Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen Inge van Dijk over het bericht 'Banken huilen krokodillentranen om negatieve spaarrente'

Antwoord van Minister Hoekstra (Financiën) (ontvangen 15 oktober 2021). Zie ook Aanhangsel
Handelingen, vergaderjaar 2020–2021, nr. 4046.

Vraag 1

Bent u bekend met het bericht uit het Financieel Dagblad van 20 augustus 2021 «Banken
huilen krokodillentranen om negatieve spaarrente»?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Blijft u bij uw standpunt dat het risico minimaal is dat onder de € 100.000 spaargeld
negatieve rente gerekend gaat worden? Hoe duidt u de signalen dat het scenario dat
dit wel gaat gebeuren steeds reëler begint te worden? Kunt u een inschatting geven
hoe groot het actuele risico is dat ook onder de € 100.000 spaargeld een negatieve
rente gerekend gaat worden?

Antwoord 2

Ik realiseer me dat gewone spaarders zich zorgen kunnen maken over de lage rente.
Over mijn standpunt – dat de gewone spaarder voldoende mogelijkheden dient te houden
om te bankieren bij een bank die geen negatieve rente rekent – ben ik dan ook volstrekt
helder. Dat geldt nog steeds. Indien die mogelijkheden significant worden beperkt
neem ik het onderwerp opnieuw ter hand en overweeg ik, indien opportuun, ook wetgeving.
Mij past terughoudendheid om een inschatting te geven van het (toekomstige) prijsbeleid
van banken. Banken zijn immers in de basis private instellingen die zelf gaan over
hun tarieven, producten en diensten.

Vraag 3

Kunt u ingaan op de ontwikkeling dat enerzijds forse winsten worden gemaakt door banken
(in combinatie met aangekondigde dividenduitkeringen) en anderzijds een tendens van
negatieve rente rekenen over het spaargeld van hardwerkende Nederlanders? Acht u dit
een logische ontwikkeling? Acht u dit een wenselijke ontwikkeling?

Antwoord 3

De recent gepubliceerde halfjaarcijfers van veel Nederlandse banken laten zien dat
hun winsten flink zijn gestegen. Zoals ook geschetst in het artikel waaraan u refereert
is een belangrijke kanttekening daarbij dat dit veelal werd veroorzaakt door eenmalige
en tijdelijke factoren. Bijvoorbeeld door vrijgevallen voorzieningen, die banken eerder
hadden opgebouwd om tegenvallers als gevolg van de Covid-19-crisis te kunnen opvangen.
Nu risico’s weer enigszins zijn afgenomen, bouwen banken deze buffers volgens vastgestelde
regels af. Ook halen banken voordeel uit het aantrekken van TLTRO-financiering2 wanneer zij voldoen aan bepaalde voorwaarden van de ECB. Graag verwijs ik hiervoor
naar het antwoord op vraag 4. Bovendien heeft de overheidssteun aan de reële economie
een positieve invloed gehad op de huidige resultaten van banken. De halfjaarcijfers
laten tevens zien dat rente-inkomsten en de rentemarge, het tariefverschil tussen
in- en uitleenrentes, verder zijn afgenomen. DNB heeft de verwachting dat bij een
langdurig lagerenteklimaat de winstgevendheid van banken steeds verder onder druk
komt te staan.3 DNB geeft ook aan dat het voor banken een forse uitdaging is om lagere rente-inkomsten
te compenseren.4 Ik heb DNB recentelijk gevraagd om haar rapportage over het lagerenteklimaat uit
2019 te actualiseren. Daarin gaat DNB verder in op de ontwikkelingen in en gevolgen
van het lagerenteklimaat. Deze rapportage stuur ik tegelijkertijd met deze beantwoording
naar uw Kamer.

Vraag 4

Hoe ziet u de compenserende maatregelen die de Europese Centrale Bank (ECB) neemt,
onder meer in de vorm van een stevige vrijstelling voor banken en de mogelijkheid
van banken om onbeperkt geld te kunnen ophalen bij het TLTRO-loket (het loket voor
gerichte langerlopende herfinancieringstransacties van de ECB) tegen een tarief van
–1%? Kunt u aangeven of Nederlandse (groot)banken gebruik maken van de mogelijkheid
om geld op te halen bij het TLTRO-loket?

Antwoord 4

De ECB heeft eind 2019 besloten om een deel van de reserves van banken bij de ECB
te vrijwaren van de negatieve depositorente om transmissie van het monetair beleid
te ondersteunen. Daarnaast heeft de ECB in het voorjaar van 2020 de rente voor de
langer lopende herfinancieringstransacties (TLTRO) verlaagd om de kredietverlening
gedurende de pandemie te ondersteunen. Banken komen alleen in aanmerking voor dit
lagere rentetarief als ze voldoende leningen verstrekken aan huishoudens en bedrijven
volgens vooraf door de ECB vastgestelde criteria.

Als Minister van Financiën laat ik mij niet uit over de monetaire beleidsmaatregelen
die de ECB in onafhankelijkheid vaststelt. Wel wil ik benadrukken dat banken gedurende
de pandemie een belangrijke rol hebben gespeeld in de continuering van kredietverlening
aan de reële economie. Beide maatregelen hebben banken in deze rol ondersteund. Ook
Nederlandse banken maken in dit kader gebruik van TLTRO-tegoeden. Per 2 juli 2021
hebben Nederlandse banken in totaal voor circa 172 miljard euro aan TLTRO-financiering
aangetrokken.5 Uit de kwartaalcijfers van banken blijkt dat de financiële voordelen van het TLTRO-loket
slechts een klein deel uitmaken van de totale winsten van Nederlandse banken.

Vraag 5

Bent u bereid om in gesprek te gaan met de banken om hen te motiveren om geboekte
winsten en op andere wijze verkregen gelden, bijvoorbeeld door deelname aan financieringsprogramma's,
ten bate van spaarders te laten komen en niet alleen maar naar de aandeelhouders te
sturen? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 5

In mijn gesprekken met banken blijf ik wijzen op de belangen van gewone spaarders.
Ik blijf de banken ook wijzen op mijn standpunt dat de gewone spaarder voldoende mogelijkheden
moet houden om te bankieren bij een bank die geen negatieve spaarrente rekent, en
dat ik wetgeving overweeg als die mogelijkheden significant worden beperkt. Vanwege
regels ten aanzien van de mededinging en het gegeven dat banken zelf gaan over hun
hun beleidsvoering, ben ik terughoudend met het opzetten van separate gesprekken.
Tot slot is het goed om te noemen dat, hoewel ik de zorgen van gewone spaarders over
de dalende rente goed begrijp, banken de negatieve rente die zij betalen over de depositofaciliteit
van de ECB beperkt doorrekenen in de rentetarieven van (huishoud)deposito’s. Hierdoor
zijn de inleenrentes van banken over het algemeen harder gedaald dan hun uitleenrentes.
En wordt het leeuwendeel van de spaarders niet geconfronteerd met een negatieve spaarrente.6

Vraag 6

Kunt u aan de hand van een schatting inzichtelijk maken wat regulier antiwitwasbeleid
banken jaarlijks kost? Zijn er onderzoeken bekend naar deze (gemiddelde kosten) en
zo ja, kunnen deze onderzoeken met de Kamer worden gedeeld?

Antwoord 6

Ik beschik niet over schattingen van de kosten voor het anti-witwasbeleid of onderzoeken
daar naar. Bij de introductie van wettelijke verplichtingen op dit gebied is in de
memorie van toelichting telkens een inschatting gemaakt van de daarmee gepaard gaande
regeldruklasten. Meest recentelijk zijn die inschattingen opgenomen bij de Implementatiewet
vierde anti-witwasrichtlijn en de Implementatiewet wijziging vierde anti-witwasrichtlijn.
Deze inschattingen gelden voor Wwft-instellingen in brede zin. Daarbij moet vermeld
worden dat het verrichten van onderzoek naar cliënten al geruime tijd bestaat en dat
niet op alle onderdelen een strikte scheiding is te maken tussen onderzoek dat in
het kader van het voorkomen van witwassen wordt verricht en onderzoek dat hoe dan
ook zou plaatsvinden bij het aangaan van zakelijke relaties. Daarbij speelt specifiek
in relatie tot banken dat verschillende banken te maken hebben met hersteltrajecten
die extra inzet vereisen. In haar brief van 4 mei 2021 naar aanleiding van de transactie
van ABN AMRO met het Openbaar Ministerie, gaf DNB aan dat er met 28 banken afspraken
lopen om geconstateerde tekortkomingen te herstellen.7

Vraag 7

Hoe beoordeelt u de situatie in Denemarken waarbij de grens voor het doorberekenen
van negatieve rente ligt op ongeveer € 13.400,–? Is een dergelijke constructie ook
mogelijk in Nederland? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 7

In Denemarken rekenen veel banken een negatieve rente vanaf 13.400 euro. Er is in
Denemarken, net als in Nederland, geen sprake van een wettelijk vastgestelde saldogrens
waaronder geen negatieve rente mag worden gerekend. Toen Deense banken de saldogrens
vanwaar negatieve rente gerekend wordt eenmaal lieten dalen tot 100.000 kronen (13.400
euro) heeft de Deense Minister van Economische Zaken een moreel appel gedaan op banken
om deze grens niet verder te verlagen.8 Uit een rapport van de Deense centrale bank blijkt dat de gevolgen voor de depositostabiliteit
tot nu toe beperkt zijn.9 Tot slot wil ik markeren dat volgens DNB een verbod op het rekenen van negatieve
rente vanaf een bepaalde drempelwaarde nog steeds overwegend nadelen en risico’s kent.10