5

Dat heb ik gezien en ik ben het er mee eens om snel een onderzoek te laten starten.
Daarom heb ik allereerst het RIVM en het CBS gevraagd om snel met een eerste antwoord
te komen. Via de samenwerking met ZonMW wordt het ook mogelijk gemaakt dat academici
hier een bijdrage aan leveren.

Vraag 6

Kunt u aangeven wanneer u, zoals gevraagd, in de richting van de Kamer een voorstel
zult doen om zo’n commissie in te stellen, zodat de Kamer kan instemmen met zowel
de samenstelling als de opdrachtformulering van de commissie?

Antwoord 6

Ik vind onafhankelijk onderzoek erg belangrijk. Uiteraard zijn RIVM en CBS volledig
onafhankelijk, dit is bij wet geregeld. Aanvullend wordt via ZonMW gestimuleerd dat
onafhankelijke academici onderzoek doen. CBS en RIVM zijn in staat snel onderzoek
uit te voeren, omdat zij over de op dit moment zo compleet mogelijke dataset beschikken
rondom oversterfte. Desalniettemin zet ik ook in op het laten uitvoeren van het onderzoek
door externe partijen, onder voorbehoud van een juridische toets of het veilig en
verantwoord kan.

Vraag 7

Is aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) opdracht gegeven om
samen met het CBS dit onderzoek te doen, zoals gerapporteerd in de media? Zo ja, wie
heeft deze opdracht gegeven, wanneer is die opdracht gegeven en hoe luidt die opdracht?4

Antwoord 7

Statistiek en onderzoek op het gebied van oversterfte en doodsoorzaken behoort tot
het takenpakket van het RIVM en het CBS, en wordt als zodanig ook al jarenlang door
hen uitgevoerd. Ik heb hen daarom dan ook gevraagd zich met dit vraagstuk specifiek
bezig te houden zoals aangegeven in de Stand van Zakenbrief van 14 januari jl. Het
is een van de taken van het RIVM om infectieziekten en de gevolgen daarvan te monitoren.
Het RIVM en het CBS zijn in overleg over additionele informatie die ter aanvulling
op de reguliere statistieken en onderzoeksuitkomsten geleverd kan worden voor meer
gedetailleerd onderzoek naar sterfte en COVID-19. Rondom dit gedetailleerde onderzoek
naar oversterfte wordt een onafhankelijke begeleidingscommissie ingesteld voor een
wetenschappelijke toetsing van de hypothesen, aanpak en review van de resultaten.

Vraag 8

Klopt het dat RIVM ook vanuit de wet op het RIVM (artikel 3) uitvoerder van het beleid
is en dat de Minister het RIVM rechtstreeks kan opdragen taken uit te voeren (artikel
3, lid 1, onder e: «Het RIVM [...] heeft tot taak andere door Onze Minister op te
dragen werkzaamheden uit te voeren»)?

Antwoord 8

Dat klopt, maar het RIVM mag onafhankelijk bepalen hoe zij het onderzoek uitvoeren
en de resultaten rapporteren (zie artikel 5 wet op het RIVM).

Vraag 9

Deelt u de mening dat het wenselijk is dat juist het instituut dat een belangrijke
rol gespeeld heeft in de bestrijding van de coronacrisis (het RIVM), in de monitoring
en surveillance van COVID die aanleiding geeft tot dit onderzoek en rechtstreeks opdrachten
van de regering dient uit te voeren, niet de vraagstelling van het onderzoek vormgeeft,
omdat er juist ook vragen gesteld moeten kunnen worden, die zouden kunnen leiden tot
een bijstelling van het beleid – waarbij kan worden gedacht aan het testbeleid en
de wijze waarop testuitslagen en diagnoses worden verwerkt in de registratie?

Antwoord 9

Het laten beantwoorden van een specifieke vraagstelling met wetenschappelijk onderzoek
en statistiek door het RIVM en het CBS betekent niet dat zij ook de vraagstelling
van het onderzoek hoeven vorm te geven. Bij wet zijn het RIVM en het CBS onafhankelijke
instituten die het onderzoek dus ook onafhankelijk kunnen uitvoeren. Voor de begeleiding
en toetsing van het wetenschappelijk onderzoek, de statistiek en rapportages wijs
ik op het antwoord op vraag 7. Dit zal met een onafhankelijke begeleidingsgroep van
wetenschappers, losstaand van het RIVM en het CBS, ingericht worden.

Vraag 10 en 12

Herinnert u zich de soap rond de uitvoering van de motie Omtzigt/Bruins, waar uw ambtsvoorganger
feitelijk eerst vergat advies te vragen aan Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
(WRR) en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) over een standaard
voor onafhankelijk onderzoek en na tien maanden na telefonisch contact ineens concludeerde
dat er genoeg standaarden zijn voor onafhankelijk onderzoek, terwijl dat evident niet
het geval is?5
6

Wilt u een lange lijst hebben van onderzoeken van de regering naar het eigen handelen,
waar de vraagstelling alsnog veranderd is, waar de scope van het onderzoek bewust
verkleind is en waar onderzoekers onder druk gezet zijn? Zo nee, wilt u dan gewoon
deze aangenomen motie alsnog uitvoeren en het advies aan KNAW en WRR vragen, zoals
ook meerdere keren betoogd in de Kamer?

Antwoord 10 en 12

Het proces van voorbereiding van het antwoord op de motie is als volgt verlopen. Op
1 oktober 2021 is aan uw Kamer de reactie gestuurd op de motie Omtzigt/Bruins (Kamerstuk
31 490, nr. 306). Conform het verzoek in de motie heeft BZK namens het Kabinet gesproken met de Koninklijke
Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en met de Wetenschappelijke raad voor
het regeringsbeleid (WRR). Het overleg heeft op de volgende wijze plaatsgevonden.
In juli 2021 is een conceptbrief gedeeld met de WRR en KNAW en ambtelijk telefonisch
toegelicht. Naar aanleiding van dat overleg is een herziene conceptbrief opgesteld
en opnieuw aan de WRR en KNAW voorgelegd. Op 16 september 2021 heeft een overleg op
directeurenniveau met KNAW en WRR plaatsgevonden, om die herziene conceptbrief formeel
te bespreken. Gezamenlijk met KNAW en WRR is bezien op welke wijze de verschillende
belangen die in de context van de motie onderscheiden kunnen worden, het beste gewaarborgd
kunnen worden. Op 1 oktober 2021 is een brief aan de Kamer gestuurd met reactie op
de motie Omtzigt/Bruins.

Inventarisatie toont aan dat er reeds diverse codes en documenten bestaan, die waarborgen
bieden voor te onderscheiden belangen. Op basis van deze inventarisatie is geconcludeerd
dat deze bestaande instrumenten inhoudelijk voldoende waarborgen bieden voor het verrichten
van onafhankelijk onderzoek. Betrokken partijen bij onderzoek dienen kennis te hebben
van de bestaande documenten en die na te leven. De KNAW en WRR hebben gevraagd om
aandacht te besteden aan het stimuleren van het daadwerkelijke gebruik in de praktijk.
Het stimuleren van het gebruik van gedragscodes door en voor wetenschappers moedig
ik uiteraard aan. De overheid – in haar rol als opdrachtgever – dient de onderzoekers
ruimte te geven om hun onderzoek onafhankelijk te kunnen doen. Het is vervolgens aan
de onderzoekers om hun onderzoek vorm te geven, in lijn met de geldende gedragscodes
en de kwaliteitseisen aan dit onderzoek. Dit vraagt om rolvastheid van beide zijden
met respect voor de verschillende verantwoordelijkheden. Naar mijn overtuiging bieden
de bestaande codes en documenten voldoende waarborgen voor onafhankelijk onderzoek
en onafhankelijke oordeelsvorming daarbinnen, maar biedt een overzichtelijke bundeling
beter houvast voor de praktische toepassing daarvan. Naar aanleiding van een analyse
van bestaande documenten en mede door het gesprek met de KNAW en WRR ben ik ervan
overtuigd dat een nieuwe code op dit moment niet nodig is. Bovengenoemde kamerbrief
is, opdat deze kan functioneren als naslagwerk, opgenomen in de kennisbank Openbaar
Bestuur en geplaatst op de website van het Handboek Organisatie Rijksdienst.

Vraag 11

Wilt u aangeven hoe komt dat ondanks al de richtlijnen die in de brief genoemd zijn,
de commissie-Donner is ingesteld om onderzoek te doen naar de kinderopvangtoeslagenaffaire?
Welke aspecten van de genoemde codes zijn daar overtreden?

Antwoord 11

In mijn ogen staat de commissie-Donner helemaal los van uw voorstel, zoals genoemd
in vraag 2 en zoals geformuleerd tijdens het debat van 21 december 2021.

Vraag 13

Wilt u op korte termijn een opdracht voor een onafhankelijk academisch onderzoek naar
oversterfte en al haar mogelijke oorzaken naar de Kamer sturen?

Antwoord 13

Zoals uiteengezet in de Stand van Zakenbrief van 14 januari 2021, zal op de korte
termijn traject 1, een eerste analyse met beschikbare data, door het CBS en RIVM gedaan
worden. Ook zal ik ervoor zorgen dat onderzoek door academici via ZonMW gestimuleerd
en mogelijk gemaakt wordt. Daarnaast zullen wetenschappelijke experts naar de resultaten
van traject 1, en het plan van aanpak voor traject 2, kijken. Traject 2 zal bestaan
uit een verdiepend onderzoek naar oversterfte, in aanvulling op traject 1, waarbij
een completere dataset gebruikt kan worden. De onderzoeksresultaten van de door bij
wet onafhankelijke instituten CBS (ZBO) en RIVM (art. 5 onafhankelijk van onderzoek)
zullen actief openbaar gemaakt worden.

Vraag 14

Wilt u ervoor zorgen dat alle modellen en onderliggende data om dit onderzoek te doen
openbaar zijn en beschikbaar voor wetenschappers, zodat ook niet betrokken wetenschappers
onderzoek naar de oorzaken van oversterfte kunnen doen?

Antwoord 14

Ik vind wetenschappelijk onderzoek erg belangrijk. Daarom wil ik meer data beschikbaar
stellen voor onderzoek. Ook zal ik, zoals hierboven genoemd, uitgebreider academisch
onderzoek stimuleren in samenwerking met ZonMW. Datatoegang op een verantwoorde wijze
is een cruciale voorwaarde. We streven ernaar dat de data toegankelijk wordt voor
academici, indien dit op een veilige en juridisch verantwoorde manier kan zoals toegelicht
in de Stand van Zakenbrief van 14 januari jl.

Vraag 15

Kunt u ervoor zorgen dat het Age-structured SEIR-model van het RIVM en de input en
de output (onderdeel van die output is de verwachte sterfte, zodat deze kan worden
vergeleken met de geobserveerde sterfte) ervan openbaar worden, zoals ook gedaan zou
moeten zijn naar aanleiding van de aangenomen motie-Van Haga/Kuzu?7

Antwoord 15

De beschrijving van het SEIR model kunt u vinden op de volgende website (https://www.rivm.nl/coronavirus-covid-19/rekenmodellen/openbaar-en-toeg…). De beschrijving van de input voor het model, en waar dit te vinden is, wordt ook
gegeven op deze website. Daar waar risico bestaat op onthulling van persoonsgegevens
kunnen de gebruikte bestanden zelf niet openbaar gemaakt worden, maar worden de geanonimiseerde
en geaggregeerde gegevens gepubliceerd. Sterfte is geen onderdeel van de output van
dit model of van andere modellen gebruikt door het RIVM voor prognoses rondom SARS-CoV-2.

Vraag 16

Wilt u het mogelijk maken dat in Nederland, net als in het Verenigd Koninkrijk modelconsortia
ontstaan, zodat verschillende groepen wetenschappers de input hebben voor de modellen,
zelf een model kunnen bouwen en modellen qua uitput en voorspellende waarde vergeleken
kunnen worden?

Antwoord 16

Wij willen het mogelijk maken dat verschillende groepen wetenschappers de input kunnen
verkrijgen om zelf modellen te maken, met de Remote Access omgeving van het CBS. Deze
toegang is al mogelijk voor de meeste gegevens die nu bij het CBS beschikbaar zijn.
Wij streven ernaar additionele data, relevant voor het oversterfte onderzoek, toe
te voegen.

Vraag 17

Kunt u deze vragen ieder afzonderlijk en voor de regeringsverklaring beantwoorden?
Indien het u niet lukt de vragen voor de regeringsverklaring te beantwoorden, kunt
u dan in ieder geval voor die tijd een onderzoeksvoorstel voor een onafhankelijk onderzoek
naar oversterfte aan de Kamer doen toekomen, net als een formele vraag aan de KNAW
en de WRR om standaarden voor onafhankelijk onderzoek te ontwikkelen?

Antwoord 17

Via deze brief heb ik al uw vragen beantwoord, dit is helaas niet voor de regeringsverklaring
gelukt.