Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Van den Berg, Peters, Bergkamp en Diertens over het belang van ventilatie tegen de verspreiding van het coronavirus

Antwoord van Minister De Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 21 september
2020). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 3648.

Vraag 1

Wat is uw reactie op de open brief van 239 wetenschappers waarin de Wereldgezondheidsorganisatie
(WHO) en nationale gezondheidsinstituties worden opgeroepen de mogelijke verspreiding
van het coronavirus via aerosolen serieus te nemen en naast de huidige adviezen (handen
wassen, afstand houden, thuis blijven bij klachten) ook meer te wijzen op goede ventilatie
van binnenruimtes?1
2
3

Antwoord 1

Ik heb het RIVM een aantal vragen gesteld over het belang van ventilatie en het risico
van de verspreiding van het SARS-CoV-2 via aerosolen. Op basis van de antwoorden van
het RIVM heb ik op rijksoverheid.nl publieksinformatie laten plaatsen over het belang
van goede ventilatie. Ook zijn op deze website voor specifieke sectoren zoals verpleeghuizen
handreikingen te vinden.

Vraag 2

Deelt u de mening van de wetenschappers dat er meer aandacht moet zijn voor goede
ventilatie en hoe relateert u dit aan het recente onderzoek van het RIVM dat 1 op
de 20 besmette mensen aantoonbare hoeveelheden virusdeeltjes in aerosolen verspreidt
in slecht geventileerde ruimtes?4

Antwoord 2

Ik deel deze mening. Het recente onderzoek van het RIVM betrof een theoretisch model
waarbij, op basis van aannames, de verspreiding van virusdeeltjes via aerosolen onder
verschillende omstandigheden is berekend. Een aanname was dat de aerosolen een constante
verdeling in de ruimte vertonen. Het model toont hoe de verspreiding van aerosolen
verloopt in een ruimte als er niet wordt geventileerd.

Het is echter onzeker of aerosolen voldoende infectieus zijn om tot een infectie via
aerogene transmissie (> 1,5 meter) te leiden. De auteurs van het RIVM-onderzoek stellen
dat zo lang het onduidelijk is hoeveel infectieus virus aanwezig is in de verschillende
druppels (dit is een functie van meerdere variabelen w.o. viruseigenschappen, host
eigenschappen, ernst ziekte, locatie van infectie, tijd, temperatuur, UV licht etc.),
en het ook nog onbekend is wat de minimale infectieuze dosis van SARS-COV-2 is, voorzichtigheid
geboden blijft met het trekken van conclusies over de kans op infectie.

Het RIVM volgt de ontwikkelingen over aerosolen en aerogene transmissie nauwgezet
en neemt deze inzichten mee in de afweging of aanvullende adviezen een wezenlijke
bijdrage leveren aan het voorkomen van COVID-19. Hierbij wordt behalve naar (kwalitatief
goede) wetenschappelijke publicaties, ook gekeken of er uit de beschikbare epidemiologische
gegevens een duidelijke rol voor aerosolen (aerogene transmissie) blijkt. Vooralsnog
lijkt dit niet het geval.

Verder wordt gekeken of al geldende maatregelen effectief zijn in het voorkomen van
mogelijke verspreiding van aerosolen > 1,5 meter.

Welke aanvullende maatregelen nodig zijn om aerogene transmissie te voorkomen of verminderen
(buiten de extra persoonlijk beschermingsmaatregelen zoals FFP2 maskers tijdens/na
medische aerosolvormende handelingen) is nog onbekend. Het is onzeker of een bepaalde
ventilatie(drempel) als aanvullende maatregel een daadwerkelijk bijdrage levert aan
het voorkomen of verminderen van SARS-CoV-2-transmissie (zie ook vraag5. Voldoende luchtverversing is wel belangrijk omdat dit de gezondheid bevordert, noodzakelijk
is voor een prettig en gezond binnenklimaat en de verspreiding van ziekteverwekkers
die luchtweginfecties veroorzaken helpt te verkleinen.

Vraag 3

Wat is uw reactie op de stelling van de wetenschappers dat de kritiek op de WHO terecht
is omdat ze te weinig rekening zouden houden met nieuwe inzichten?

Antwoord 3

Het RIVM volgt de wetenschappelijke en maatschappelijke discussie over de transmissie
en besmettelijkheid van SARS-CoV-2 op de voet. Sinds de stellingname waaraan u refereert
heeft de WHO een review verricht met beschikbare evidence en een update gepubliceerd
(https://www.who.int/news-room/commentaries/detail/transmission-of-sars-…). De wetenschappelijke discussie zal voortduren zolang de vele onderzoeks- en kennisvragen
rond COVID-19 nog niet of onvoldoende beantwoord zijn.

Vraag 4

Welke overige onderzoeken worden momenteel gedaan naar de mogelijke overdracht van
het coronavirus door middel van aerosolen? Welke onderzoeken worden uitgevoerd naar
de rol van ventilatie hierin?

Antwoord 4

Zoals beschreven bij vraag 2 verricht het RIVM enkele theoretische modelstudies. Hierbij
wordt ook naar ventilatie gekeken. Onderzoek naar de overdracht van het coronavirus
door middel van aerosolen is lastig, omdat het altijd een theoretisch in vitro-onderzoek
betreft waarbij een aantal in vivo variabelen die van invloed zijn op de kans op transmissie
en infectiviteit niet gemeten kan worden. Tevens heeft ventilatie als variabele ook
invloed op grotere druppels en infectiviteit en overleving van het virus op oppervlakten
e.d. wat het moeilijk maakt de directe relatie tussen besmettelijkheid en alleen aerosolen
te onderzoeken.

De TU Eindhoven heeft onderzoek gedaan naar ventilatie en luchtfiltering in sportscholen
om aerosolenconcentraties te reduceren. Het doel van dit onderzoek was echter nadrukkelijk
niet om te analyseren in welke mate aerosolen al dan niet een transmissierisico voor
SARS-CoV-2 inhouden. De virologische en microbiologische aspecten van SARS-CoV-2 vallen
buiten de expertise van het betreffende onderzoeksconsortium.

Vraag 5

Deelt u onze mening dat er zo spoedig mogelijk helderheid moet zijn over de wijze
van ventilatie om overdracht van het coronavirus te voorkomen? Zo ja, wanneer kunt
u deze helderheid verschaffen aan gebouweigenaren van onder andere restaurants, verpleeghuizen,
concertzalen, bioscopen etc. gegeven het feit dat het nu het moment is om eventuele
voorbereidingen te treffen voor de aanstaande herfstperiode?

Antwoord 5

De adviezen van het RIVM zijn heel helder: er zijn onvoldoende aanwijzingen om aanvullende
maatregelen te adviseren ter voorkoming van aerogene transmissie. Volg daarom de bestaande
regelgeving en richtlijnen op gebied van ventilatie zoals: zorg dat een ventilatiesysteem
in ieder geval voldoet aan de minimale regelgeving voor luchtverversing zoals genoemd
in het Bouwbesluit, zorg dat het ventilatiesysteem wordt gecontroleerd en wordt onderhouden,
en zorg dat er 10 à 15 minuten wordt gelucht na een bijeenkomst, bijvoorbeeld na een
vergadering.

Het is echter niet mogelijk te stellen dat enige vorm van ventilatie de overdracht
van COVID-19 kan voorkomen, en het is ook onmogelijk te meten welke mate van ventilatie
bijdraagt aan de preventie van COVID-19. Dit geldt overigens ook voor locaties met
hogere ventilatiehoeveelheden (zie vraag 2 en 3).

Vraag 6

In hoeverre komen de eisen uit het Bouwbesluit 2012 overeen met de richtlijnen die
de REHVA (Federation of European Heating, Ventilation and Air Conditioning Associations)
voor mechanische ventilatie heeft opgesteld?6

Antwoord 6

Het Bouwbesluit omvat minimale eisen waar gebouwen aan moeten voldoen, onder meer
op het punt van luchtverversing. Het RIVM adviseert de bestaande regelgeving en richtlijnen
op gebied van ventilatie te volgen: te voldoen aan de eisen uit het Bouwbesluit, het
ventilatiesysteem goed te onderhouden, 10 à 15 minuten te luchten na bijeenkomsten
en zo mogelijk geen recirculatie binnen één ruimte toe te passen. Het RIVM heeft onvoldoende
aanwijzingen om aanvullende maatregelen te adviseren ter voorkoming van aerogene transmissie.
REHVA heeft een eigen advies opgesteld waarbij wordt uitgegaan van een grotere rol
van aerogene tansmissie bij de verspreiding van Covid-19 en een grotere rol van ventilatie
om dit te voorkomen.

Vraag 7

Wanneer levert het RIVM de tijdens het plenaire debat over de ontwikkelingen rondom
het coronavirusdebat van 25 juni jl. toegezegde eenvoudige ventilatie- instructies
voor burgers en bedrijven? Worden hier de praktische adviezen van de REHVA in meegenomen?7

Antwoord 7

Het RIVM heeft na het debat van 25 juni jl. de volgende informatie over ventilatie
gepubliceerd:

– Op 28 juli heeft het RIVM informatie over ventilatie aan de webpagina over Hygiëne
toegevoegd. De reden om dat op die pagina te doen, was omdat ventileren, net als hygiëne,
een algemeen, altijd geldend advies is t.b.v. de algemene gezondheid en het beperken
van de overdracht van luchtweginfecties (dus niet COVID-19 specifiek).

– Op 29 juli is daar een animatie voor een breed publiek aan toegevoegd.

– Op 30 juli heeft het RIVM de betreffende animatie verspreid via social media:

• https://twitter.com/rivm/status/1288788882331443202,

• https://www.instagram.com/p/CDQ4KSsj2hs/ en

• https://www.facebook.com/watch/?v=418805625743550&extid=J4QxxqBBwzVea6Zc

– Op 20 augustus is – i.v.m. verbeterde vindbaarheid – een aparte webpagina over Ventilatie
en COVID-19 gepubliceerd: https://www.rivm.nl/coronavirus-covid-19/ventilatie.

Het is echter niet per se de rol van het RIVM om die publieksinformatie te geven:
publiekscommunicatie over COVID-19 is belegd bij de rijksoverheid. Het toegankelijk
uitleggen wat het Bouwbesluit inhoudt is de verantwoordelijkheid van het Ministerie
van BZK. Op rijksoverheid.nl staat overigens ook al informatie zoals de instructie
voor bedrijven (meer specifiek: gebouweneigenaren), hier heeft het RIVM aan meegewerkt:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-covid-19/openbaar-….

Vraag 8

Klopt het dat de normen in het Bouwbesluit 2012 slechts minimumeisen zijn, die niet
gericht zijn op gezondheid en waarbij geen rekening is gehouden met infectieziekten?
Zo niet, kunt u daar een onderbouwing van geven?

Antwoord 8

Het Bouwbesluit stelt eisen aan luchtverversing. Deze zijn niet primair gericht op
het bestrijden van infectieziekten. Wel is in gebouwen altijd voldoende luchtverversing
nodig. Voldoende verse lucht bevordert de gezondheid en helpt ook de verspreiding
van ziekteverwekkers die luchtweginfecties veroorzaken te verkleinen, bijvoorbeeld
het coronavirus.

Vraag 9

Wat is uw reactie op de stelling dat de controle op naleving van de ventilatieregels
die in het Bouwbesluit 2012 staan allesbehalve waterdicht zijn?

Antwoord 9

Gemeenten zijn belast met de handhaving van het Bouwbesluit (bouw- en woningtoezicht).
Bij bestaande bouw is echter allereerst de gebouweigenaar verantwoordelijk voor het
voldoen aan de regelgeving. Het is dus aan gebouweigenaren en -beheerders om hun gebouwen
en installaties daarop te controleren en zo nodig aan te passen.

Als het gaat om verpleeghuizen heb ik Actiz gewezen op de adviezen van het RIVM en
hen gevraagd deze onder de aandacht te brengen van hun leden.

De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs heeft opgeroepen om de ventilatiesystemen
op alle scholen te controleren. Om schoolbesturen te ondersteunen bij deze verantwoordelijkheid
is er een Landelijk Coördinatieteam Ventilatie op Scholen opgericht. De Tweede Kamer
is hierover per brief op 17 augustus jl. geïnformeerd. Ook hebben de sectorraden een
handreiking voor scholen opgesteld. Tot slot is op de website www.weeropschool.nl informatie ten behoeve van scholen gepubliceerd en is een helpdesk ter beschikking
gesteld.

Vraag 10

Wat is de stand van zaken van het onderzoek van het Amsterdam UMC en enkele GGD-en
naar de verspreiding van het virus in verpleeghuizen? Wordt bij dat onderzoek ook
gekeken naar de rol van ventilatie en recirculatie in verpleeghuizen? Zo nee, waarom
niet?

Antwoord 10

De resultaten van dit onderzoek zijn onlangs bekend gemaakt. Het OMT heeft advies
uitgebracht over de aanbevelingen van de onderzoekers en het kabinet heeft het OMT-advies
overgenomen (Kamerstukken 25 295, nr. 509) In dit onderzoek is geen aandacht besteed aan ventilatie; het onderzoek is in april
2020 gestart en de hoofdvraag was wat de rol is van personen zonder (herkenbare) klachten
bij een coronavirusuitbraak in een verpleeghuis, zie: https://www.vumc.nl/nieuws/nieuwsdetail/bij-nieuwe-corona-uitbraak-in-v…

Bij clusters van COVID-19 zijn de GGD’en wel geïnstrueerd om de ventilatie aspecten
in het uitbraakonderzoek mee te nemen. Zie https://lci.rivm.nl/covid-19/clusters-regionale-verspreiding.