Antwoord schriftelijke vragen : Antwoord op vragen van het lid Van Nispen over de politieverhoren en een mogelijke gerechtelijke dwaling in de Arnhemse Villamoord

Antwoord van Minister Dekker (Rechtsbescherming), mede namens de Minister van Justitie
en Veiligheid (ontvangen 14 november 2018). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2018–2019, nr. 286.

Vraag 1

Wat is uw reactie op het nieuws dat in de Arnhemse Villamoord mogelijk sprake is van
de grootste gerechtelijke dwaling ooit in Nederland, als inderdaad komt vast te staan
dat negen mensen ten onrechte zijn veroordeeld? Deelt u de mening dat iedere justitiële
dwaling eigenlijk een ramp is voor de rechtsstaat?1

Antwoord 1

Het is nog te vroeg om de conclusie te trekken dat daarvan in deze zaak sprake is.
De procureur-generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden (pgHR) gaat nader onderzoek
doen. Mocht er na dit onderzoek aanleiding zijn tot indiening van een vordering tot
herziening, dan zal de Hoge Raad alsook mogelijk daarna het Hof zich nog moeten uitspreken.

Vraag 2

Wat vindt u er van dat betrokkenen altijd vol hebben gehouden onschuldig te zijn,
voor het leven getekend zijn, advocaten van alles hebben geprobeerd om aan te tonen
dat het onderzoek en het bewijs aan alle kanten rammelde maar geen gehoor vonden,
en de Adviescommissie afgesloten strafzaken (ACAS) nu, twintig jaar later, alsnog
vernietigend oordeelt over het rechercheonderzoek?

Antwoord 2

Ik heb kennis genomen van het advies van de ACAS die heeft vastgesteld dat negen verdachten
destijds zijn veroordeeld op basis van twee bekentenissen die zijn verkregen met een
wijze van verhoren die naar het huidige wetenschappelijk inzicht het risico op een
valse bekentenis verhogen. Ik onthoud mij van een oordeel in deze zaak om de in antwoord
1 genoemde reden.

Vraag 3

Kunt u beschreven welke inspanningen betrokkenen hebben gepleegd om deze strafzaak
herzien te krijgen? Wat zou er zijn gebeurd als er geen steun was gekomen van het
onderzoeksproject Gerede Twijfel van de Universiteit Maastricht in 2014?

Antwoord 3

In 2007 heeft één van de veroordeelden in de Arnhemse Villamoord zijn zaak aangemeld
voor het Project Gerede Twijfel. Een groepje studenten van de Universiteit Maastricht
heeft vervolgens de zaak onderzocht onder leiding van universitair docenten Han Israëls
en Gwenny Zeles. In 2014 publiceerde Han Israëls zijn onderzoeksbevindingen. In 2015
heeft advocaat Knoops in samenwerking met enkele andere advocaten van veroordeelden
de pgHR verzocht nader onderzoek te doen naar de aanwezigheid van een novum in deze
zaak. Naar aanleiding van dit verzoek heeft de pgHR de ACAS gevraagd advies uit te
brengen. Dit advies is onlangs uitgebracht.

De vraag wat er zou zijn gebeurd zonder de steun van Gerede Twijfel, kan ik niet beantwoorden
aangezien dit slechts gissen zou zijn.

Vraag 4

Deelt u de mening dat het te ingewikkeld, tijdrovend en kostbaar is voor veel mensen
om twijfelachtige veroordelingen aan de orde te stellen en afgesloten strafzaken heropend
te krijgen?

Antwoord 4

Enkele jaren geleden is de regeling van de herziening ten voordele gewijzigd met als
doel de gewezen verdachte meer ruimte te bieden om zijn veroordeling herzien te krijgen
of althans de noodzaak daarvan te doen onderzoeken. Ik heb een evaluatieonderzoek
laten uitvoeren naar de vraag of de wetswijziging van destijds aan zijn doel beantwoordt.
Het onderzoek is onlangs opgeleverd. Het is mijn voornemen uw Kamer de beleidsreactie
naar aanleiding van het evaluatieonderzoek voor de begrotingsbehandeling 2018 toe
te zenden.

Vraag 5

Welke maatregelen gaat u nemen om hier verbetering in aan te brengen? Wat is de stand
van zaken met betrekking tot de aangenomen motie-Van Nispen c.s. waarin de regering
is verzocht met voorstellen te komen om het gemakkelijker te maken justitiële dwalingen
te herstellen?2

Antwoord 5

Zoals ik in antwoord 4 heb aangegeven ben ik voornemens uw Kamer de beleidsreactie
op het evaluatieonderzoek voor de begrotingsbehandeling 2018 toe te zenden. In het
onderzoek is de vraag betrokken in hoeverre de herformulering van het novumbegrip
in praktijk tot een verruiming heeft geleid om justitiële dwalingen te kunnen herstellen.

Vraag 6

Wat is uw reactie op het oordeel van ACAS dat de politie de grenzen van het fatsoen
ruimschoots heeft overschreden bij de politieverhoren in deze zaak? Wat is uw reactie
op de stelling van hoogleraar rechtspsychologie Van Koppen die ook nu nog veel tekortkomingen
constateert bij politieverhoren?3

Antwoord 6

Het betreft hier een onderzoek van 20 jaar geleden, uit de periode van de Schiedammer
Parkmoord. De ervaringen uit die periode hebben een enorme ontwikkeling in de opsporingspraktijk
in gang gezet, wat onder andere geleid heeft tot het Programma Verbetering Opsporing
& Vervolging (PVOV). Op het vlak van de politieverhoren is tot op de dag van vandaag
sprake van een constante doorontwikkeling. Zo zijn er nieuwe inzichten vanuit de wetenschap
over de effectiviteit van verhoortactieken. Daarnaast hebben verdachten inmiddels
recht op bijstand van een advocaat bij hun politieverhoor en worden er vaker dan voorheen
politieverhoren opgenomen.

Vraag 7

Welke garanties zijn er dat verhoormethodes als ten tijde van deze zaak nu niet meer
voor kunnen komen?

Antwoord 7

De instructies van verhoorders, zowel in de onderwijsprogramma’s als in de Handleiding
Verhoor, zijn erop gericht dat men scherp voor ogen houdt dat het verhoor gericht
is op waarheidsvinding door het vergaren van informatie en niet op het verkrijgen
van een bekentenis.

Ook is de verwachting dat het aantal verhoren dat audio/visueel wordt vastgelegd nog
verder zal toenemen. Daarnaast is het goed om te vermelden dat in zwaardere zaken,
zoals onderhavig onderzoek, in het kader van de PVOV-verbeteringen nu gewerkt wordt
conform de TGO-regeling, waarmee kwaliteitsverbeteringen (opleidingen, teamsamenstelling,
werkmethoden) en reflecties op onderzoekscenario’s ter voorkoming van tunnelvisie
zijn geïmplementeerd.

Tenslotte hebben meerderjarige verdachten sinds 1 maart 2016 recht op bijstand van
een advocaat tijdens hun verhoor. De advocaat is tijdens het verhoor onder meer bevoegd
de verhorende ambtenaar erop opmerkzaam te maken dat de verdachte een vraag niet begrijpt,
dat er ongeoorloofde druk op de verdachte wordt uitgeoefend (overtreding pressieverbod)
of dat de toestand van de verdachte zodanig is dat deze een verantwoorde voortzetting
van het verhoor verhindert. Dit alles moet ertoe bijdragen dat verhoormethodes als
ten tijde van deze zaak nu niet meer voorkomen.

Overigens zal in verhoorsituaties altijd sprake zijn van enige druk, al is het maar
door de context en omstandigheden waarin de verdachte verkeert. Die druk kan en mag
er nooit toe leiden dat een verdachte iets bekent wat hij niet heeft gedaan.

Vraag 8

Wat is de stand van zaken van het WODC-onderzoek naar de toepassing van het recht
op verhoorsbijstand? Wanneer kan de Kamer de uitkomsten hiervan en uw reactie hierop
verwachten?4

Antwoord 8

De eerste editie van de Lange termijn Monitor «Raadsman bij politieverhoor» van het
WODC zal binnenkort worden gepubliceerd. Het onderzoeksrapport zal binnen enkele weken
voorzien van een beleidsreactie aan uw Kamer worden verzonden.

Vraag 9

Welke mogelijkheden hebben verdachten en hun advocaten om fouten in het proces-verbaal
aan te kaarten en hoe worden deze foutmeldingen behandeld door de politie en het openbaar
ministerie?

Antwoord 9

Op grond van artikel 29a lid 3 Wetboek van Strafvordering wordt aan de verdachte en,
voor zover deze het verhoor heeft bijgewoond, aan de raadsman de gelegenheid geboden
om opmerkingen te maken over de weergave van het verhoor in het proces-verbaal. Deze
opmerkingen worden onverwijld aan de verhorende ambtenaar verstrekt en worden, voor
zover zij niet worden overgenomen, in het proces-verbaal vermeld. Indien de verdachte
met de weergave van zijn verklaring instemt, ondertekent hij deze.

In lopende zaken kunnen advocaten vermeende fouten in een proces-verbaal onder de
aandacht brengen van de officier van justitie en/of de rechter. Op welke wijze een
dergelijke melding wordt behandeld hangt af van het specifieke geval. Zo kan bijvoorbeeld
opdracht worden gegeven een aanvullend proces-verbaal op te maken of kunnen betrokken
opsporingsambtenaren ter terechtzitting of door de rechter-commissaris over de vermeende
fouten worden gehoord.

In afgesloten zaken kan een onherroepelijk veroordeelde via zijn advocaat een herzieningsverzoek
indienen bij de Hoge Raad. In ernstige zaken kan de Procureur-Generaal bij de Hoge
Raad worden verzocht onderzoek te doen naar de vraag of er grond is voor de herziening
van een onherroepelijke veroordeling.

Vraag 10

In hoeverre is het mogelijk dat advocaten, die om welke reden dan ook niet bij het
verhoor aanwezig waren, beelden opvragen van de verhoren van hun cliënten?

Antwoord 10

De raadsman van de verdachte heeft recht op kennisneming van gemaakte opnamen, teneinde
in de gelegenheid te worden gesteld om aan te geven welke delen daarvan naar zijn
oordeel als processtukken in het dossier moeten worden gevoegd. In het stadium waarin
de opname nog geen processtuk vormt, kan dit inzagerecht – uiteindelijk door de rechter
– worden ingeperkt.

Vraag 11

Wat is uw reactie op de stelling dat rechters niet de tijd en ruimte krijgen in een
strafzaak alle bewijsmiddelen kritisch te bekijken, bijvoorbeeld bij undercoveracties
die niet in beeld en geluid worden opgenomen?5

Antwoord 11

Het is aan de rechter om te beslissen wanneer hij zich voldoende voorgelicht acht
om tot een oordeel te komen. Als een rechter van oordeel is dat hij nog onvoldoende
is geïnformeerd over bepaalde aspecten, staan hem diverse wettelijke bevoegdheden
ter dienst. Zo kan hij getuigen oproepen, de overlegging van bepaalde stukken bevelen
of de officier van justitie bevelen nader onderzoek te doen. Indien de rechtbank pas
na sluiting van het onderzoek, tijdens de beraadslaging, tot het oordeel komt dat
het onderzoek niet volledig is geweest, kan de rechter bovendien beslissen tot heropening
van het onderzoek.

Vraag 12

Welke maatregelen gaat u nemen hier verbetering in aan te brengen? Wat is de stand
van zaken met betrekking tot de aangenomen motie-Van Nispen/Swinkels over het opnemen
van politieverhoren?6

Antwoord 12

Na invoering van de professionele standaarden zijn er geen redenen voor het nemen
van maatregelen met als doel de rechter meer armslag te geven. Als gezegd neemt de
rechter tijdens het onderzoek ter terechtzitting de tijd en ruimte die nodig is zich
een kritisch oordeel te vellen over de juistheid en rechtmatigheid van de bewijsmiddelen
die in het opsporingsonderzoek zijn verkregen.

De kwaliteit van de opnames van huidige verhoren is aanzienlijk beter dan de getoonde
beelden in het onderhavige onderzoek. Sindsdien is de opname (AVR) apparatuur in de
reguliere verhoorkamers vervangen en ook zijn voor de zwaardere zaken zoals deze in
alle eenheden verhoorstudio’s ingericht, met meer camera’s en een aanpalende regieruimte.

Recent heeft een nieuwe gunning van de aanbesteding van de AVR-apparatuur plaatsgevonden.
Daarmee kan de opnameapparatuur waar nodig worden vervangen en kunnen eventuele nieuwe
verhoorruimtes worden ingericht. De ruim 550 auditieve en audiovisuele verhoorkamers
zijn op dit moment conform de hiervoor geldende richtlijnen ingericht. De audiovisuele
verhoorkamers zijn voorzien van minimaal 1 camera en verhoorstudio’s (die worden gebruikt
voor TGO-verhoren, zoals dit onderzoek) zijn voorzien van meerdere camera’s. Ook kunnen
de eenheden gebruik maken van mobiele mogelijkheden voor auditieve verhoren en is
het in specifieke gevallen mogelijk om gebruik te maken van apparatuur om mobiel audiovisueel
te verhoren.