Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Bergkamp over het onderzoek Afstand en adoptie in Nederland, 1956 - 1984

Antwoord van Minister Dekker (Rechtsbescherming) (ontvangen 5 juni 2020). Zie ook
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 2795.

Vraag 1 t/m 5 en 22

Klopt het dat mensen die in aanmerking komen voor deelname aan het onderzoek naar
afstand en adoptie in Nederland 1956–1984 zich tot 1 juni 2020 hiervoor bij FIOM kunnen
aanmelden?

Bent u ermee bekend dat mensen die zich bij FIOM aanmelden voor deelname aan het onderzoek
volgens de website van de rijksoverheid tot vier weken moeten wachten op een reactie
van FIOM?1 Wat betekent dit voor mensen die zich bijvoorbeeld eind mei 2020 aanmelden bij FIOM
en dus nog in het aanmeldtraject zitten? Worden zij nog in de gelegenheid gesteld
om deel te nemen aan het onderzoek?

Bent u het ermee eens dat vanwege de coronacrisis mensen zich pas later voor deelname
kunnen aanmelden? Bent u ervan op de hoogte dat mensen die te maken hebben gehad met
afstand en adoptie erg getriggerd kunnen zijn door de coronacrisis en dat dit veel
angst, verdriet, eenzaamheid en oud zeer kan oproepen?

Klopt het dat te houden verdiepende interviews bij het Verwey-Jonker Instituut (VJI)
soms worden uitgesteld als gevolg van de coronacrisis?

Bent u – gelet op het vorenstaande – bereid de datum voor aanmelding voor deelname
aan het onderzoek te verlengen, dit eveneens met het oog op de reeds in verband met
de coronamaatregelen uitgestelde conferentie «Geef je geschiedenis een stem»? Zo nee,
waarom niet?

Bent u zich ervan bewust dat het meedoen aan een onderzoek als deze voor een aantal
deelnemers behoorlijk emotioneel kan zijn? Worden deelnemers gewezen op mogelijkheden
tot het krijgen van nazorg? Hoe is dit georganiseerd en waar kan men daarvoor terecht?

Antwoord 1 t/m 5 en 22

Mensen die zich willen aanmelden voor deelname aan het onderzoek kunnen zich wenden
tot het Aanmeldpunt Nederlandse Afstand en Adoptie (aanmeldpunt). Het aanmeldpunt
valt onder mijn verantwoordelijkheid. Medewerkers van Fiom en mijn ministerie voeren
de werkzaamheden uit voor het aanmeldpunt. Verder is vanaf 1 oktober 2019 ook direct
aanmelden bij het Verwey Jonker Instituut (VJI) mogelijk.

Ik ben mij ervan bewust dat de coronacrisis bij veel mensen, waaronder mensen die
te maken hebben gehad met afstand en adoptie, gevoelens van angst, verdriet en eenzaamheid
kunnen oproepen. Ik begrijp dat het in die omstandigheden extra moeilijk is om een
aanmelding te doen. Ik heb in mijn brief van 29 mei jongstleden aan uw Kamer daarom
aangegeven dat ik vanwege de coronacrisis heb besloten dat aanmelden voor het onderzoek
mogelijk blijft tot 31 juli 2020. Dit is de termijn waarop aanmeldingen meegenomen
kunnen worden in de selectie voor het onderzoek. Het aanmeldpunt blijft daarnaast
tot het einde van dit jaar bereikbaar voor mensen die hun verhaal willen doen, voor
opmerkingen, vragen of klachten.

Vanwege het coronavirus heeft het VJI samen met de aanmelders naar de beste manier
gezocht om mensen te interviewen: via een online interview, via de telefoon of face-to-face.

Vraag 6

Kunt u aangeven hoe de procedure rond de verslaglegging door FIOM en het VJI van de
telefoongesprekken met mensen die zich hebben gemeld precies in zijn werk gaat?

Antwoord vraag 6

Voordat ik inga op hoe de aanmeldprocedure nu is ingericht, wil ik melding maken van
het feit dat ik recent een brief heb ontvangen waaruit blijkt dat in ieder geval in
één situatie de verslaglegging niet adequaat is geweest. Bij een onderzoek als het
onderhavige mag geen discussie ontstaan over de juistheid van verslagen, ik heb naar
aanleiding van deze brief dan ook onderzoek gedaan. Ik heb moeten constateren dat
aan aanmelders onvoldoende actief gevraagd is of zij het verslag willen inzien en
corrigeren. Dat moet hersteld worden. Daarbij komt dat ik ook geconstateerd heb dat
het huidige aanmeldproces niet overal overeenkomstig de eisen van de AVG is ingericht.
Daarom heb ik melding gemaakt van een datalek bij de Autoriteit Persoonsgegevens.

Op grond van bovenstaande bevindingen heb ik het volgende besloten:

1. De intakegesprekken voor het onderzoek worden vanaf nu tot en met 31 juli alleen nog
door het VJI afgenomen. Het aanmeldpunt bij Fiom blijft tot het einde van het jaar
beschikbaar voor de mogelijkheid je verhaal te vertellen of nazorg te verkrijgen.
Als aanmelders zich bij het aanmeldpunt melden, zullen zij worden doorverwezen naar
het VJI.

2. Nieuwe aanmelders wordt expliciet gevraagd of zij het verslag willen inzien en corrigeren.

3. Alle personen, die zich al voor het onderzoek hadden aangemeld worden alsnog actief
benaderd met de vraag of zij het verslag willen verifiëren en zo nodig corrigeren.

4. De verslagen die bij mijn ministerie aanwezig zijn, laat ik vernietigen. Hangende
de voorbereiding van een correct uitgevoerde vernietiging, is de informatie in een
beter beveiligde omgeving ondergebracht.

Dit betekent dat het VJI de diepte-interviews pas zal kunnen voortzetten nadat alle
personen zijn benaderd en de mogelijkheid hebben gehad hun verslag te verifiëren en
te corrigeren. Het onderzoek zal hierdoor meer tijd in beslag nemen. In de voortgangsbrief
inzake het personen- en familierecht, die ik u voor de zomer zal toezenden, ga ik
nader in op de nieuwe werkwijze inclusief de waarborgen op het gebied van privacybescherming.

Hieronder volgt de procedure die oorspronkelijk van toepassing was.

Aanmelding bij het aanmeldpunt

Mensen kunnen zich bij het aanmeldpunt aanmelden via e-mail of telefoon. Als men e-mailt
ontvangt men binnen enkele werkdagen een reactie van de medewerker van het ministerie
met de mededeling dat er binnen 5 werkweken telefonisch contact wordt opgenomen voor
het stellen van een aantal vragen. Belt men tijdens de openingstijden van het telefonisch
aanmeldpunt dan wordt er óf meteen opgenomen óf men krijgt een voicemailbericht dat
men kan inspreken. Met de mensen die een voicemailbericht inspreken wordt binnen 5
werkweken contact opgenomen.

Intake

De medewerker van Fiom van het aanmeldpunt stelt een aantal vragen op basis van een
«intakeformulier». Door middel van de vragen in het intakeformulier wordt informatie
verzameld die het VJI nodig heeft om een goede selectie van aanmelders voor diepte-interviews
te maken. De antwoorden op deze vragen worden genoteerd in een gespreksverslag.

Toestemming voor gebruik gegevens en doorsturen gespreksverslagen

De medewerker van het aanmeldpunt geeft via de telefoon mondeling aan hoe de procedure
in elkaar zit. De medewerker vraagt mondeling toestemming om de gegevens van de aanmelder
en de antwoorden op de gestelde vragen door te geven aan het VJI zodat onderzoekers
eventueel contact kunnen opnemen voor een verdiepend interview. Verder vraagt de medewerker
of onderzoekers ook contact mogen opnemen voor het opvragen van documenten voor het
anoniem verwerken van de informatie uit het verhaal in het onderzoek en of de aanmelder
benaderd wil worden om middels een nieuwsbrief op de hoogte te worden gehouden van
het verloop van het onderzoek.

Doorsturen gespreksverslagen

De bij het aanmeldpunt werkzame medewerkers van Fiom sturen de schriftelijke gespreksverslagen
geanonimiseerd door naar het VJI en naar mijn ministerie. Het VJI ontvangt van het
aanmeldpunt pas na de selectie van de gespreksverslagen voor de diepte-interviews
de contactgegevens van de bij die gespreksverslagen behorende aanmelders. Een heel
enkele keer trekt een aanmelder na afloop de aanmelding in en wordt het gespreksverslag
vernietigd.

Vraag 7

Vraagt FIOM voorafgaand aan het telefoongesprek om schriftelijke toestemming voor
gebruik van de verklaringen? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 7

Er werd volstaan met een mondelinge toestemming die niet schriftelijk werd vastgelegd.
Hiervoor is destijds gekozen omdat dit eenvoudig en snel werkt en ook weinig administratieve
lasten voor de aanmelder met zich brengt.

Vanaf nu zal schriftelijke toestemming worden gevraagd.

Vraag 8, 9 en 11

Zendt FIOM alle door haar opgestelde schriftelijke verklaringen van alle mensen die
zij gesproken heeft door aan het VJI? Zo nee, waarom niet?

Wat gebeurt er met de verklaringen die FIOM niet doorzendt? Worden de betreffende
deelnemers daarvan op de hoogte gesteld en, zo ja, op welke wijze? Zo nee, waarom
niet?

Op basis van welke criteria selecteert FIOM – indien zij niet alle verklaringen van
deelnemers doorzendt aan het VJI – welke verklaringen zij wel doorzendt aan de onderzoekers
van het VJI?

Antwoord 8, 9 en 11

De bij het aanmeldpunt werkzame medewerkers van Fiom sturen de schriftelijke gespreksverslagen
geanonimiseerd door naar het VJI en naar mijn ministerie. Er vindt geen selectie bij
het Fiom plaats.

Vraag 10

Worden de door te zenden gegevens geanonimiseerd? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 10

Fiom anonimiseert de verslagen. Ieder verslag krijgt een nummer. Via dit nummer zijn
de gespreksverslagen te herleiden tot een persoon zodat het VJI contact kan leggen
met de personen die het wil uitnodigen voor diepte-interview. Het VJI ontvangt van
het aanmeldpunt pas na de selectie van de gespreksverslagen voor de diepte-interviews
de contactgegevens van de bij die gespreksverslagen behorende aanmelders.

Vraag 12 en 13

Hebben FIOM en het VJI de betrokken deelnemers in de gelegenheid gesteld de schriftelijke
verklaringen in te zien en, zo nodig, te corrigeren? Zo ja, op welke wijze? Zo nee,
bent u bereid betrokkenen hiertoe alsnog in de gelegenheid te stellen? Zo nee, waarom
niet?

Klopt het dat deelnemers recht hebben op inzage in de door FIOM opgestelde verklaringen,
en op het eventueel corrigeren daarvan? Zo ja, hoe wordt dat door FIOM naar de deelnemers
gecommuniceerd?

Antwoord 12 en 13

Als de aanmelder in het gesprek met de medewerker van het aanmeldpunt aangeeft het
gespreksverslag te willen ontvangen dan wordt het toegestuurd. De aanmelder kan het
verslag ook na het intakegesprek opvragen. In de gevallen waarin de verslagen zijn
opgevraagd zijn volgens het FIOM slechts in een beperkt aantal gevallen door de aanmelders
wijzigingen in het verslag aangebracht.

Ook de intakeverslagen opgemaakt door het VJI en de verslagen van de verdiepende interviews
kunnen op verzoek van de geïnterviewde worden geverifieerd en zo nodig gecorrigeerd.

Zoals gemeld in antwoord op vraag 6 heb ik besloten dat de aanmelders alsnog in de
gelegenheid wordt gesteld om het verslag in te zien en eventueel te corrigeren.

Vraag 14, 15 en 17

In hoeverre neemt het VJI de verklaringen en interviews mee in zijn onderzoek en heeft
het VJI voorafgaand daaraan de betrokken deelnemers om een schriftelijke machtiging
gevraagd? Zo nee, waarom niet?

Kunt u aangeven of het VJI de verklaringen ook naar het Ministerie van Justitie en
Veiligheid heeft toegezonden? Zo ja, hebben de betrokken deelnemers daartoe een ondertekende
machtiging afgegeven?

Kunt u aangeven of de onderzoekers van het VJI voor het onderzoek alleen gebruik maken
van de verklaringen van degenen die zich bij het meldpunt hebben aangemeld? Zo nee,
vanuit welke bronnen ontvangen zij nog meer verklaringen?

Antwoord 14, 15 en 17

Eenieder die wil meedoen met het onderzoek, kan zich vanaf 1 oktober 2019 rechtstreeks
aanmelden bij het VJI.

Intake

Wanneer iemand zich aanmeldt bij het VJI wordt de aanmelding op dezelfde wijze in
behandeling genomen als bij het aanmeldpunt. Dit geldt ook voor de wijze van verslaglegging,
verificatie en eventuele verwerking van correcties.

Toestemming voor gebruik gegevens

Aan de mensen die zich bij het VJI aanmelden werd net als bij het aanmeldpunt mondeling
toestemming gevraagd om de gegevens en de antwoorden op de gestelde vragen te mogen
gebruiken voor het onderzoek. Dit zal vanaf heden schriftelijk gebeuren. Het VJI stuurt
geen verslagen naar mijn ministerie.

Het VJI vraagt voorafgaand aan de diepte-interviews om schriftelijke toestemming voor
het gebruik van de onderzoeksgegevens ten behoeve van het onderzoek.

Gebruik van de gespreksverslagen en interviews

Meer dan 670 mensen hebben zich gemeld bij het aanmeldpunt of rechtstreeks bij het
VJI. Het VJI gebruikt deze gegevens voor de selectie van aanmelders voor een diepte-interview
op grond van criteria die zijn afgesproken met het WODC en de onafhankelijke begeleidingscommissie.
De criteria hangen samen met een goede wetenschappelijke verdeling over de verschillende
perioden en een goede verdeling over de verschillende ervaringen van moeders, kinderen,
vaders, adoptieouders en hulpverleners.

Vraag 16

Hoe wordt de kwaliteit, onafhankelijkheid en transparantie in het onderzoek van VJI
geborgd?

Antwoord 16

Het VJI is ISO-gecertificeerd. Jaarlijks wordt door een onafhankelijk instituut gecontroleerd
of het onderzoek volgens de kwaliteitsnormen wordt uitgevoerd. De opzet van dit onderzoek
maakt gebruik van een multimethod design en triangulatie. Meerdere soorten bronnen
worden geraadpleegd: literatuur, interviews, archieven. Het team is samengesteld uit
verschillende disciplines: sociale wetenschappers en historici. Een begeleidingscommissie
met wetenschappers ziet toe op de kwaliteit en van het onderzoek door feedback te
geven op de onderzoeksmethodiek en aannames te toetsen op wetenschappelijke onderbouwing.
Uitgangspunt voor de onafhankelijkheid van het VJI is de Nederlandse gedragscode voor
wetenschappelijke integriteit. Dat betekent dat het VJI zich bij de keuze van de methode,
bij de beoordeling van de data en in de weging van alternatieve verklaringen, niet
laat leiden door buiten-wetenschappelijke overwegingen (bijvoorbeeld overwegingen
van commerciële of politieke aard). Het VJI is aangesloten bij de Vereniging van Beleidsonderzoek
en hanteert de opgestelde integriteitscode en de geschillenregeling.

Vraag 18

Hoe wordt in dit onderzoek rekening gehouden met mensen die rechtstreeks met het VJI
in contact willen treden voor deelname aan het onderzoek? Bent u bereid deze betrokkenen
hiertoe in de gelegenheid te stellen? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 18

Vanaf 1 oktober 2019 is het mogelijk om zich voor deelname aan het onderzoek direct
bij het VJI aan te melden. Deze mogelijkheid is gecreëerd voor mensen die op basis
van ervaringen uit het verleden geen contact met Fiom-medewerkers willen. Voorafgaand
aan het interview geven de medewerkers van het aanmeldpunt om deze reden aan bij Fiom
werkzaam te zijn en wijzen dan direct op de mogelijkheid van aanmelding via het VJI.
Vanaf heden zullen alle gesprekken over het onderzoek gevoerd worden door het VJI.

Vraag 19

Hoe worden de belangen van de doelgroep vertegenwoordigd en geborgd in dit onderzoek,
en waar kan men terecht voor het melden klachten met betrekking tot (procedurele aspecten
van) het onderzoek?

Antwoord 19

Mijn ministerie heeft een «werkgroep afstand en adoptie» ingesteld, waaraan ook vertegenwoordigers
deelnemen van de belangengroepen voor afstandsmoeders en afstandskinderen/geadopteerden.
Veel zaken worden in de werkgroep besproken. Zo is bijvoorbeeld de startconferentie
van het verdiepend onderzoek door de werkgroep voorbereid. In de werkgroep zijn ook
de vraagstelling van het verdiepend onderzoek, de vragen die worden voorgelegd aan
de aanmelders en het start- en eindpunt van het aanmeldpunt besproken. Uiteraard kan
de werkgroep niet inhoudelijk invloed uitoefenen op het onderzoek omdat de onafhankelijkheid
van het onderzoek moet zijn gewaarborgd. De onderzoekers hebben met de werkgroep gesproken
bij de start van het onderzoek en er staan vervolgbijeenkomsten gepland.

Klachten over het aanmeldpunt en de procedurele gang van zaken kunnen worden gemeld
bij het e-mailadres van het aanmeldpunt, zoals te lezen staat op de betreffende webpagina
van rijksoverheid.nl. Eventuele klachten over het onderzoek kunnen bij het VJI worden
ingediend.

Vraag 20

Klopt het dat de door de deelnemers verstrekte verklaringen na het onderzoek bij het
Ministerie van Justitie en Veiligheid, FIOM en het VJI worden bewaard? Kunt u aangeven
hoe lang deze worden bewaard en met welk doel?

Antwoord 20

De gespreksverslagen zijn tot nu toe opgeslagen bij het Fiom. Verslagen die door Fiom
zijn afgerond en geanonimiseerd worden doorgestuurd naar het VJI en mijn ministerie.
Vervolgens worden die verslagen bij het Fiom vernietigd. Vanuit mijn ministerie worden
verslagen desgevraagd aan de aanmelder gestuurd ter inzage en correctie. Tot op heden
bewaart VJI alleen de gespreksverslagen van de aanmelders die zijn geselecteerd voor
een diepte-interview. Het VJI zal vanaf nu alle gespreksverslagen van de aanmeldingen
en de verslagen van de diepte-interviews op een beveiligde manier bewaren tot de afronding
van het onderzoek.

Gezien het feit dat de verslagen bij mijn ministerie niet conform de AVG-eisen zijn
bewaard en opgeslagen zijn de verslagen in een beter beveiligde omgeving geplaatst
hangende de voorbereiding voor een correct uit te voeren vernietiging. Dat betekent
dat alleen het VJI toegang heeft tot de verslagen.

Vraag 21

Bent u bereid op de website van het ministerie meer duidelijkheid te verschaffen,
zodat deelnemers precies weten wat er met de door hen afgegeven verklaringen bij FIOM,
het VJI en het Ministerie van Justitie en Veiligheid gebeurt, zowel met het oog op
de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) als met betrekking tot de Archiefwet?2 Zo ja, op welke termijn? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 21

Ja, daartoe ben ik bereid en ik zal dat onverwijld ter hand nemen.

Vraag 23

Kunt u aangeven welke budgetten concreet beschikbaar zijn gesteld voor het aanmeldpunt,
voor het onderzoek door het VJI en voor het verlenen van nazorg?

Antwoord 23

Voor het aanmeldpunt ontvangt Fiom nu een subsidie van 133.205 euro. Het onderzoek
door het VJI kost 177.970 euro. Voor het verlenen van nazorg in het algemeen aan afstandsmoeders
uit het verleden en volwassen geadopteerden heeft het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport een subsidie aan Fiom verstrekt van 350.000 euro als onderdeel van
de instellingssubsidie.