Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van de leden Van Nispen en Groothuizen over de politieke verantwoordelijkheid in gevoelige zaken en de lopende strafzaak tegen Shell

Antwoord van Minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) (ontvangen 15 juni 2020).

Vraag 1

Herinnert u zich de eerdere gestelde Kamervragen over een mogelijke schikking met
Shell voor haar activiteiten in Nigeria en uw betrokkenheid bij die strafzaak en die
mogelijke schikking?1

Antwoord 1

Ja.

Vraag 2

Als een bepaalde lopende strafzaak een «gevoelige zaak» is, wordt u daarover geïnformeerd
door het openbaar ministerie (OM), maar wie bepaalt nu wanneer een bepaalde zaak «gevoelig»
genoeg is om daar de Minister van Justitie en Veiligheid (veelvuldig) over te informeren,
is dat het OM of bent u dat zelf? Van wie kan het initiatief uitgaan? Hoe zat dat
in de zaak van Shell?

Antwoord 2

Uit artikel 129, eerste lid, van de Wet op de rechterlijke organisatie juncto artikel
11, eerste lid, van het Reglement van Orde College van procureurs-generaal volgt dat
het Openbaar Ministerie (hierna OM) jegens mij een inlichtingenverplichting heeft.
Door mij te informeren over een gevoelige strafzaak word ik in staat gesteld mijn
politieke verantwoordelijkheid te kunnen nemen voor de gedragingen van het OM. Het
verstrekken van inlichtingen kan het OM zowel op mijn verzoek doen als op eigen beweging.2 Dit laatste doet zich voor indien het College van oordeel is dat de inlichtingen
voor mij als Minister van Justitie en Veiligheid nodig zijn om mijn taken en bevoegdheden
naar behoren te kunnen uitoefenen.

Zoals aangegeven in de antwoorden op schriftelijke vragen van het lid van Nispen van
2 maart jl. en 17 april jl.3 heeft het OM mij en mijn ambtsvoorgangers geïnformeerd over deze zaak, die door het
OM als «gevoelig» is aangemerkt.

Vraag 3

Klopt het dat u volgens de procedure, zoals die is neergelegd in de Aanwijzing Hoge
Transacties, pas helemaal aan het eind van een eventueel traject een beslissing moet
nemen over een door het OM voorgestelde transactie, zonder voorkennis van die zaak?

Antwoord 3

Het is juist dat het OM een voorgenomen transactie conform de Aanwijzing hoge transacties
en bijzondere transacties aan mij voorlegt. Dit stelt mij in de gelegenheid om te
bepalen of ik al dan niet politieke verantwoordelijkheid wil dragen voor de voorgenomen
afdoening. De procedure uit de Aanwijzing hoge transacties en bijzondere transacties
laat onverlet dat een individuele zaak mij al bekend kan zijn voordat deze via deze
specifieke procedure aan mij wordt voorgelegd. Dat is het geval indien ik over die
zaak in een eerder stadium door het OM ben ingelicht bijvoorbeeld via het algemene
regime van artikel 129, eerste lid, Wet RO.

Vraag 4

Als u geïnformeerd wordt over gevoelige zaken, dan weet u toch precies hoe de strafzaak
eruitziet en waarom het OM tot een bepaalde transactie is gekomen? Hoeveel ruimte
heeft u dan nog om een eventuele transactie niet goed te keuren, omdat u dan kennelijk
al die tijd niet heeft laten blijken het hier niet mee eens te zijn? Schuurt deze
werkwijze niet met de bedoeling van de Aanwijzing Hoge Transacties?

Antwoord 4

Het is van belang om onderscheid te maken tussen de rollen van het OM en de Minister
van Justitie en Veiligheid. Het is niet aan de Minister van Justitie en Veiligheid,
maar aan het OM om het voornemen te bepalen om een zaak met een hoge transactie af
te doen. Bepaalt het OM dat een zaak zich voor afdoening via een hoge transactie leent,
dan legt het OM de voorgenomen transactie, in lijn met de Aanwijzing hoge transacties
en bijzondere transacties, uiteindelijk aan mij voor. Ik beoordeel vervolgens of ik
de voorgenomen hoge transactie – gelet op de motivering – voor mijn politieke verantwoordelijkheid
wil nemen. Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 3 laat het voorgaande onverlet
dat een individuele zaak mij al bekend kan zijn voordat deze via deze specifieke procedure
aan mij wordt voorgelegd. Dat is het geval indien ik over die zaak in een eerder stadium
door het OM ben ingelicht bijvoorbeeld via het algemene regime van artikel 129, eerste
lid, Wet RO. Op dat moment hoeft niet noodzakelijkerwijs bekend te zijn of vast te
staan op welke wijze het OM de zaak wil of zal afdoen. Indien over een individuele
zaak contact is geweest met het OM voorafgaand aan de voorlegging van de voorgenomen
transactie beperkt dat geenszins mijn ruimte om de voorgenomen transactie te beoordelen.
Dit schuurt naar mijn oordeel ook niet met de bedoeling van de Aanwijzing hoge transacties
en bijzondere transacties.

Vraag 5

Als u stelt u dat u politieke verantwoordelijkheid moet kunnen nemen voor gevoelige
zaken en om die reden geïnformeerd moet worden, waarom stelt u dan tegelijkertijd
dat u niets kunt zeggen over lopende zaken? Hoe verhoudt zich dat tot elkaar, hoe
ziet die politieke verantwoordelijkheid eruit als u zich niet verantwoordt?

Antwoord 5

Het OM is een orgaan met medewerkers die zelfstandig door de wet aan hen geattribueerde
taken en bevoegdheden uitoefenen. Dit maakt dat de officier van justitie in een bepaalde
zaak zelfstandig beslist al dan niet tot vervolging over te gaan. Wel is de Minister
van Justitie en Veiligheid volledig politiek verantwoordelijk voor het OM en zijn
medewerkers.4 Om deze verantwoordelijkheid te kunnen effectueren verstrekt het College de Minister
gevraagd en ongevraagd inlichtingen (art. 129, eerste lid, Wet RO), ook over individuele
strafzaken, en heeft de Minister van Justitie en Veiligheid ten opzichte van het OM
en zijn medewerkers een aanwijzingsbevoegdheid. Deze bevoegdheid kan betrekking hebben
op zowel de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde, maar kan ook zien op andere
taken en bevoegdheden waarmee het OM is belast. De politieke ministeriële verantwoordelijkheid
van de Minister van Justitie en Veiligheid voor het OM maakt effectieve parlementaire
controle – via de Minister – op het doen en laten van het OM mogelijk. De verantwoordelijkheid
die ik als Minister van Justitie en Veiligheid draag, laat echter onverlet dat ik
in verband met de bijzondere positie van het OM in het strafproces terughoudendheid
betracht. De memorie van toelichting bij de huidige Wet RO gaat uitvoerig op deze
terughoudendheid in.5 Onderdeel van de terughoudendheid is dat ik over een lopende strafzaak geen inhoudelijke
mededelingen doe. Niet alleen in het belang van de opsporing en vervolging van strafbare
feiten, maar ook opdat het OM zelfstandig tot een vervolgingsbeslissing kan komen
en zijn rol in het strafproces optimaal kan vervullen.6 De terughoudendheid kan in het algemeen natuurlijk ook zijn ingegeven door het uitgangspunt
van machtenscheiding. Voorkomen moet worden dat ik mij als Minister van Justitie en
Veiligheid met uitlatingen over een concrete zaak begeef op het terrein van de rechter.

In de vraagstelling kan de veronderstelling worden gelezen dat het niet doen van mededelingen
over lopende zaken op gespannen voet staat met de democratische verantwoordingsplicht.
Dat is naar mijn oordeel niet het geval. In dit verband kan worden opgemerkt dat de
mogelijkheid van openbare democratische verantwoording er altijd achteraf is, dat
wil zeggen nadat de zaak is afgesloten.

Vraag 6

Waarom zou u inzicht willen krijgen in een strafrechtelijk onderzoek, waarin u staatsrechtelijk
gezien (nog) niks te zoeken heeft, omdat u pas aan het eind van een eventueel traject
een beslissing moet nemen over een door het OM voorgestelde transactie? Hoe zat dit
in de zaak van Shell in het bijzonder?

Antwoord 6

Als Minister van Justitie en Veiligheid draag ik politieke verantwoordelijkheid voor
het OM. Daarom word ik door het OM ingelicht over gevoelige zaken. Op deze manier
word ik in staat gesteld mijn politieke verantwoordelijkheid te kunnen nemen voor
het handelen van het OM.

Bij de opsporing van strafbare feiten dienen bovendien soms ingrijpende beslissingen
te worden genomen. In dergelijke gevallen kunnen er zodanige risico’s aan een bepaalde
beslissing verbonden zijn dat de Minister uitdrukkelijk in de gelegenheid dient te
worden gesteld zijn politieke verantwoordelijkheid te effectueren, bijvoorbeeld door
het geven van een (bijzondere) aanwijzing.7

In antwoord op de vragen 3 en 4 merkte ik al op dat het voorleggen van een hoge transactie
de inlichtingenverplichting van artikel 129, eerste lid, Wet RO onverlet laat.

Ten aanzien van de aangehaalde zaak ben ik – zoals ook aangegeven in de antwoorden
op Kamervragen van het lid van Nispen van 2 maart jl. en 17 april jl. – door het OM
geïnformeerd over de voortgang van het strafrechtelijk onderzoek, omdat het OM deze
zaak als gevoelig heeft aangemerkt.

Vraag 7

Hoe vaak is er nu vanuit het Ministerie van Justitie en Veiligheid contact geweest
met Shell over deze zaak? Waarover ging dat contact dan en op wiens initiatief vond
dat plaats?

Antwoord 7

Er is vanuit het ministerie geen contact geweest met Shell over deze zaak.

Ten overvloede, maar voor de volledigheid, merk ik op dat met de gemachtigde van Shell
contact is geweest voor het opvragen van een zienswijze in het kader van het verzoek
dat op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (hierna: Wob) is ingediend. Dat is
ook in het besluit op het Wob-verzoek terug te lezen. Over het Wob-verzoek en het
besluit daarop heb ik uw Kamer reeds geïnformeerd.8

Vraag 8

Is er bijvoorbeeld contact geweest over het (in het kader van de Wet openbaarheid
van bestuur vrijgegeven) conceptpersbericht, waarbij vragen en antwoorden van Shell
zijn te vinden? Heeft Shell commentaar mogen leveren op persberichten over de eigen
vervolging? Hoe beoordeelt u dit? Mogen «gewone» mensen, niet zijnde «koninklijke»
multinationals, dat dan ook? Zo niet, is dit dan niet een vorm van klassenjustitie?

Antwoord 8

Het conceptpersbericht van Shell was door Shell zelf opgesteld en ter informatie aan
het OM gestuurd. In het kader van het bij vraag 7 genoemde Wob-verzoek was dit concept-persbericht
één van de geïnventariseerde Wob-documenten. Op grond van artikel 4:8 van de Algemene
wet bestuursrecht diende Shell als belanghebbende in de gelegenheid te worden gesteld
een zienswijze te geven op een eventueel voorgenomen openbaarmaking van de informatie
opgenomen in het betreffende document. Dit recht komt iedere belanghebbende bij een
Wob-verzoek toe. Voor zover met deze vraag wordt gesuggereerd dat het document een
persbericht van het OM zou betreffen, heeft het OM mij bericht over deze zaak geen
eigen persbericht te hebben uitgedaan. Er is dan ook geen

persbericht van het OM naar Shell verzonden. Het OM heeft alleen desgevraagd woordvoering
gedaan voor wat betreft de vervolgingsbeslissing. In algemene zin geldt dat het OM
de eigen woordvoering bepaalt, dat is niet aan verdachten.

Vraag 9

Kunt u deze vragen afzonderlijk beantwoorden?

Antwoord 9

Ja.