Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Vestering over de voordelen en de stimulering van voedselbossen

Antwoord van Minister Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit) (ontvangen 26 november
2021).

Vraag 1

Deelt u het inzicht dat voedselbossen, waarin het voedselproductiesysteem een natuurlijk
bos nabootst, een zeer duurzame vorm van landbouw is? Beaamt u dat in voedselbossen
(na de aanplant) de bodem niet beroerd wordt en er geen toevoer is van externe middelen
zoals (kunst)mest of landbouwgif?

Antwoord 1

Ik zie voedselbossen als een vorm van natuur-inclusieve landbouw die kan bijdragen
aan onze klimaatopgaven en het herstel van de biodiversiteit, terwijl het tegelijkertijd
potentie heeft voor een nieuw verdienmodel. In de voorschriften voor het gebruik van
de gewascode voedselbossen bij de gecombineerde opgave is opgenomen dat er geen mest
en externe inputs gebruikt worden. Het is daarnaast gangbaar dat bij voedselbossen
de bodem zo veel mogelijk met rust wordt gelaten na de aanplantfase.

Vraag 2

Kunt u bevestigen dat in voedselbossen gebruik wordt gemaakt van specifieke bomen
en planten die stikstof uit de lucht vast kunnen leggen om de bodem te «bemesten»,
waardoor het systeem de natuurlijke stikstofkringloop benut en er dus geen extra stikstof
wordt toegevoegd, zoals wel het geval is in de gangbare landbouw?

Antwoord 2

Stikstofbindende bacteriën leven in symbiose met bepaalde plantensoorten. Door gebruik
te maken van dergelijke soorten in een voedselbos wordt de natuurlijke stikstofkringloop
benut. Er wordt vanuit de definitie voedselbossen zoals opgenomen voor de gewascode
inderdaad geen stikstof toegevoegd in de vorm van mest. Of de stikstofbindende bomen
op de lange termijn genoeg zijn om de stikstof kringloop gesloten te houden, moet
verder onderzocht worden.

Vraag 3

Kunt u aangeven hoeveel kilogram CO2 voedselbossen gemiddeld per hectare per jaar uit de lucht binden en vastleggen? Hoeveel
kilogram is dat gemiddeld voor gangbare landbouwsystemen, zoals een monocultuur raaigras
of snijmaïs?

Antwoord 3

Uit de meest recente gegevens vanuit de Factsheets Klimaatmaatregelen met Bomen, Bos
en Natuur1 blijkt dat voedselbossen in de eerste 10 jaar na aanplant 2,3–3,5 ton CO2/hectare/jaar vastleggen. Na 10 jaar is dit 4,6–6,8 ton CO2/hectare/jaar. Deze berekening is gebaseerd op basis van een kroonbedekking van 50–75%
ten opzichte van nieuw bos. Deze berekening betreft de boven- en ondergrondse levende
houtige biomassa, dus de gehele boom inclusief wortels. De vastlegging in de bodem,
bijvoorbeeld door bladeren of ander organisch materiaal dat verteerd wordt, is hier
niet in meegenomen. Een gemiddeld Nederlands landbouwperceel op zand of klei (minerale
bodems) kan gemiddeld jaarlijks ca. 0,25 ton koolstof (ofwel 1 ton CO2) per hectare vastleggen in de bodem (Lesschen et al., 2012). Er is verder onderzoek
nodig om een completere vergelijking te kunnen maken tussen de systemen, omdat het
bij deze kengetallen enerzijds de levende houtige biomassa betreft, en anderzijds
de biomassa in de bodem.

Vraag 4

Beaamt u dat de opstartfase van voedselbossen veel langer is dan bij andere vormen
van landbouw, omdat het langer duurt voordat bomen en struiken oogst geven?

Antwoord 4

Het klopt dat de opstartfase van een voedselbos langer duurt dan bij de teelt van
eenjarige gewassen. Dat is niet alleen het geval bij voedselbossen maar geldt bijvoorbeeld
ook voor de notenteelt. Door de grote variatie aan plantensoorten die kenmerkend is
voor een voedselbos, is het moment dat er voor het eerst geoogst kan worden ook per
soort variabel. Voor bessen is dit relatief snel, maar voor notenbomen duurt dit meerdere
jaren.

Vraag 5

Kunt u bevestigen dat pas vijf jaar na aanplant van een voedselbos de eerste oogst
te verwachten valt en dat het pas vanaf zeven jaar na aanplant rendabel is, maar dat
het daarna voor decennia een goed verdienvermogen geeft?2

Antwoord 5

Wanneer de eerste oogst te verwachten valt is afhankelijk van onder ander het gekozen
ontwerp, de uitgangsituatie en de bodemsoort. Om meer inzicht te krijgen in de ontwikkeling
van de oogst en het verdienvermogen lopen er momenteel meerdere onderzoeken. Het Nationale
Monitoringsprogramma Voedselbossen3 doet langjarig en gestandaardiseerd onderzoek naar voedselbossen. Het programma richt
zich hierbij op zowel ecologische indicatoren (biodiversiteit boven en ondergronds),
klimaat (koolstof opslag), sociale indicatoren (bezoekers, vrijwilligers, betaalde
banen, gezondheid) en economische indicatoren (input van uren en geld, en output van
verwaarde productie en nevenactiviteiten). Ook binnen de PPS «Wetenschappelijke bodemvorming
onder de voedselbosbouw»4 wordt aandacht besteed aan de verdienmodellen rondom voedselbossen. Daarnaast start
er 2022 onderzoek waarbij gekeken ook gekeken wordt naar verdienmodellen van agroforestry
in het buitenland. Gezamenlijk geven deze onderzoeken meer inzicht over het verdienvermogen
van agroforestry. Ik volg deze resultaten met interesse.

Vraag 6

Kunt u bevestigen dat eigenaren van duurzame, klimaatvriendelijke voedselbossen aanspraak
maken op dezelfde hectarepremies uit het nieuwe Europese Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
(GLB) als waarop boeren die intensief gebruik maken van drijfmest, kunstmest en landbouwgif,
en daarmee een bedreiging vormen voor de natuur, het klimaat en de volksgezondheid
aanspraak kunnen maken? Maken de eigenaren van voedselbossen ook aanspraak op deze
subsidie tijdens de aanleg- en opstartfase, waarin een voedselbos nog niet productief
is?

Antwoord 6

Voedselbossen zijn aangemerkt als subsidiabele landbouwgrond, en kunnen in aanmerking
komen voor de basispremie.

Vraag 7

Is het waar dat eigenaren van voedselbossen geen aanspraak maken op de aanvullende
eco-regelingen en/of de subsidie voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANLb)
uit het GLB, ondanks dat voedselbossen een positieve impact hebben op de biodiversiteit,
bodem- en waterkwaliteit en het klimaat? Zo ja, kunt u uitleggen wat uw gedachte hierachter
is? Bent u bereid om voedselbossen in deze subsidieregeling te betrekken? Zo nee,
waarom niet?

Antwoord 7

De ecoregeling is een regeling die beheer vergoedt, met als doel om landbouwers te
ondersteunen bij het versterken van hun inzet voor klimaat en leefomgeving. Deze regeling
is bij de start met name ingericht voor activiteiten op akkerland en grasland, inclusief
de houtige elementen daarop die na het aanpassen van de definitie subsidiabele landbouwgrond
daartoe behoren. Door het aanpassen van deze definitie worden veel vormen van agroforestry
op akker- en grasland verder mogelijk gemaakt. Een voedselbos heeft een hogere dichtheid
van bomen dan toegestaan op akker- of grasland, en wordt beschouwd als een permanente
teelt, op dezelfde wijze als bijvoorbeeld fruitteelt. In dit geval is het mogelijk
om deel te nemen aan de ecoregeling, maar dan met activiteiten op niet-productief
areaal. De doorwerking daarvan wordt nog besproken met belanghebbenden. Gezien de
scope van de ecoregeling, een zo groot mogelijk aantal landbouwers die landbouwgrond
beheren, wordt tevens beoordeeld of het opnemen van voedselbossen in de ecoregeling
de juiste plaats is, of dat een andere interventie hiervoor beter geschikt is. In
het kader van de haalbaarheid wil ik er wel voor zorgen dat we eerst het systeem draaiende
krijgen en dat de ecoregeling op tijd van start kan, ook in relatie tot uitvoering
en gezien de korte tijd die er nog is, voor ik dit verder verken.

Vraag 8

Kunt u bevestigen dat biologische percelen automatisch voldoen aan het niveau «goud»
van de eco-regelingen in het Nationaal Strategisch Plan (NSP)? Waarom laat u dit niet
ook gelden voor voedselbossen?

Antwoord 8

De mogelijkheid om de biologische landbouw automatisch te laten voldoen aan de ecoregeling
hangt samen met het Europees gecertificeerd zijn van de biologische landbouw. Daardoor
is er een grondslag die het mogelijk maakt om op basis van certificaat subsidie te
verstrekken. Voedselbossen zijn niet in bezit van zo’n certificaat, wat maakt dat
eventuele Europese subsidie voor de activiteiten behoort te worden verantwoord op
basis van inkomensderving, daadwerkelijk gemaakte kosten en transactiekosten, en wordt
dus ook op dit niveau gecontroleerd. Bovendien is het niet zo dat een gedeeltelijk
biologisch bedrijf in de ecoregeling automatisch kwalificeert voor het niveau goud.
Om in aanmerking te komen voor de ecoregeling behoort het biologische deel en het
reguliere deel opgeteld samen te voldoen aan het niveau van uitbetaling. Indien ervoor
wordt gekozen dat een voedselbos «automatisch» een hoge bijdrage levert aan doelen,
zullen deze dus ook als onderdeel worden meegenomen in de beoordeling van het gehele
bedrijf.

Vraag 9

Kunt u in het NSP een specifieke subsidie opnemen voor de aanleg van voedselbossen,
bijvoorbeeld in de tweede pijler voor plattelandsontwikkeling? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 9

In het NSP worden twee interventies opgenomen die het mogelijk maken om de aanleg
van een voedselbos te subsidiëren: het ondersteunen van productieve en niet-productieve
investeringen. Het inzetten van deze mogelijkheid voor specifiek voedselbossen is
een besluit dat in afstemming met provincies, in een later stadium kan worden genomen,
na goedkeuring van het NSP.

Vraag 10

Bent u voornemens om parallel aan het Omschakelprogramma Duurzame Landbouw, waarbij
u boeren ondersteunt tijdens de tweejarige omschakelperiode naar biologische landbouw,
ook een programma voor de omschakeling naar voedselbossen op te zetten, waarbij er
meer tijd is voor de benodigde omschakelperiode? Zo nee, bent u voornemens om de omschakeling
van gangbare landbouw naar een voedselbos op een andere manier te faciliteren?

Antwoord 10

Met het Omschakelprogramma Duurzame Landbouw stimuleer ik agrarische ondernemers versneld
om te schakelen naar een stikstofarmere, meer extensieve en meer duurzame bedrijfsvoering.
Hierbij kunt u denken aan (maar niet uitsluitend) systeemveranderingen naar kringlooplandbouw,
biologische landbouw, natuur- en landschapsinclusieve landbouw, en dus ook aan agroforestry,
waarvan voedselbossen als een van de vormen van agroforestry. Agrarische ondernemers
die voornemens zijn om om te schakelen naar een voedselbos en daarvoor op zoek zijn
naar financiering kunnen al een aanvraag doen bij het Pilot-Investeringsfonds Duurzame
Landbouw onder het Omschakelprogramma. Dit is niet gebonden aan een omschakelingsperiode
van twee jaar, een ondernemer kan ook een plan indienen voor een langere periode.
De beoordelingscommissie zal vervolgens de aanvraag inhoudelijk beoordelen of deze
bijdraagt aan de doelen van het fonds. Ik verken bovendien verder hoe de omschakeling
naar agroforestry gefaciliteerd kan worden, bijvoorbeeld via een ondersteuning voor
aanleg binnen het NSP. Zie hiervoor mijn antwoord op vraag 9.

Vraag 11

Is voor de omschakeling van een perceel met gangbare landbouw naar een voedselbos
doorgaans een gemeentelijke vergunning nodig? Zo ja, welke vergunning is dat en waarom
is dat noodzakelijk?

Antwoord 11

Nee, er is niet altijd een vergunning nodig, dit is afhankelijk van de voorschriften
in het bestemmingsplan. Als er bij de bestemming «agrarisch» geen voorschriften in
het plan staan met restricties met betrekking tot het planten van bomen is er geen
vergunning nodig. Als er in het bestemmingsplan wel restricties zijn opgenomen voor
het planten van bomen, bijvoorbeeld met betrekking tot openheid van het landschap,
of een maximale hoogte van het gewas, kan een omgevingsvergunning nodig zijn.

Vraag 12

Kunt u bevestigen dat de Green Deal Voedselbossen eind 2021 afloopt? Kunt u al concrete
uitkomsten van deze Green Deal delen met de Kamer? Zo nee, op welke manier wordt de
Kamer hierover geïnformeerd?

Antwoord 12

Het klopt dat de Green Deal Voedselbossen eind 2021 afloopt. Via de website van de
Green Deal zijn de resultaten die de Green Deal heeft geboekt, bijvoorbeeld op de
thema’s onderzoek en wet- en regelgeving, al gedocumenteerd5. Een concreet voorbeeld dat ik al eerder heb genoemd is de handleiding wet- en regelgeving
voor voedselbossen die uit het samenwerkingsverband is voortgekomen. De Green Deal
zal nog geëvalueerd worden. Als dit wenselijk is kan ik de uitkomsten hiervan met
uw Kamer delen.

Vraag 13

Wordt het samenwerkingsverband uit de Green Deal Voedselbossen voortgezet na 2021?
Zo ja, op welke manier zal u daar aan bijdragen? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 13

Op dit moment wordt verkend op welke manier er een vervolg gegeven kan worden aan
het samenwerkingsverband. Een van de mogelijkheden die hierbij wordt verkend is het
onderbrengen van het samenwerkingsverband vanuit de Green Deal in het in oprichting
zijnde Agroforestry Netwerk Nederland. LNV faciliteert de opbouw van dit landelijke
netwerk, en is een van de initiatiefnemers voor de oprichting hiervan.

Vraag 14

Wat is uw ambitie voor de stimulering van voedselbossen?

Antwoord 14

De 1.000 hectare voedselbosbouw in 2030 die andere partijen eerder als doel stelden
heb ik in de Bossenstrategie ondersteund als ambitie. Verdere verkenningen moeten
laten zien hoe haalbaar deze ambitie is op de korte of middellange termijn, hoe we
het pad er naartoe kunnen vormgeven, en of we wellicht zelfs kunnen versnellen. Ik
werk momenteel via verschillende sporen aan het stimuleren van agroforestry. Er is
al resultaat geboekt. U kunt hierbij denken aan de ontwikkeling van een passende gewascode
voor voedselbossen, waardoor dit landgebruik nu in aanmerking komt voor de hectare
vergoeding van het GLB. Ook stimuleer ik onderzoek dat de ontwikkeling van voedselbossen
kan versterken. Zoals al eerder genoemd werk ik verder met verschillende partijen
aan de ontwikkeling van een landelijk kennisnetwerk agroforestry, en verken ik hoe
we financiële prikkels en ondersteunende beleidskaders kunnen bieden.

Vraag 15

Bestaat er een centrale registratie van alle voedselbossen in Nederland? Zo ja, waar
is deze te vinden? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 15

Omdat er een gewascode voor voedselbossen bestaat, registreert RVO de voedselbossen
die door landbouwers wordt opgegeven in de Gecombineerde opgave. Ook wordt door de
Stichting Voedselbosbouw een overzichtskaart met alle voedselbossen in Nederland die
voldoen aan de definitie van de Green Deal voedselbossen bijgehouden. Deze is te vinden
via: https://www.voedselbosbouw.org/voedselbossen-in-nederland.

Vraag 16

Kunt u deze vragen één voor één en binnen de gestelde termijn beantwoorden?

Antwoord 16

Ik heb de beantwoording van deze vragen zo spoedig mogelijk aan uw Kamer doen toekomen.