Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Agnes Mulder over marteling en seksueel misbruik in Russische gevangenissen aan

Antwoord van Minister Knapen (Buitenlandse Zaken) (ontvangen 1 december 2021).

Vraag 1

Hoe beoordeelt u de berichtgeving dat uit duizenden door een ngo gepubliceerde videobeelden
blijkt dat Russische gevangenen door bewakers worden gemarteld en seksueel worden
misbruikt, in verschillende gevangenissen verspreid over Rusland?1

Antwoord 1

Het kabinet heeft met afschuw kennisgenomen van de video’s die een klokkenluider naar
buiten heeft gebracht over (seksueel) geweld tegen gevangenen in Rusland.

Zoals blijkt uit het Algemeen ambtsbericht over de Russische Federatie (april 2021)
verschillen de leefomstandigheden in gevangenissen en detentiecentra sterk per regio
en per soort detentiefaciliteit. Hoewel er volop aanwijzingen zijn dat gedetineerden
in Rusland te maken hebben met mishandeling, geweld en vernedering, is de precieze
omvang ervan door gebrek aan officiële cijfers niet bekend.

Het beeldmateriaal bevestigt op schokkende wijze dat het om tientallen gevallen gaat,
in verschillende gevangenissen en detentiecentra, onder andere in de gevangenis van
Saratov. Dit versterkt de conclusies dat het niet om geïsoleerde gevallen gaat, maar
om een veelvoorkomend fenomeen, zoals organisaties als Amnesty International, Human
Rights Watch en diverse Russische NGO’s naar voren hebben gebracht.

Vraag 2

Hoe serieus neemt u de reactie van het Kremlin dat het beeldmateriaal tot «serieus
onderzoek» zal leiden?

Antwoord 2

Gulagu.net, een NGO die strijdt voor de rechten van gevangenen in Rusland, heeft er
in een open brief bij president Poetin op aangedrongen onderzoek te doen naar de toedracht
en een einde te maken aan het geweld tegen gevangen.

Na het verschijnen van de beelden kondigde de Russische overheid een onderzoek aan
naar deze mishandelingen in detentiecentra. Op 25 november werd het hoofd van de Federale
Gevangenisdienst FSIN Aleksandr Kalasjnikov ontslagen. Achttien leidinggevenden van
de gevangenis van Saratov zouden eerder zijn ontslagen. Ook zijn de regionale autoriteiten
in Saratov strafzaken begonnen tegen verantwoordelijken.

Gezien de ernst van de mishandelingen en de omvang ervan verwacht het kabinet dat
de Russische overheid (seksueel) geweld in detentiecentra grondig onderzoekt, de verantwoordelijken
ter verantwoording roept en structurele maatregelen neemt om geweld, mishandeling
en vernedering in gevangenissen en detentiecentra te voorkomen.

Het is zorgelijk dat Sergej Savaljev, de klokkenluider die met groot persoonlijk risico
de videobeelden naar buiten wist te smokkelen en openbaar maakte, en Vladimir Osetsjkin,
de oprichter van Gulagu.net, door de Russische autoriteiten gezocht lijken te worden.
Het opsporingsbevel tegen Savaljev werd op 10 november ingetrokken, maar Osetjskin
werd op 12 november juist op de lijst geplaatst. Osetjskin woont in Frankrijk. Saveljev
heeft asiel aangevraagd in Frankrijk.

Positief is dat de Russische Federale Ombudsman, Tatjana Moskalkova, op de bres is
gesprongen voor Saveljev. Zij prees de moed van Saveljev dit onrecht publiekelijk
aan de kaak te stellen. Gezien het gezag van de Federale Ombudsman gaat hiervan een
belangrijk signaal uit dat ook in Rusland zelf de roep om een eind te maken aan dit
soort misstanden breed wordt gedeeld.

Vraag 3

Bent u bereid bilateraal en via de Verenigde Naties, de Europese Unie, de Raad van
Europa en de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa de Russische regering
om opheldering te vragen en te pleiten voor internationaal onderzoek?

Antwoord 3

Het kabinet spreekt Rusland zowel bilateraal als in multilateraal verband (bijvoorbeeld
de OVSE, de RvE en de VN-mensenrechtenraad) regelmatig aan op de mensenrechtensituatie
en zal er, samen met gelijkgezinde landen, bij gelegenheid op aandringen dat de het
aangekondigde onderzoek naar geweld in detentiecentra grondig wordt verricht en opvolging
krijgt.

Vraag 4

Klopt het dat de ngo Gulagu.net materiaal naar het Europees comité voor de preventie
van foltering en onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing (CPT) heeft
gestuurd?

Antwoord 4

Het is kabinet is hiervan niet op de hoogte.

Vraag 5

Bent u bereid te pleiten voor onderzoek door het CPT?

Antwoord 5

Het Europees Comité voor de Preventie van Foltering en Onmenselijke of Vernederende
Behandeling of Bestraffing (CPT)2 heeft in oktober een periodiek monitoringsbezoek gebracht aan Rusland. In het rapport
zal het CPT aanbevelingen doen voor het verbeteren van de detentieomstandigheden.
Het rapport van het CPT wordt naar verwachting voorjaar 2022 gedeeld met de Russische
autoriteiten. Het rapport wordt pas openbaar na instemming van Rusland.

Vraag 6

Hoe beoordeelt u de bewering dat de tot dusver vrijgegeven beelden het «topje van
de ijsberg» vormen en dat martelingen in Russische gevangenissen «angstvallig onder
de tafel gehouden» worden?3

Antwoord 6

Zoals blijkt uit het antwoord op vraag 1 verschillen de leefomstandigheden in de diverse
gevangenissen en detentiecentra in Rusland. Er zijn volop aanwijzingen dat mishandeling,
geweld en vernedering voorkomen, maar hoe wijdverbreid precies kan door het gebrek
aan officiële statistieken moeilijk worden vastgesteld. Indicatief zijn de cijfers
die in het Algemeen ambtsbericht Russische Federatie worden genoemd: tussen 2015 en
2018 werd tussen de 1.590 en 1.881 aanklachten van «machtsmisbruik» geregistreerd,
waarvan slechts 1,7–3,2% door de Russische overheid werd onderzocht.

Vraag 7

Herinnert u zich de actualisering van de beleidsbrief over Rusland, waarin de toegenomen
repressie en de verslechterde mensenrechtensituatie worden genoemd, maar martelingen
nog niet? Deelt u de vrees dat de mensenrechtensituatie in Rusland verder verslechterd
is?4

Antwoord 7

Rusland heeft zich in de optiek van het kabinet de afgelopen jaren verder afgekeerd
van de internationale rechtsorde, de bestaande veiligheidsordening in Europa en de
universaliteit van mensenrechten. De ruimte voor onafhankelijke NGO’s om in Rusland
te werken is de afgelopen jaren bijvoorbeeld gekrompen, o.a. door wetgeving tegen
«extremisme» en «buitenlandse agenten.»

Ook is de vrijheid van meningsuiting verder aan banden gelegd, niet alleen door steeds
meer beperkingen om te demonstreren, maar ook doordat de ruimte voor kritische berichtgeving
over het overheidsbeleid steeds kleiner wordt. De meeste toonaangevende onafhankelijke
nieuwsmedia zijn ofwel onder controle gebracht van de overheid, of hielden op te bestaan.
Ook oefent de Russische overheid steeds meer controle uit op het internet in Rusland.

Gelet op de roep vanuit de Russische maatschappij een einde te maken aan misstanden
in het gevangeniswezen zijn media, NGO’s en het maatschappelijk middenveld bij het
publieke toezicht op de condities in plaatsen van detentie van groot belang. Het is
daarom verontrustend dat bekende mensenrechtendeskundigen sinds enkele jaren worden
uitgesloten uit de selectie van kandidaten voor de Commissies van Publiek Toezicht
op omstandigheden in plaatsen van detentie (ONK).

Het kabinet deelt de vrees dat de mensenrechtensituatie in Rusland over de gehele
linie verslechterd is. Dit is zeer zorgelijk en het kabinet blijft hier aandacht voor
vragen, in zowel multilateraal als bilateraal verband, zoals ook genoemd in het antwoord
op vraag 3.