Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Van Nispen over de kritiek op de inloopkamers in de rechtspraak

Antwoord van Minister Dekker (Rechtsbescherming) (ontvangen 28 juni 2021).

Vraag 1

Bent u bekend met het artikel «Rechters niet gelukkig met nieuw experiment dat achterstanden
moet wegwerken»? Wat is daarop uw reactie?1

Antwoord 1

Ja ik ken het artikel. Het terugdringen van de doorlooptijden in rechtszaken en het
wegwerken van rechtszaken die al te lang op de plank liggen, zijn belangrijke prioriteiten
van de Raad voor de rechtspraak en de gerechten. Onder de noemer «Tijdige rechtspraak»
werken de gerechten aan een structurele verkorting van de doorlooptijden. Ik vind
het heel belangrijk dat de doorlooptijden verbeteren en de achterstanden worden ingelopen,
en ondersteun de inspanningen van de gerechten in het kader van «Tijdige rechtspraak»
dan ook van harte.

De inloopkamer maakt onderdeel uit van Tijdige rechtspraak. Daarnaast bestaat het
programma ook uit de onderdelen slimmer roosteren en plannen en het vergroten van
voorspelbaarheid voor rechtzoekenden door betere communicatie. De inloopkamer behandelt
(deels online) bepaalde typen, relatief eenvoudige, zaken. De categorieën zaken zijn
in samenspraak met rechters bepaald. Mocht de rechtzoekende vinden dat een zaak zich
beter leent voor een fysieke zitting dan beslist de rechter. Bij de inloopkamer staat
kwaliteit voorop; de inloopkamer wordt bemenst door ervaren rechters en (staf)juristen
die zorgen voor een zorgvuldige afhandeling van de zaak. Er is ook extra ondersteuning
door juridisch medewerkers die extern zijn aangetrokken.

Vraag 2

Klopt het dat de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak is gepasseerd met het voorleggen
van deze plannen, dat er felle kritiek is vanuit de ondernemingsraad en dat verschillende
rechtbanken niet met de inloopkamers willen werken?2

Antwoord 2

Er is zowel in de verkennende fase om te komen tot een inloopkamer als na het besluit
tot het instellen van een inloopkamer overleg geweest met de NVvR. De Centrale Ondernemingsraad
(COR) heeft zijn zorgen geuit over het plan om een inloopkamer in te stellen. Hierover
zijn diverse gesprekken geweest tussen de Raad en de COR conform de gebruikelijke
medezeggenschapsregels. De Raad heeft naar aanleiding daarvan de plannen aangepast
en heeft vervolgens het besluit genomen om een inloopkamer met verschillende inloopteams
(bestuur, civiel en familie) in te stellen per 15 maart jl. Het instellen van de inloopkamer
is tijdelijk tot uiterlijk 31 december 2023. Of een gerecht gebruik maakt van de inloopkamer
is aan de gerechten zelf en geschiedt op basis van vrijwilligheid. Inmiddels heeft
meer dan de helft van de gerechten aangegeven daarvan graag gebruik te willen maken.

Vraag 3

Vreest u ook dat deze inloopkamers kunnen leiden tot tunnelvisie en haastwerk? Zo
nee, waarom niet?

Antwoord 3

Nee. Binnen de verschillende inloopteams van de inloopkamer werken zeer ervaren rechters
die juist deskundig zijn op het vakgebied van de zaken die daar behandeld worden.
Zij behandelen de zaken op de gebruikelijke professionele wijze, zoals ook gebeurt
in de gerechten. De versnelling vindt met name plaats doordat de inloopteams zich
gedurende een bepaalde periode concentreren op een specifieke zaakstroom en daardoor
niet worden afgeleid door randzaken. Hierdoor kan er efficiënter gewerkt worden. Bovendien
ontstaat er dankzij die focus juist extra deskundigheid. In de plannen zijn waarborgen
aangebracht om tunnelvisie te voorkomen doordat iedereen maar een beperkte periode
aan één bepaalde zaakstroom werkt. Daarnaast wordt rechtspraakbreed slechts een deel
van alle zaken en van die specifieke zaakstroom in de inloopkamer behandeld.

Vraag 4

Wat betekent het volgens u wanneer standaardzaken in bulk zullen worden afgehandeld?
Doet deze werkwijze volgens u voldoende recht aan de betekenis van rechterlijke uitspraken?
Staat deze centralisering niet haaks op de voornemens om de rechtspraak meer terug
in de buurten te brengen?

Antwoord 4

In overleg met de vakinhoud (rechters) hebben de Raad en gerechtsbesturen keuzes gemaakt
welke zaakstromen door de inloopkamer behandeld worden. Gerechten kunnen vervolgens
zelf kiezen of, en in welke mate daarvan gebruik wordt gemaakt. De gerechten die momenteel
hebben aangegeven van de inloopkamer gebruik te willen maken, overhandigen slechts
een beperkt deel van zaken ter behandeling aan de inloopkamer. Elke zaak wordt vervolgens
door een ervaren rechter op een professionele wijze in behandeling genomen. Van centralisatie
is dan ook geen sprake. Voor de rechtzoekenden is het fijn dat hun zaak eindelijk
wordt behandeld.

Vraag 5

Vreest u ook dat de kwaliteit van de rechtspraak door dit experiment onder druk kan
komen te staan? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 5

Nee. De Nederlandse rechtspraak is van zeer hoge kwaliteit. De wijze waarop zaken
in behandeling worden genomen is door rechters vastgelegd in de professionele standaarden.
Deze zijn bij de behandeling van zaken altijd het uitgangspunt en dit geldt ook in
de inloopkamer.

Vraag 6

Wat is uw reactie op het feit dat de inloopkamer alleen digitaal zitting zal houden?
Loopt deze praktijk niet vooruit op de reflectie van de digitale zittingen ten tijde
van de coronacrisis? Is hier eigenlijk wel een wettelijke basis voor om hier de komende
jaren, ook na de coronacrisis, mee door te gaan?

Antwoord 6

De huidige wetgeving biedt de mogelijkheid om een zaak online te behandelen. Binnen
alle gerechten wordt daar op dit moment veelvuldig gebruikt van gemaakt en dus ook
in de inloopkamer. De inloopkamer kent verschillende inloopteams. De inloopteams die
familie- en bestuurszaken gaan behandelen, zullen dit met name doen via online zittingen.
Indien de behandeling van een zaak naar het oordeel van de behandelend rechter een
fysieke zitting vereist, zal hieraan gevolg worden gegeven.

Vraag 7

Wat vindt u er van dat nieuw op te leiden juridisch medewerkers vonnissen gaan opstellen
die bovendien ook nog eens niet altijd de zittingen bij hebben gewoond? Klopt het
dat het voor mensen niet kenbaar is dat hun zaak door de inloopkamer wordt behandeld
omdat de oorspronkelijk behandelend rechter het vonnis ondertekent? Klopt dit? Zo
nee, hoe zit dit dan wel?

Antwoord 7

Binnen de rechtspraak is het in veel gevallen vaste praktijk dat een juridisch medewerker
een eerste vonnis concipieert aan de hand van de instructies van de behandelend rechter.
Het maakt hierbij geen verschil of er wel of geen zitting is geweest. Aan de hand
van het concept-vonnis maakt de rechter het eindvonnis op. Het vonnis is immers de
eindverantwoordelijkheid van de rechter. Dit is in de inloopkamers niet anders. Het
maakt in die zin voor de rechtzoekende dan ook geen verschil of zijn zaak «regulier»
wordt behandeld of door een inloopkamer.

Binnen de inloopkamer zijn verschillende inloopteams actief. Dit zijn teams die zich
richten op zaken in bestuurs-, civiele of familiezaken. De werkwijzen binnen de teams
verschillen. Bij de behandeling van de zaken door de inloopteams bestuur en familie
vindt er in de regel een (online) zitting plaats. In die gevallen worden de rechtzoekenden
en/of hun advocaten vooraf geïnformeerd over de werkwijze. Naast de behandelend rechter
is ook de juridisch medewerker die het vonnis concipieert, aanwezig tijdens de online
behandeling van de zaak. Bij de behandeling van zaken door het civiele inloopteam
geeft de behandelend rechter instructies en toelichting op het te schrijven vonnis
aan de collega’s (rechter en juridisch medewerker) van het inloopteam civiel. Zij
concipiëren het concept-vonnis waarna de behandelend rechter het eindvonnis opstelt.

Vraag 8

Wat vindt u ervan dat vonnissen niet altijd meer gemotiveerd zullen worden? Is het
niet onverstandig dat mensen niet meer kunnen zien hoe en waarom rechters tot hun
besluiten zijn gekomen, er is de afgelopen jaren toch juist ingezet om het beter motiveren
van vonnissen?

Antwoord 8

Het is voor rechtzoekenden van groot belang dat zij inzicht krijgen in de wijze waarop
de rechter tot zijn uitspraak komt. Vonnissen worden altijd gemotiveerd, maar in sommige
gevallen vindt de motivering plaats in een mondelinge uitspraak ter zitting en wordt
in een schriftelijke weergave daarvan (het proces-verbaal van de zitting) volstaan
met een korte weergave van de mondelinge uitspraak. De politierechter doet bijvoorbeeld
ook altijd mondeling uitspraak en motiveert dan mondeling ter zitting zijn uitspraak.
De rechtzoekende heeft dan meteen duidelijkheid.

Vraag 9

Hoe verhoudt de voorgenomen werkwijze van deze inloopkamers zich tot de conclusies
van het rapport van de parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslagen
«Ongekend onrecht» over de rechterlijke macht?

Antwoord 9

Een van de belangrijkste conclusies van het rapport van de parlementaire ondervragingscommissie
kinderopvangtoeslagen is het hebben van oog voor de menselijke maat, de mens achter
een juridisch dossier. Een voorbeeld daarvan is dat mensen soms meer dan twee jaar
moeten wachten op een uitspraak in hun zaak, voordat ze verder kunnen gaan met hun
leven. Dat moet veel beter en de rechtspraak probeert daar onder andere invulling
aan te geven door met landelijke initiatieven gerechten te helpen achterstanden weg
te werken. Het is van groot belang dat de rechtspraak alle achterstanden wegwerkt
zodat er ook in toekomstige zaken voldoende tijd is om aandacht te hebben voor de
mensen die betrokken zijn bij een rechtszaak.

Vraag 10

Bent u bereid om in overleg te treden met de Raad voor de Rechtspraak en de Nederlandse
Vereniging voor Rechtspraak en uw zorgen te delen en tot oplossingen te komen? Zo
nee, waarom niet?

Antwoord 10

Ik heb geen aanleiding om hierover gezamenlijk met de Raad en de NVvR te spreken.
De Raad voor de rechtspraak heeft op regelmatige basis overleg met de NVvR en andere
betrokkenen bij deze plannen.

Vraag 11

Erkent u dat het beter is om de basis op orde te brengen? Welke stappen heeft u gezet
en wat gaat u nog doen de komende tijd om eraan bij te dragen dat de achterstanden
in de rechtspraak weggewerkt kunnen worden, dat de capaciteit uitgebreid wordt en
dat er geïnvesteerd kan worden in de rechtspraak om de rechter weer terug in de buurt
te brengen in het kader van maatschappelijk effectieve rechtspraak?

Antwoord 11

Lange wachtlijsten ondermijnen het vertrouwen van de burger in de rechtsstaat. Mensen
moeten kunnen rekenen op tijdige en kwalitatief hoogwaardige uitspraken van de rechter.
Dat is goed vanuit het oogpunt van rechtsbescherming en dient ook de veiligheid. Voor
een toekomstbestendige rechtspraak is continue aandacht nodig voor het verbeteren
van de organisatie, systemen en procedures, om zo te kunnen voldoen aan de gerechtvaardigde
verwachting van rechtzoekenden en samenleving.

Het traject Tijdige rechtspraak, waarvan de inloopkamers deel uitmaken, ziet juist
daarop: het structureel terugdringen van doorlooptijden door aanpassing van procedures
en werkwijzen, het vergroten van de voorspelbaarheid en verbeteren van communicatie
met de rechtzoekenden en het wegwerken van bestaande achterstanden.

Daarnaast beoogt de rechtspraak met het traject Maatschappelijk effectieve rechtspraak
en de toepassing van innovatieve werkwijzen en voorzieningen, bij te dragen aan het
oplossen van de problemen waar mensen mee te maken hebben. Veelbelovende werkwijzen
worden vervolgens met de Experimentenwet rechtspleging verder getoetst en kunnen,
indien deze succesvol blijken, rechtspraakbreed worden uitgerold.

Stabiel beleid en meerjarige financiële zekerheid bieden de randvoorwaarden om hierin
stappen te maken. Met de Rechtspraak is in 2019 een prijsakkoord bereikt voor de periode
2020–2022, waarmee jaarlijks circa € 95 mln. is gemoeid. Hierbij zijn ook afspraken
gemaakt over aanpassing van de bekostigingssystematiek. Daarmee is de financiering
stabieler geworden doordat bij een dalende instroom – zoals de afgelopen jaren het
geval was – het budget niet meer zo sterk afneemt. Met deze impuls kan de Rechtspraak
weer financieel gezond worden, investeren en moderniseren. Ook is een specifieke afspraak
gemaakt dat binnen de departementale begroting van JenV voor de jaren 2020 t/m 2022
tijdelijk € 1 mln. per jaar beschikbaar wordt gesteld voor pilots op het gebied van
maatschappelijk effectieve rechtspraak.