Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Van Nispen over de reactie van de klokkenluider op het onderzoek naar beïnvloeding van WODC-onderzoeken

Antwoord van Minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) (ontvangen 16 november
2018).

Vraag 1, 2, 5, 6

Wat is uw reactie op het verhaal van mevrouw Van Ooyen, klokkenluider op het Ministerie
van Justitie en Veiligheid, die kanttekeningen plaatst bij het onderzoek naar de jarenlange
beïnvloeding van onderzoeken van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC)? Wat vindt u er van dat zij naar aanleiding van het rapport van de commissie-Overgaauw
«Betrouwbaar Onderzoek» zegt dat zij zich bij zoveel oneerlijkheid niet neer kan leggen
en dat dit voelt als een trap na?1

Vindt u het niet schrijnend dat mevrouw Van Ooyen, die handelde vanuit de intentie
om de relatie tussen het WODC en het ministerie zuiverder te maken omdat wetenschappelijk
onderzoek de waarheidsvinding dient en niet het ondersteunen van een ministerie, nu
naar aanleiding van dit onderzoek zegt dat haar hoop vervlogen is dat dit zal verbeteren?

Wat vindt u er van dat de commissie-Overgaauw haar oordeel baseert op e-mails maar
dat de klokkenluider juist vaak in gesprekken onder druk is gezet?

Wat zegt dit alles volgens u over de conclusies van het onderzoek?

Antwoord 1, 2, 5, 6

De commissie Overgaauw heeft onderzocht of in de totstandkoming van het rapport «Het
Besloten club- en het Ingezetenencriterium voor coffeeshops» uit 2013, het rapport
«Internationaal recht en cannabis» uit 2014 en het rapport «Coffeeshops, toeristen
en lokale markt» uit 2014 (hierna: de WODC-rapporten) sprake is geweest van onbehoorlijke
beïnvloeding die de onafhankelijkheid van de onderzoekers heeft aangetast en of de
rapporten voldoen aan de standaarden voor beleidsonderzoek die destijds golden.

De commissie Overgaauw (WODC I) constateert op basis van het door haar verrichte onderzoek
dat de drie WODC-rapporten en de totstandkoming ervan getuigen van «eerlijk, zorgvuldig
en betrouwbaar onderzoek», waarbij de samenvattingen «een correcte en volledige weergave
van de onderzoeksresultaten» zijn.2

Het onderzoek van de commissie is gebaseerd op een veelheid aan documenten, e-mails
en gesprekken met betrokkenen. De bevindingen van deze onafhankelijke commissie bevestigen
de wetenschappelijke integriteit van de WODC-onderzoeken. Dit is een belangrijke conclusie,
niet alleen voor het WODC en het departement, maar ook voor de betrokken onderzoekers.

Naar mijn stellige overtuiging is het rapport van de commissie Overgaauw tot stand
gekomen na zorgvuldig en gedegen onderzoek waarin de perspectieven van alle betrokkenen
bij de drie onderzochte WODC-rapporten zijn belicht. De commissie heeft zestien voorvallen
nauwgezet in kaart gebracht en afgezet tegen een toetsingskader. De conclusies steunen
naar mijn mening op de empirische bevindingen van de commissie.

Vraag 3, 4

Hoe kan het dat deze klokkenluider zich bij de commissieleden die onderzoek deden
naar de beïnvloeding van wetenschappers door beleidsambtenaren gevoeld heeft als een
verdachte die iets uit te leggen heeft?

Hoe bestaat het dat door onderzoekers die als taak hadden uit te zoeken of wetenschappelijk
onderzoek is beïnvloed door beleidsambtenaren van het ministerie aan de klokkenluider
is gevraagd waarom zij een citaat gebruik waar het departement zich kapot aan ergert?
Hoe is het mogelijk dat een commissielid tegenover de klokkenluider opmerkt dat het
natuurlijk verschrikkelijk voor een Minister is als een onderzoek uitwijst dat zijn
beleid niet effectief is en vervolgens de vraag stelt waarom de klokkenluider geen
zinnetje aan het rapport kon toevoegen om de Minister comfort te bieden?

Antwoord 3, 4

In het rapport verantwoordt de commissie zich over de werkwijze van haar onderzoek.3 In het kader van een reconstructie van de feiten heeft de commissie gesprekken gevoerd
met de direct bij de drie onderzoeken betrokken medewerkers van het WODC, onderzoeksbureaus,
mijn ministerie en met leden van de begeleidingscommissies. Van de gesprekken zijn
verslagen gemaakt die aan betrokkenen zijn voorgelegd voor correctie op eventuele
feitelijke onjuistheden. De gesprekken die de commissie heeft gevoerd zijn vertrouwelijk.
De gespreksverslagen zijn niet openbaar en ook voor mij niet beschikbaar. Derhalve
kan ik mij daar geen oordeel over vormen. De commissie heeft voorts de voor betrokkenen
relevante delen van het concept-rapport ter inzage gelegd. De ontvangen reacties zijn
vervolgens door de commissie verwerkt in het definitieve rapport.4

Vraag 7

Hoe verklaart u het grote contrast tussen de grote misstanden die door Nieuwsuur vorig
jaar bericht werden inzake de totstandkoming van de bewuste WODC-onderzoeken en de
conclusie van de commissie-Overgaauw dat de drie WODC-drugsrapporten getuigen van
eerlijk, zorgvuldig en betrouwbaar onderzoek?

Antwoord 7

De uitzending van Nieuwsuur op 6 december 2017 vormde voor mij aanleiding om drie
commissies in te stellen onder leiding van gezaghebbende en onafhankelijke voorzitters.
Ik ben tot het instellen van deze commissies overgegaan omdat beleidsonderzoek en
de integriteit van het WODC als zodanig boven elke twijfel verheven moeten zijn.

De commissie Overgaauw heeft op basis van uitgebreid onderzoek een genuanceerd maar
helder rapport opgesteld. De commissie Overgaauw heeft geconstateerd in de door haar
gevoerde gesprekken dat de feiten door betrokkenen op uiteenlopende wijze zijn beleefd.
De commissie schrijft eveneens in haar rapport «dat het te rechtvaardigen is dat de
media mevrouw Van Ooyen een stem hebben gegeven.(…) Dat neemt niet weg dat de commissie
betreurt dat de ten aanzien van de door haar bestudeerde onderzoeken gevolgde journalistieke
procedure en de toonzetting van de berichtgeving betrokkenen veelal onverwacht en
onevenredig hebben geraakt».5

Vraag 8, 9

Deelt u de mening dat het aan de standvastigheid van de klokkenluider is te danken
dat bepaalde pogingen tot beïnvloeding van wetenschappelijk onderzoek niet zijn geslaagd,
en dat de conclusie dat de WODC-rapporten goed zijn uiteindelijk zeker niet de verdienste
van het ministerie is?

Op welke wijze houdt u met al deze omstandigheden en kanttekeningen rekening bij uw
nog te verschijnen beleidsreactie op de onderzoeken over het WODC?

Antwoord 8, 9

De commissie constateert dat het aan de standvastigheid van meerdere WODC-medewerkers
en leidinggevenden te danken is dat bepaalde pogingen tot beïnvloeding geen resultaat
hebben gehad. Met betrekking tot de betrokkenheid van beleidsambtenaren bij deze WODC-onderzoeken
oordeelt de commissie: «In de meerderheid van de gevallen leidde de betrokkenheid
tot verhoging van de kwaliteit van de rapporten en in geen enkel geval tot verlaging
van de kwaliteit daarvan». In drie van de zestien door de commissie onderzochte voorvallen
heeft de commissie geoordeeld dat er sprake was onbehoorlijke dan wel niet-behoorlijke
beïnvloeding, maar dat dit niet heeft afgedaan aan de betrouwbaarheid van de onderzoeken.
In dat verband doet de commissie de aanbevelingen die ik zeer waardevol acht. Deze
aanbevelingen hebben ook betrekking op de onderzoeksopdracht van commissie Hertogh
(WODC II) inzake de relatie tussen beleid en WODC. Om die reden zal ik het rapport
van commissie Hertogh afwachten. Ik heb uw Kamer reeds eerder bericht dat ik een meer
alomvattende reactie zal geven zodra alle drie commissies hun werk hebben kunnen afronden.

Tot slot is voor mij belangrijk dat de commissie bij de overhandiging heeft benadrukt
dat de inzet en de integriteit van de medewerkers van het WODC en het departement
buiten twijfel staat.

Vraag 10

Wat vindt u er van dat de klokkenluider, gelet op het feit hoe dit alles nu gelopen
is, uiteindelijk zegt dat het voor mensen die een misstand signaleren beter is die
misstand voort te laten bestaan omdat de gevolgen voor jezelf te groot zijn en er
toch niets verandert, omdat één mens niet op kan tegen een heel ministerie? Hoe gaat
u er voor zorgen dat dit gevoel, in ieder geval in de toekomst, niet de waarheid blijkt?

Antwoord 10

Naar aanleiding van de aanbevelingen van de commissie Verhulp (WODC III) heb ik de
meldingsprocedure onder de loep genomen. Voor de meer gestructureerde afwikkeling
van «een melding van een vermoeden van een misstand» heb ik inmiddels besloten een
vaste integriteitscommissie JenV in te stellen. 6 Deze vaste integriteitscommissie JenV zal gaan bestaan uit onafhankelijke deskundigen
die meldingen van een vermoeden van een misstand en niet integere gedragingen van
managers in behandeling neemt en onderzoekt. Bij deze commissie wordt ook een onafhankelijk
meldpunt voor medewerkers en vertrouwenspersonen ingericht.

Ook is een meldpunt ingericht voor klachten over andere dan de drie bovengenoemde
WODC-onderzoeken. Dit meldpunt bevindt zich buiten het departement met daarbij waarborgen
voor personen die zich melden. De commissie Hertogh (WODC II) zal hierover rapporteren
in haar nog te verschijnen onderzoeksrapport.

Misstanden moeten gemeld worden. Ik doe er alles aan om meldingen zo laagdrempelig
mogelijk te maken met daarbij de noodzakelijke waarborgen om eventuele benadeling
te voorkomen.

De waarborgen die er zijn als medewerkers een melding doen, zijn breed verspreid.
Ten eerste worden meldingen vertrouwelijk behandeld, ten tweede ontvangt de medewerker
een terugkoppeling over wat er met de melding wordt gedaan en ten derde krijgt de
melder bescherming tegen eventuele nadelige (rechtspositionele) gevolgen.

In het licht van het voorgaande wil ik dat melders er op kunnen vertrouwen dat vertrouwelijke
stukken aangaande hun melding niet buiten hun medeweten om door derden worden verspreid.
Ik acht dit van wezenlijk belang bij het garanderen van een veilige werkomgeving waar
in vertrouwen zaken aangekaart moeten kunnen worden.