Verslag van een werkbezoek : Verslag van een werkbezoek van een delegatie uit de vaste commissie voor Defensie aan Brussel op 17 februari 2020

Nr. 4
VERSLAG VAN EEN WERKBEZOEK VAN EEN DELEGATIE UIT DE VASTE COMMISSIE VOOR DEFENSIE
AAN BRUSSEL OP 17 FEBRUARI 2020

Vastgesteld 12 maart 2020

Een delegatie uit de vaste commissie voor Defensie heeft op maandag 17 februari 2020
een werkbezoek gebracht aan Brussel. Dit werkbezoek werd georganiseerd in het kader
van de kennisagenda van de commissie en had tot doel kennis op te doen over de laatste
stand van zaken ten aanzien van het Industrieel Ontwikkelingsprogramma voor de Europese
Defensie (EDIDP) en het Europees Defensiefonds (EDF). Het werkbezoek past binnen een
reeks aan activiteiten over het kennisthema EDIDP/EDF en dient ter voorbereiding op
een rondetafelgesprek en een algemeen overleg met de Minister van Defensie later dit
jaar.

De delegatie bestond uit de leden Bosman (VVD), Anne Mulder (VVD), Belhaj (D66), Karabulut
(SP) en Diks (GroenLinks). De delegatie werd ambtelijk ondersteund door mevrouw Prenger,
EU-specialist van de commissie en de heer Van Haeften, kenniscoördinator van de commissie.

De delegatie brengt als volgt verslag uit van dit werkbezoek.

Gesprek met het kabinet van de eurocommissaris voor de Interne Markt

De delegatie werd op maandagochtend ontvangen door de heer Comptour, politiek adviseur
in het kabinet van de eurocommissaris voor de Interne Markt, onder wiens verantwoordelijkheid
EDIDP en het EDF vallen. Daarnaast was de heer Alexis aanwezig, Head of Unit van de
afdeling EDF van de Europese Commissie. In zijn inleiding sprak de heer Comptour over
de doelstelling van EDIDP/EDF, te weten het versterken van het concurrentie- en innovatievermogen
van de Europese defensie-industrie. Om dit te bewerkstelligen wordt alleen financiering
verstrekt aan projecten die worden uitgevoerd door ondernemingen uit tenminste drie
verschillende lidstaten en wordt grensoverschrijdende deelname van het MKB gestimuleerd.
Ook is 8% van het voorziene budget voor het EDF bestemd voor disruptieve technologieën.
Daarvoor gelden minder stringente voorwaarden voor samenwerking. Voor de meeste te
financieren activiteiten is cofinanciering vereist, bijvoorbeeld door de lidstaten.
Tot slot werd de belangrijke rol van de lidstaten in de governance van het fonds benadrukt.
De lidstaten, vertegenwoordigd in een programmacomité, moeten onder meer de jaarlijkse
werkprogramma’s met gekwalificeerde meerderheid goedkeuren, evenals met gekwalificeerde
meerderheid instemmen met de lijst van projecten waar financiering aan wordt toegekend. Zo
werd door de lidstaten bijvoorbeeld het besluit goedgekeurd om 28% van het totale
EDIDP-budget te oormerken voor twee projecten, Eurodrone en ESSOR. Dit was namelijk
onderdeel van het werkprogramma. In de toeleveringskanalen van deze projecten zal
volgens de Europese Commissie wel sprake zijn van concurrentiestelling.

In de daaropvolgende discussie werden vanuit de delegatie kritische vragen gesteld
over de rol van de onafhankelijk deskundigen in het toekenningsproces, en het vertrouwelijke
karakter van de lijst van deskundigen. In reactie hierop lichtte de Europese Commissie
het proces toe. De Europese Commissie heeft een besloten databank opgezet met deskundigen
die zijn geselecteerd naar aanleiding van een openbare oproep. Het comité wordt jaarlijks
geïnformeerd over de lijst van deskundigen in deze databank, maar de lijst wordt niet
openbaar gemaakt in verband met veiligheidsrisico’s. Voor iedere oproep worden uit
deze databank deskundigen geselecteerd, waarbij de Europese Commissie erop toe ziet
dat er geen belangenconflicten ontstaan. Bovendien zullen de deskundigen alleen een
advies geven over de toekenning van financiering; de Europese Commissie zal hiervan
een review uitvoeren, en de uiteindelijke beslissing ligt bij het comité. De Europese
Commissie is verder voornemens om meer deskundigen uit de lidstaten te integreren
in het onlangs opgerichte DG Defensie-Industrie en Ruimtevaart, om zo de kennis van
buiten naar binnen te halen.

Een ander belangrijk punt van discussie was de vraag in hoeverre het EDF zal bijdragen
aan het daadwerkelijk competitiever maken van de Europese defensie-industrie. Vanuit
de delegatie werd opgebracht dat er op dit moment sprake is van oneerlijke concurrentie
doordat defensiebedrijven in een aantal lidstaten in handen zijn van de staat. De
Europese Commissie stelde in reactie hierop dat in de onderhandelingen voor EDIDP/EDF,
zowel vanuit de lidstaten als vanuit het Europees Parlement, geen verzoek is gekomen
om een onderscheid te maken tussen staatsbedrijven en private bedrijven. Alle bedrijven
maken dus evenveel kans om mee te dingen voor financiering vanuit het EDF. Bij de
beoordeling wordt ook geen onderscheid gemaakt tussen PESCO-projecten en andere projecten.

Lunch met leden van de subcommissie voor Defensie (SEDE) van het Europees Parlement

Tijdens de lunch sprak de delegatie met de voorzitter van de subcommissie voor Defensie
(SEDE) van het Europees Parlement, mevrouw Loiseau (Frankrijk, Renew), en het SEDE-lid
Auštrevičius (Litouwen, Renew). De voorzitter van de commissie gaf een algemene inleiding
over nut en noodzaak van het EDF. In de optiek van de voorzitter is het EDF zinvol
om innovatie te financieren, zodat de EU defensie-industrie klaar is voor de wereld
van morgen. Daar is grensoverschrijdende samenwerking in Europa voor nodig. De voorzitter
wees er op dat de defensie-industrie niet in alle EU-lidstaten even innovatief is
en dat dit consequenties kan hebben voor de verdeling van middelen uit het fonds,
dat immers gericht is op onderzoek en ontwikkeling.

Binnen het Europees Parlement is er een subcommissie voor Defensie, maar geen zelfstandige
defensiecommissie. Voor het parlement is defensie een relatief nieuw onderwerp, omdat
de Europese Commissie op dit gebied voorheen nauwelijks een rol speelde. Mede daardoor
heeft het Europees Parlement nog nauwelijks ervaren defensiewoordvoerders. Verder
zijn verschillende Europees commissarissen betrokken bij het EU-defensiebeleid. Dat
stelt de parlementaire controle vanuit het Europees Parlement voor een uitdaging.
De voorzitter signaleerde een behoefte aan kennis en informatie, zodat het parlement
in staat zal zijn om de uitvoering van het EDF te kunnen controleren. Het Europees
Parlement heeft bijvoorbeeld behoefte aan kennis die het parlement in staat stelt
te kunnen beoordelen of het fonds een bijdrage levert aan relevante innovatie.

De Europese Commissie maar ook de lidstaten hebben (via het comité) een rol in de
besturing en uitvoering van het EDF. Daarom is er niet alleen een controlerende rol
voor het Europees Parlement maar ook voor de nationale parlementen. De voorzitter
onderschreef daarom het belang van informatie-uitwisseling en contact tussen parlementariërs
van het Europees Parlement en van nationale parlementen. In dat kader werd vanuit
delegatie de aangenomen motie Sjoerdsma c.s. (Kamerstuk 35 189, nr. 6) naar voren gebracht, waarin de Tweede Kamer uitspreekt het initiatief te zullen
nemen om de interparlementaire samenwerking op het gebied van defensie en veiligheid
in de EU te versterken. Dit initiatief werd door de voorzitter verwelkomd.

Gesprek met vertegenwoordigers van het European Network Against Arms Trade (ENAAT)

Aansluitend sprak de delegatie met vertegenwoordigers van het European Network Against
Arms Trade (ENAAT) die zeer kritisch staan ten opzichte van EDIDP/EDF. Volgens ENAAT
militariseert EDIDP/EDF de EU en onttrekt het geld dat anders had kunnen worden ingezet
voor vreedzame doelen. Bovendien betwijfelt ENAAT of het fonds daadwerkelijk tot innovatie
zal leiden, en of de lidstaten de producten van het fonds ook daadwerkelijk zullen
gaan gebruiken. Ook sprak ENAAT haar zorgen uit over de beperkte rol van het Europees
Parlement in de controle op EDIDP/EDF. Het Europees Parlement heeft – in tegenstelling tot het comité – geen stem bij de totstandkoming
van het werkprogramma of de toekenning van financiering. Het parlementair toezicht
beperkt zich tot het ontvangen van een afschrift van de documenten die het comité
ook ontvangt. Ook hoeft de Europese Commissie pas na vier jaar te rapporteren over
de voortgang van het fonds. ENAAT pleitte voorts voor een jaarlijks rapportage en
voor maximale transparantie vanuit de Europese Commissie over welke projecten worden
gefinancierd en welke bedrijven daarbij zijn betrokken. Die informatie is onder meer
nodig om inzicht te kunnen krijgen in de participatie van het midden- en kleinbedrijf.
Als die informatie niet openbaar wordt gemaakt zal ENAAT naar de Europese Ombudsman
stappen, zoals het ook al eerder met succes deed.

Gesprek met de Permanent Vertegenwoordiger van Nederland bij de EU

Tot slot sprak de delegatie met de Permanent Vertegenwoordiger van Nederland bij de
EU, de heer De Groot. De heer De Groot lichtte de ontwikkelingen op het terrein van
EU-defensiesamenwerking toe, waaronder de ontwikkeling van het strategisch kompas
waar de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) en de lidstaten in de Raad momenteel aan werken. Dit politiek en strategisch document moet een concretisering en actualisering
van de ambities en prioriteiten op het terrein van het Gemeenschappelijk Veiligheids-
en Defensiebeleid (GVDB) omvatten.

Door de voortgaande ontwikkeling van de EU-defensiesamenwerking zal de EU-Defensieraad,
met ministers van Defensie, meer aandacht moeten gaan krijgen, aldus de heer De Groot.
De heer De Groot wees er verder op dat wat betreft de besturing van het EU-defensiebeleid
een tussenvorm benodigd is tussen een volledig communautaire aanpak door middel van
Europese regelgeving enerzijds en een intergouvernementele aanpak anderzijds.

Om participatie van de Nederlandse industrie en kennisinstellingen in het EDF te bevorderen
is een interdepartementale coördinatiegroep Europese Defensiesamenwerking (ICG EDS)
opgericht. Daarnaast is generaal b.d. Tom Middendorp als bijzonder vertegenwoordiger
aangesteld. De ICG wordt als Europese best practice beschouwd. Meerdere landen, waaronder Nederland, dringen er op aan dat middelen uit het EDF niet alleen bij enkele
landen met een grote defensie-industrie terecht komen.

De delegatieleider, Bosman

De griffier van de delegatie, Prenger