Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Bisschop over het bericht 'De Jonge Akademie wil maatregelen tegen vliegverslaving'

Antwoord van Minister Van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) (ontvangen
11 december 2020).

Vraag 1

Bent u bekend met het bericht «De Jonge Akademie wil maatregelen tegen vliegverslaving»?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Onderkent u het probleem dat de cijfers over de omvang en de gevolgen van vliegbewegingen
incompleet zijn? Welke inzet pleegt u om dit te verbeteren?

Antwoord 2

Uit navraag bij de VSNU blijkt dat de cijfers over de omvang van vliegbewegingen van
wetenschappers inderdaad veelal incompleet zijn. Waar dit bij sommige universiteiten
centraal gecoördineerd wordt door een universitair reisbureau, worden ook veel reizen
door onderzoekers zelf geregeld. Daarnaast verschillen de meetmethoden van de CO2-uitstoot van vliegen sterk. Om hier een beter beeld van te kunnen krijgen, dient
er volgens de VSNU gelijke meetmethoden voor CO2-uitstoot van vliegen te worden gehanteerd door universitair personeel.

Vraag 3

Deelt u de stelling dat de Nederlandse wetenschap het klimaat minder zou moeten belasten?
Bent u bereid met instellingen in gesprek te gaan over het formuleren van concrete
doelen om het aantal reizen over lange afstand te beperken?

Antwoord 3

De luchtvaart staat wereldwijd voor de uitdaging om de toenemende uitstoot van broeikasgassen
om te buigen in een afname om bij te dragen aan de klimaatdoelstelling van het Parijs-akkoord.2 Met het oog hierop zijn klimaatdoelen afgesproken voor de internationale luchtvaart
vanuit Nederland en neemt het kabinet maatregelen om de CO2-uitstoot door de luchtvaart te verminderen.3

In het kader van het Akkoord Duurzame Luchtvaart wordt door de betrokken partijen
bij de Duurzame Luchtvaarttafel (overheid, sectorpartijen, kennisinstellingen, brancheorganisaties
en maatschappelijke organisaties) ook gewerkt aan het opstellen van een actieprogramma
Bewustwording en gedragsverandering. Het is van belang dat mensen, ongeacht of dit
Nederlandse wetenschappers zijn of niet, het klimaat minder belasten. Daarvoor is
het van belang dat er objectieve informatie is over de CO2-uitstoot van reizen met het vliegtuig. Ook moet duidelijk zijn welke maatregelen
reizigers en werkgevers zelf kunnen nemen om hun klimaatvoetafdruk te verkleinen.4 Gelet hierop zal ik het klimaatbeleid voor luchtvaart, en de daarin opgenomen doelen,
en de DJA-overzichtsstudie «Hoogvliegers vliegen minder»5 bij de VSNU onder de aandacht brengen.

Vraag 4

Steunt u de analyse dat wezenlijke verandering niet allereerst gebaat is bij compensatie
voor vliegen, maar bij de inzet op het vermijden en beperken van vliegbewegingen?

Antwoord 4

Waar het gaat om het vlieggedrag van wetenschappers is het uiteraard van belang dat
zij kijken naar alternatieven voor vliegen om de CO2-uitstoot te reduceren, met de kanttekening dat digitale alternatieven niet in alle
situaties fysieke bezoeken kunnen vervangen.

Waar het gaat om het reduceren van CO2-uitstoot door de luchtvaart, verwijs ik naar de onlangs verschenen Luchtvaartnota
«Verantwoord vliegen naar 2050»6 van het kabinet. In deze nota worden 3 sporen benoemd: 1) duurzamer vliegen, 2) compenseren
van uitstoot in andere sectoren en 3) alternatieven voor vliegen.

In de volgorde van deze drie sporen zit een preferentie. De instrumenten en toepassingen
uit het eerste spoor zijn het meest effectief en kansrijk voor het halen van de klimaatdoelen
voor de luchtvaart op de korte termijn (onderzoek naar en inzet van duurzame biobrandstoffen
en synthetische kerosine) én middellange termijn (innovaties in vliegtuigontwerpen,
materialen en aandrijvingen). Het compenseren van CO2-uitstoot via reducties uit internationale systemen als het EU ETS7 en CORSIA8, onderdeel van het tweede spoor, leidt tot een directe CO2-reductie buiten de luchtvaartsector. Het compenseren van CO2-uitstoot in andere sectoren is belangrijk voor het halen van internationale doelen.
De effecten van maatregelen onder het derde spoor (alternatieven voor vliegen) zijn
sterk afhankelijk van andere factoren. Hierdoor zijn de effecten indirect en minder
zeker. Deze maatregelen dragen bovendien niet bij aan de energietransitie van de luchtvaart,
kunnen veelal mondiaal lastig zijn of niet worden opgeschaald en dragen niet bij aan
het verdienvermogen van Nederlandse bedrijven in een duurzame economie. Al deze maatregelen
dragen bij aan een wezenlijke verandering, maar het kabinet zet vooral in op het borgen
van de klimaatdoelen en het stimuleren van de ontwikkeling en toepassing van duurzame
brandstoffen en andere technologische innovaties.

Vraag 5

Wilt u met onderzoeksfinanciers in gesprek gaan over concrete maatregelen, zoals specifieke
voorwaarden bij verstrekking van beurzen, die leiden tot een beperking van het aantal
vliegbewegingen?

Antwoord 5

Ik ben bereid om met de VSNU en NWO in gesprek te gaan over maatregelen die zij kunnen
treffen om het aantal internationale vluchten te doen afnemen.

Vraag 6

Hoe beoordeelt u de uitspraak dat misschien wel de belangrijkste voorwaarde voor een
cultuurverandering is dat universiteiten en onderzoeksfinanciers ervoor zorgen dat
veel vliegen een succesvolle wetenschappelijke carrière niet meer bevordert? Welke
rol wilt u hierin spelen en welke lessen uit het afgelopen jaar, waaronder de mogelijkheden
van digitalisering, benut u om tot verbeteringen te komen?

Antwoord 6

Zoals DJA in haar overzichtsstudie aangeeft, is door de coronacrisis het academische
vliegverkeer zo goed als stil gelegd en wordt er geëxperimenteerd met digitale congressen.
Met DJA ben ik van mening dat deze ervaring een goede kans is voor instellingen om
het academische vlieggedrag blijvend te veranderen.

De VSNU geeft hierover aan dat het vermijden en beperken van onnodige vliegbewegingen
een goede ontwikkeling is. Het is voor de VSNU belangrijk om beter af te wegen of
vliegbewegingen daadwerkelijk noodzakelijk zijn voor de ontwikkeling van de onderzoeker
en het onderzoek. Hierbij is het belangrijk om te bekijken of er alternatieve reismethoden
zijn of alternatieve (digitale) oplossingen. De VSNU benadrukt wel dat dat het fysiek
bezoeken van congressen of onderzoeksgroepen in andere landen een doel kan hebben
wat niet alleen met digitale alternatieven kan worden opgevangen. Het fysiek ontmoeten
van (nieuwe) mensen binnen een onderzoeksnetwerk leidt vaak tot samenwerkingen die
de kwaliteit van onderzoek ten goede komt. Daarnaast leiden bezoeken aan andere universiteiten
om gebruik te maken van experimentele apparatuur tot uitwisseling van kennis wat tevens
bijdraagt aan het verhogen van de kwaliteit van onderzoek.