Jaarverslag : Jaarverslag Ministerie van Economische Zaken 2025
Tweede Kamer der Staten-Generaal
InhoudsopgaveGerealiseerde uitgaven en ontvangstenA. Algemeen1. Aanbieding jaarverslag en verzoek tot dechargeverleningDechargeverlening door de Tweede KamerDechargeverlening door de Eerste Kamer2. LeeswijzerB. Beleidsverslag3. BeleidsprioriteitenRealisatie periodieke rapportages / beleidsdoorlichtingenOverzicht van risicoregelingenOpenbaarheidsparagraafOnderuitputtingFocusonderwerp FJR 20254. BeleidsartikelenBeleidsartikel 1 Goed functionerende economie en marktenA. Algemene doelstellingB. Rol en VerantwoordelijkheidC. BeleidsconclusiesD. Budgettaire gevolgen van beleidE. Toelichting op de financiële instrumentenBeleidsartikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroeiA. Algemene doelstellingB. Rol en verantwoordelijkheidC. BeleidsconclusiesD. Budgettaire gevolgen van beleidE. Toelichting op de financiële instrumentenBeleidsartikel 3 ToekomstfondsA. Algemene doelstellingB. Rol en verantwoordelijkheidC. BeleidsconclusiesD. Budgettaire gevolgen van beleidE. Toelichting op de financiële instrumentenBeleidsartikel 4 Een doelmatige energievoorziening en beperking van de klimaatveranderingD. Budgettaire gevolgen van beleidBeleidsartikel 5 Een veilig Groningen met perspectiefD. Budgettaire gevolgen van beleid5. Niet-beleidsartikelen Artikel 40 Apparaat Artikel 41 Nog onverdeeld6. BedrijfsvoeringsparagraafC. Jaarrekening7. Departementale verantwoordingsstaat8. Samenvattende verantwoordingsstaat agentschappen9. Jaarverantwoording baten-lastenagentschappen per 31 december 2025Dienst ICT Uitvoering (DICTU)Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap DICTU per 31 december 2025 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap RVO.nl per 31 december 2025Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI)Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap RDI per 31 december 202510. Saldibalans11. WNT-verantwoording 2025 Ministerie van Economische ZakenD. BijlagenBijlage 1: Toezichtrelaties Rechtspersonen met een Wettelijke Taak (RWT's) en Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO's)Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoekBijlage 3: Inhuur externenBijlage 4: Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheerBijlage 5: Rapportage burgercorrespondentieLijst van afkortingen
36 945 XIII Jaarverslag en slotwet van het Ministerie van Economische Zaken 2025
Nr. 1 JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN (XIII) 2025
Ontvangen 20 mei 2026
Vergaderjaar 2025–2026
GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN
Figuur 1 Gerealiseerde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x € 1 mln). Totaal € 3.117,5 mln.
Figuur 2 Gerealiseerde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x € 1 mln). Totaal € 573,8 mln.
A. ALGEMEEN
1. Aanbieding jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening
AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de Staten-Generaal.
Hierbij bied ik, het departementale jaarverslag van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) over het jaar 2025 aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 2.37 en 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van Economische Zaken decharge te verlenen over het in het jaar 2025 gevoerde financiële beheer.
Voor de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek tot dechargeverlening stelt de Algemene Rekenkamer als externe controleur op grond van artikel 7.14 van de Comptabiliteitswet 2016 een rapport op. Dit rapport wordt op grond van artikel 7.15 van de Comptabiliteitswet 2016 door de Algemene Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de bevindingen en het oordeel van de Algemene Rekenkamer over:
1. het gevoerde begrotingsbeheer, financieel beheer, materiële bedrijfsvoering en de daartoe bijgehouden administraties van het Rijk;
2. de centrale administratie van de schatkist van het Rijk van het Ministerie van Financiën;
3. de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen;
4. de totstandkoming van de niet-financiele verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen;
5. de financiële verantwoordingsinformatie in het Financieel jaarverslag van het Rijk.
Bij het besluit tot dechargeverlening worden verder de volgende, wettelijk voorgeschreven, stukken betrokken:
1. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2025;
2. het voorstel van de slotwet dat met het onderhavige jaarverslag samenhangt;
3. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het onderzoek van de centrale administratie van de schatkist van het Rijk en van het Financieel jaarverslag van het Rijk;
4. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer over de in het Financieel jaarverslag van het Rijk, over 2025 opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten over 2025, alsmede over de saldibalans over 2025 (de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 7.14, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2016.
Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,H.Herbert
Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verklaart de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit, genomen in de vergadering van
De Voorzitter van de Tweede Kamer,
Handtekening:
Datum:
Op grond van artikel 2.40, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verklaart de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit, genomen in de vergadering van
De Voorzitter van de Eerste Kamer,
Handtekening:
Datum:
Op grond van artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van Financiën.
2. Leeswijzer
De leeswijzer gaat in op de volgende onderwerpen:
1. Opbouw jaarverslag;
2. Ondergrenzen toelichtingen;
3. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens;
4. Groeiparagraaf;
5. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering;
6. Motie Schouw en motie Hachchi c.s..
1. Opbouw jaarverslag
Dit jaarverslag bevat het beleidsverslag, een jaarrekening, en diverse bijlagen. Deze bevatten informatie over de in 2025 gerealiseerde beleidsresultaten en de budgettaire realisatiegegevens van EZ.
Het onderdeel beleidsprioriteiten van het beleidsverslag betreft de verantwoording over de beleidsagenda uit de EZ-begroting 2025. Naast het macro-economisch beeld worden in het beleidsverslag de behaalde resultaten op de prioriteiten van EZ voor 2025 toegelicht. Dit gebeurt via de volgende blokken:
– Macro-economisch beeld;
– Ondernemingsklimaat en regeldruk;
– Een concurrerende economie;
– Een weerbare economie;
– Fysieke ruimte voor economie en regionaal economisch beleid;
– Een innovatieve economie;
– Een digitale economie;
– Goed functionerende markten;
– Europese en internationale samenwerking.
De beleidsartikelen in dit jaarverslag hebben dezelfde opzet als de begroting 2025 (Kamerstuk 36 600 XIII, nrs. 1 en 2) en zijn conform de Rijksbegrotingsvoorschriften opgesteld (https://rbv.rijksfinancien.nl). Elk beleidsartikel bevat een paragraaf beleidsconclusies waarin voor de belangrijkste instrumenten een oordeel wordt gegeven over de uitvoering van het beleid in het afgelopen jaar. De bedrijfsvoeringparagraaf doet verslag van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering van het Ministerie van EZ.
De jaarrekening bestaat uit de departementale verantwoordingsstaten, de samenvattende verantwoordingsstaten inzake de agentschappen, de jaarverantwoordingen van de agentschappen, de saldibalans en de WNT-verantwoording.
De volgende bijlagen zijn opgenomen: Toezichtrelaties en Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO’s) en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak (RWT’s), Afgerond evaluatie- en overig onderzoek, Inhuur externen, Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer, Rapportage burgercorrespondentie en een lijst van afkortingen.
2. Ondergrenzen toelichtingen
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven, ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde begroting 2024 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de onderstaande tabel.
Omvang begrotingsartikel (stand ontwerpbegroting) in € miljoen
Beleidsmatige mutaties (ondergrens in € miljoen)
Technische mutaties (ondergrens in € miljoen)
< 50
1
2
=> 50 en < 200
2
4
=> 200 < 1000
5
10
=> 1000
10
20
In sommige gevallen, waar politiek relevant, worden ook posten toegelicht beneden deze ondergrenzen.
3. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens
Het jaarverslag bevat zowel financiële als niet-financiële gegevens (kengetallen en indicatoren). Deze gegevens zijn aan verschillende controlenormen onderhevig. De controle van financiële informatie is gebaseerd op normen zoals deze voortvloeien uit de Comptabiliteitswet 2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften 2026 (RBV). De controle van beleidsinformatie en informatie over de bedrijfsvoering is gebaseerd op normen zoals deze voortvloeien uit de RBV.
4. Groeiparagraaf
Ingevolge het verzoek van de Tweede Kamer om bij het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2025 aandacht te besteden aan het thema ‘Risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld’ wordt eenmalig in het Jaarverslag 2025 het Focusonderwerp FJR 2025 opgenomen als onderdeel van het beleidsverslag.
5. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering
De verslaggevingsregels en waarderingsgrondslagen die van toepassing zijn op de in dit jaarverslag opgenomen financiële overzichten zijn ontleend aan de Comptabiliteitswet 2016 en de daaruit voortvloeiende regelgeving, waaronder de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2026 en de Regeling agentschappen 2024. Voor de departementale begrotingsadministratie wordt het verplichtingen-kasstelsel toegepast en voor de baten-lasten agentschappen het baten-lastenstelsel.
6. Motie Schouw en motie Hachchi c.s.
Motie Schouw
In juni 2011 is de motie Schouw c.s. ingediend en aangenomen (Kamerstuk 2010-2011, 21 501-20, nr. 537). Deze motie zorgt er voor dat de landspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in de departementale begrotingen.
In de landspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie voor Nederland in 2023-2024 (COM(2023) 619 final) werd onder andere aanbevolen:
– De uitvoering van het herstel- en veerkrachtplan, met inbegrip van het REPowerEU-hoofdstuk, aanzienlijk versnellen en ervoor zorgen dat de hervormingen en investeringen uiterlijk in augustus 2026 tot een goed einde zijn gebracht. De uitvoering van de cohesiebeleidsprogramma’s versnellen. In het kader van de tussentijdse evaluatie daarvan gericht blijven op de overeengekomen prioriteiten en het testen en proefdraaien van oplossingen ter beperking van de congestie op het elektriciteitsnet bevorderen, daarbij de kansen die het platform voor strategische technologieën voor Europa biedt om het concurrentievermogen te verbeteren, in overweging nemend (aanbeveling 2).
In dit jaarverslag van het Ministerie van Economische Zaken wordt op deze aanbevelingen als volgt ingegaan: beleidsartikel 1 (Goed functionerende economie en markten) voor de maatregelen van het Nederlandse Herstel- en Veerkrachtplan waar het ministerie uitvoering aan geeft en beleidsartikel 2 (Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei) voor de beleidsinstrumenten EFRO, INTEREG A en het Fonds voor Rechtvaardige Transitie binnen het cohesiebeleid.
Landspecifieke afspraken HVP
Op 4 oktober 2023 is het definitieve Nederlandse Herstel- en Veerkrachtplan (HVP) goedgekeurd. Het Ministerie van Economische Zaken geeft uitvoering aan de volgende vier maatregelen: Health RI, Quantum Delta, AINed en Applied learning communities en Nationaal Onderwijslab AI. Zoals aangegeven werkt het kabinet hard aan de implementatie van het Herstel- en Veerkrachtplan (HVP).
Nederland heeft in 2024 twee betaalverzoeken en in 2025 één betaalverzoek ingediend bij de Europese Commissie ter waarde van € 1,3 mld en € 1,2 mld respectievelijk € 551 mln. Alle drie de betaalverzoeken zijn inmiddels goedgekeurd. Het Ministerie van Economische Zaken was voor de drie betaalverzoeken verantwoordelijk voor de uitvoering en verantwoording van verschillende mijlpalen en doelstellingen en het borgen van de financiële belangen van de Unie voor de relevante maatregelen van het Ministerie van Economische Zaken.
Motie Hachchi c.s.
Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (Kamerstuk 33 000 IV, nr. 28) brengen departementen in kaart welke uitgaven zij doen in Caribisch Nederland, uitgesplitst per instrument. Voor het opnemen van deze uitgaven in de budgettaire tabellen geldt een ondergrens van € 1 mln. De totale uitgaven (realisatie) van EZ voor Caribisch Nederland in 2025 bedroegen € 6,3 mln. Deze uitgaven zijn verdeeld over de beleidsartikelen 1 (€ 5,4 mln) en 2 (€ 0,9 mln).
B. BELEIDSVERSLAG
3. Beleidsprioriteiten
Inleiding
Het Ministerie van Economische Zaken (EZ) staat voor een innovatief en ondernemend Nederland en een sterke, weerbare economie, die iedereen kansen biedt. Het jaar 2025 stond voor EZ in het teken van geopolitieke opgaven, het verhogen van de productiviteit en het verminderen van de regeldruk voor ondernemers. Onze samenleving en het bedrijfsleven staan voor verschillende uitdagingen, zoals een aanhoudend tekort aan personeel, fysieke ruimte, stikstofruimte en toegang tot het stroomnet. Maar ook uitdagingen in het doorlopen van de energietransitie en de digitale transitie en de snel veranderende wereldorde.
Bedrijven en hun medewerkers hebben innovatieve ideeën voor maatschappelijke opgaven en doen investeringen waar we in de toekomst de vruchten van plukken, bijvoorbeeld op het gebied van gezondheid, veiligheid, klimaat en digitalisering. We willen een welvarend land blijven én een schonere en gezondere wereld doorgeven aan onze kinderen en kleinkinderen. Samen met de bestaande en nieuwe innovatieve bedrijven en organisaties bouwen wij aan een bloeiende economie van morgen. Juist ook om de transities waar we voor staan succesvol door te maken en onze kwaliteit van leven op peil te houden, is een sterke en productieve economie met vindingrijke ondernemers essentieel. Ondernemen moet daarom gewaardeerd worden en lonen.
Macro-economisch beeld
Ondanks de grilligheid van de geopolitieke omgeving en de onzekerheid die dit met zich meebrengt, heeft de Nederlandse economie ook afgelopen jaar veerkracht getoond en groeide deze gestaag door. De wereldwijde economie heeft minder last van de internationale handelsspanningen dan verwacht en de wereldhandel is zelfs aangetrokken. De Nederlandse economie profiteerde hiervan en groeide in 2025 met 1,9 procent.1 De economie groeide met name door hogere overheidsbestedingen en toegenomen export, maar ook de consumptie van huishoudens zorgt voor een aanzienlijk deel van de economische groei. Het Centraal Planbureau (CPB) verwacht voor 2026 en 2027 een economische groei van respectievelijk 1,4 en 1,1 procent.2
De inflatie lag in 2025 in Nederland op 3,3 procent.3 Dat is even hoog als in 2024, maar boven het gewenste niveau van 2 procent en boven het Europese gemiddelde.4 Dat komt hoofdzakelijk doordat de Nederlandse economie beter presteert dan de rest van Europa. De binnenlandse vraag naar producten en diensten ligt hoger dan het aanbod, waardoor de prijzen omhooggaan. Wel is de trend neerwaarts. CPB verwacht dat het inflatiecijfer langzaam daalt in 2026 (2,3 procent) en 2027 (2,1 procent).5
De sterke loongroei speelt een belangrijke rol bij de inflatie. De prijzen van diensten hangen immers nauw samen met de hoogte van de lonen. Mede door de krapte op de arbeidsmarkt stegen de cao-lonen in 2025 met 5 procent. Dat is lager dan in de twee jaren ervoor, maar wel een van de hoogste groeipercentages in de afgelopen veertig jaar. Gecorrigeerd voor inflatie zijn de lonen met 1,6 procent toegenomen in 2025.6 De hogere lonen zorgden voor een toename van de koopkracht. Gemiddeld steeg de koopkracht met 1,0 procent in 2025 en de verwachting is dat voor 2026 de gemiddelde koopkracht stijgt met 1,4 procent en dat deze gelijk blijft voor 2027.7Het conflict in het Midden-Oosten zorgt echter voor grote onzekerheid over olie- en gasprijzen en daarmee ook over inflatie, koopkracht en economische groei.
Hoewel de Nederlandse economie in 2025 goed heeft gepresteerd, staat het verdienvermogen op de lange termijn onder druk. Dit heeft verschillende oorzaken. Zo zullen er door de vergrijzing steeds minder mensen werken, terwijl we onze publieke voorzieningen zoals onderwijs en zorg, betaalbaar en van goede kwaliteit willen houden. De arbeidsproductiviteit – de toegevoegde waarde per gewerkt uur – moet daarom stijgen om ons welvaartsniveau te behouden of te verhogen. Maar dat is al jaren een moeilijke opgave. Tussen 1974 en 2013 steeg de arbeidsproductiviteit jaarlijks met gemiddeld 1,5 procent. In de afgelopen tien jaar was dat nog maar 0,2 procent per jaar.8
In 2025 nam de arbeidsmarktkrapte af. Vraag en aanbod van arbeid komen langzaam meer met elkaar in balans. Desondanks blijft de spanning op de arbeidsmarkt in historisch perspectief hoog, zo is deze momenteel nog altijd vele malen hoger dan voor de coronapandemie en vinden veel bedrijven het nog moeilijk om aan geschikt personeel te komen. Naast de arbeidsmarktkrapte kampen bedrijven met andere knelpunten in de Nederlandse economie, zoals toegang tot het elektriciteitsnet, milieuruimte, en relatief hoge energie- en loonkosten. Deze factoren zorgen ervoor dat bedrijfsinvesteringen achterblijven, wat het verdienvermogen van Nederland op de lange termijn onder druk zet.
Omdat bedrijven moeite hebben om in Nederland te groeien, worden ook het doorlopen van belangrijke transities, zoals de energie en digitale transitie, lastiger. Gegeven de verschillende schaarstes, is het voor de Nederlandse economie belangrijk dat innovatief ondernemerschap en de inzet van arbeidsbesparende technologie wordt gestimuleerd. Dit draagt bij aan een hogere productiviteit en helpt om onze groei en voorzieningen te behouden. Een hogere productiviteit zorgt ervoor dat we meer kunnen doen met hetzelfde aantal of minder mensen. Daarom werken we aan het oplossen van problemen waar bedrijven tegenaanlopen, zoals regeldruk, voldoende fysieke ruimte om te ondernemen, en een overbelast elektriciteitsnet.
Tot slot hangt de stand van de Nederlandse economie ook af van wat er in de rest van de wereld gebeurt. De geopolitieke grilligheid kan verder toenemen of vertraagd doorwerken in onze economie. Dat kan het vertrouwen van consumenten en bedrijven schaden, waardoor zij minder uitgeven. Nederland is afhankelijk van het buitenland via handel en investeringen. Hierdoor is de economie gevoelig voor wereldwijde schokken. Hoewel de directe handelsrelatie met de VS beperkt is, kunnen handelsbeperkingen de Nederlandse economie ook via indirecte kanalen raken, bijvoorbeeld als door heffingen de vraag naar Duitse eindproducten afneemt en daarmee ook de vraag naar Nederlandse halffabricaten. De onzekerheid hierover is flink toegenomen door internationale ontwikkelingen. Behalve risico’s biedt deze nieuwe situatie ook kansen. Zo zorgen Nederland en de EU onder andere via de handelsagenda en het versterken van samenwerkingsverbanden voor een schild tegen geopolitieke grilligheid, een springplank naar nieuwe afzetmarkten en groeikansen voor ons bedrijfsleven. Hiermee blijven we ons inzetten voor een concurrerende en weerbare economie zodat we onze kwaliteit van leven kunnen behouden.
Productiviteitsagenda
In september 2025 heeft het kabinet de eerste Productiviteitsagenda gepresenteerd, een pakket aan maatregelen om de afnemende groei van de arbeidsproductiviteit te doorbreken en de Nederlandse welvaart op de lange termijn veilig te stellen. De agenda richt zich op vijf gebieden: het versnellen van digitalisering en innovatie, het versterken van onze concurrentiekracht en het verminderen van de regeldruk, het verbeteren van de toegang tot bedrijfsfinanciering, het investeren in onderwijs en leven lang ontwikkelen, en het creëren van een meer dynamische arbeidsmarkt.
Om de Productiviteitsagenda kracht bij te zetten is in 2025 besloten om de Productiviteitsraad op te richten, met de wettelijke taak om het kabinet jaarlijks te adviseren over concrete maatregelen om de productiviteit te verhogen. Deze onafhankelijke raad van experts vertaalt inzichten direct naar praktisch beleid voor zowel bedrijven als de publieke sector. Met de Productiviteitsraad ontstaat structurele aandacht voor ons verdienvermogen.
Rapport Wennink
Op 12 december 2025 werd het Rapport Wennink gepresenteerd, dat in opdracht van het kabinet is opgesteld. Het onafhankelijke advies geeft een vertaling van het Draghi-rapport, dat de toekomst van het Europese verdienvermogen schetst, naar de Nederlandse context. Wennink benadrukt het belang van productiviteit en waarschuwt voor een afbrokkelende economische basis en toenemende technologische irrelevantie. Hij roept op tot een structurele kentering: het doorbreken van randvoorwaardelijke barrières zoals het stikstofslot en netcongestie, en een focus op 4 maatschappelijke en economische domeinen – Digitalisering en AI, veiligheid en weerbaarheid, energie- en klimaattechnologie en life sciences en biotechnologie, om daarmee ons verdienvermogen in de toekomst zeker te stellen.
Ondernemingsklimaat en regeldruk
Met een aantrekkelijk ondernemingsklimaat zorgen we ervoor dat ondernemers kunnen doen waar ze goed in zijn: ondernemen. Dit vraagt onder meer om minder regeldruk, maar ook om toegang tot talent en financiering. Ondernemers verzilveren hierbij de kansen van transities door het bedenken van oplossingen om daarmee kennis, producten en diensten te verkopen.
Nationale investeringsinstelling
In 2025 is de verkenning naar de integratie van Invest-NL en Invest International afgerond. Het kabinet heeft besloten beide organisaties samen te voegen tot één krachtige investeringsinstelling die bijdraagt aan het verdienvermogen en de internationale positie van Nederland.9 Daarnaast dient de integratie als basis voor een eventueel verdere bouw van een nationale investeringsinstelling. EZ werkt hierbij samen met o.a. FIN en BZ als coördinerend ministerie. Het streven is dat uiterlijk op 1 januari 2028 de integratie zal plaatsvinden.
OndernemersTop
Op 15 december 2025 vond in Amersfoort de tweede OndernemersTop plaats. De urgentie om de randvoorwaarden voor het ondernemingsklimaat in Nederland te verbeteren is hoog. Zowel om ondernemen weer aantrekkelijk te maken als om onze brede welvaart, ook voor toekomstige generaties, in stand te houden. Naast de dialoog tussen overheid en ondernemers, stond de dag in het teken van het bedenken van oplossingen om de regeldruk te verminderen. Ook was er veel aandacht voor de vraag hoe de inzet van AI kan helpen onze werkcultuur te verbeteren en de arbeidsproductiviteit te verhogen.
De tech-kampioenen van morgen
Ten aanzien van het ondernemingsklimaat voor startups en scale-ups is op 23 september 2025 de kamerbrief «Bouwen aan de tech-kampioenen van morgen» gepubliceerd.10 In deze brief is aangekondigd dat het Techleap-programma tot en met 2029 verlengd zal worden. Daarnaast zet het kabinet met een actieagenda in op beleidsinterventies («gamechangers») op het gebied van talent, financiering, kennistoepassing, ruimte en internationale markten. Hiermee wordt gewerkt aan de verbinding van het technologie- en innovatiebeleid aan innovatief ondernemerschap.
Minder regeldruk voor bedrijven
In 2025 is het wetsvoorstel voor de Instellingswet Adviescollege toetsing regeldruk (ATR) aangenomen, waardoor het ATR vanaf 1 januari 2026 een permanente status en een breder mandaat heeft gekregen. Verder zijn in 2025 de resultaten van de eerste tranche van het Regeldrukreductieprogramma opgeleverd en zijn er 218 regels van de beoogde 500 geïdentificeerd die geschrapt of vereenvoudigd kunnen worden, zoals is aangekondigd in de Kamerbrief Ondernemingsklimaat van 5 september 2025.11
Een concurrerende economie
Met verstandig industriebeleid versterken we de positie van Nederland in mondiale waardeketens. Door het bouwen aan een concurrerende economie, leggen we het fundament voor een duurzaam verdienvermogen. Zo kunnen we ons hoge welvaartsniveau ook in een meer onzekere toekomst behouden.
Industriebeleid met focus
In 2025 heeft EZ het nieuwe Industriebeleid met focus gepubliceerd.12 Hierin is aangekondigd dat het topsectorenbeleid per 1 januari 2025 wordt stopgezet. Het nieuwe geïntegreerde industrie- en innovatiebeleid focust op zes markten: halfgeleiders, biotechnologie, aan de Defensie Strategie voor Industrie en Innovatie (DSII) gerelateerde groeimarkten, digitale diensten (met name AI), machinebouw en innovatieve chemie. Dit zijn markten die bovengemiddeld kunnen bijdragen aan ons toekomstig verdienvermogen, economische weerbaarheid en maatschappelijke uitdagingen. Op deze markten bouwen we integrale programma's ter versterking van deze markten.
Semicon Board NL
In 2025 heeft EZ de Semicon Board NL opgericht, waarin overheid en sector gezamenlijk beleidsaanbevelingen uitwerken tot 2035 voor concurrentievermogen, kapitaal, talent en weerbaarheid. Hiermee is een publiek-private strategische visie opgesteld, inclusief benodigde innovatie- en investeringsrichtingen.
Een weerbare economie
Door aandacht te hebben voor economische veiligheid, weerbaarheid en kritieke grondstoffen behouden we een gediversifieerde en stabiele economie die schokken kan opvangen. Zo verkleinen we de impact van geopolitieke risico’s en afhankelijkheden van kwetsbare toeleveringsketens en blijven onze essentiële voorzieningen beschikbaar.
Grondstoffen
In 2025 is het Nederlands Materialen Observatorium (NMO) gelanceerd als centraal kenniscentrum voor kritieke grondstoffen en materialen. Daaropvolgend is geïnvesteerd in pilots ter uitwerking van de mogelijkheden voor voorraadvorming van kritieke grondstoffen ten aanzien van militaire schepen en medische technologie. Hierop aansluitend is er voor strategische projecten een centraal contactpunt ingericht bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), een werkgroep opgezet met publieke financiers en heeft de Speciaal Vertegenwoordiger Nationale Grondstoffenstrategie gesprekken gevoerd met de industrie over opties de verwerkingscapaciteit voor kritieke grondstoffen te ontwikkelen.13
Economische Veiligheid
In 2025 heeft EZ een campagne gelanceerd om het kennisintensieve bedrijfsleven bewust te maken van mogelijke economische veiligheidsrisico's binnen hun bedrijf en handvatten mee te geven om die risico's te ondervangen. Daarnaast heeft EZ samen met VNO-NCW en MKB Nederland bijeenkomsten georganiseerd om met het brede bedrijfsleven te spreken over de impact van crises en/of militair conflict op de continuïteit van bedrijven en de economie. Vanuit haar sectorale verantwoordelijkheid is hierover ook specifiek met vitale partijen uit de digitale infrastructuur gesproken. Verder heeft het kabinet op 1 juli 2025 een overzicht aan de Tweede Kamer aangeboden van het beleid en de beleidsinstrumenten op het terrein van economische veiligheid.14
Fysieke ruimte voor economie en regionaal economisch beleid
Door bewust om te gaan met ruimte voor bedrijvigheid kunnen haven- en industriegebieden, bedrijventerreinen, campussen en kennisintensieve stedelijke gebieden ook in de toekomst bijdragen aan onze welvaart. Regionaal economisch beleid draagt bij aan een kwalitatieve leefomgeving waarin ondernemers kansen en ruimte krijgen om te groeien.
Ruimtelijk Economische Visie
In 2025 heeft EZ de Ruimtelijk Economische Visie gepubliceerd.15 Met de Ruimtelijk Economische Visie richt het kabinet zich op het bieden van voldoende ruimte voor een dynamische en weerbare economie. Dit doen we door de ruimtelijke randvoorwaarden te borgen waarbinnen de economie zich kan ontwikkelen. De visie geeft richting aan het ruimtelijke economische beleid van het Rijk en vormt een belangrijke bouwsteen voor de economische aspecten van de nieuwe Nota Ruimte.
Versterking economische ontwikkeling en energie-infrastructuur Caribisch deel van het Koninkrijk
In 2025 is gewerkt aan versterking van duurzame groei in het Caribisch deel van het Koninkrijk. Voor Aruba en Curaçao wordt de komende jaren circa € 116 mln geïnvesteerd in modernisering van de energie-infrastructuur.16 De Caribbean Climate & Energy Conference (CCEC) bracht regionale overheden, bedrijven en kennisinstellingen samen om de aanpak van klimaatverandering te versnellen en de samenwerking te versterken. Op Bonaire is het ondernemersprogramma ‘The Next Step’ gelanceerd om lokale ondernemers te ondersteunen in professionalisering en groei. Samen dragen deze activiteiten bij aan economische weerbaarheid en energietransitie.
Impulsaanpak Winkelgebieden
Via de Impulsaanpak Winkelgebieden zijn 44 gemeenten ondersteund. De afgelopen jaren is met € 88 mln subsidie ruim € 500 mln aan lokale investeringen gemobiliseerd. Hierdoor is 135.000 m² winkelruimte onttrokken en zijn circa 5.000 extra woningen gerealiseerd. Dit draagt bij aan compactere en levendigere binnensteden. Daarnaast wordt de komende jaren € 78 mln geïnvesteerd in de verbetering van de openbare ruimte, gericht op toegankelijkheid en klimaatbestendigheid. Ruim 80 gemeenten hebben uiteindelijk een aanvraag gedaan, waarvan ongeveer de helft gehonoreerd kon worden.
Een innovatieve economie
Met het aanwakkeren van investeringen in onderzoek, ontwikkeling en technologie kunnen we oplossingen creëren voor maatschappelijke uitdagingen en blijven we concurrerend en productief. Zo kunnen we onze brede welvaart behouden en blijft Nederland ook in de toekomst behoren tot de innovatiekoplopers van de wereld.
Kamerbrief 3%-actieplan
In juli van 2025 is de Kamerbrief ‘Investeren in een weerbare en toekomstbestendige economie: het 3%-R&D-actieplan’ naar de Tweede Kamer verstuurd.17 Het actieplan benadrukt de urgentie om toe te werken om 3% van het bruto binnenlands product te investeren in R&D en schetst 9 beleidsopties die hieraan bijdragen. Deze beleidsopties dragen bij aan het 1) stimuleren van bestaande bedrijven om meer aan R&D te doen, 2) het stimuleren van nieuwe R&D-intensieve start- en scale-ups en 3) een beter vestigingsklimaat om R&D-investeringen uit het buitenland aan te trekken. Onderdeel van het actieplan zijn onder andere een Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI), een nationale investeringsinstelling, inzet op technisch talent en structurele middelen voor Europese cofinanciering. Over deze onderdelen dient het nieuwe kabinet nog tot een besluit te komen.
Ministeriële Conferentie (MC25) European Space Agency (ESA)
De 23 lidstaten van de ESA spreken elke 3 jaar met elkaar af hoeveel ze gezamenlijk investeren in ruimtevaart. De gezamenlijke inschrijvingen van ESA-lidstaten bedragen € 22,3 mld voor de periode 2026–2028, een aanzienlijke stijging ten opzichte van de vorige conferentie in 2022 (ca. € 17 mld). Voor Nederland was de inschrijving in de periode 2023-2025 ca. € 320 mln, met daarnaast een incidentele ophoging van € 53,6 mln. Het kabinet heeft op de ESA MC2025 bekendgemaakt dat het de komende 3 jaar (2026-2028) € 450,3 mln in Europese ruimtevaartprogramma’s investeert. Het bedrag kent een incidentele verhoging van EZ en het Ministerie van Defensie van in totaal € 109 mln ten opzichte van de eerder in oktober 2025 aangekondigde inzet.18 De extra steun versterkt de bedrijven en kennisinstellingen in Nederland, inclusief ESTEC, het technologische hoofdkwartier van ESA in Noordwijk.
PIXEurope
Het consortium PIXEurope, gefinancierd vanuit onder meer EZ via het Nationaal Groeifondsprogramma PhotonDelta, bouwt een Europese innovatieve proefproductielijn voor fotonische chips in Eindhoven en Enschede. De publieke investeringen voor het Nederlandse aandeel in deze ‘proeffabriek’ komen in totaal op € 172 mln. Nederlandse bedrijven zoals Smart Photonics zijn betrokken om de proeffabriek te kunnen gebruiken. Fotonische chips maken het mogelijk om in de toekomst goedkopere, snellere en energiezuinige apparaten te bouwen. Die maken bijvoorbeeld eerdere diagnostiek van ziekten, veilige zelfrijdende voertuigen en een efficiëntere voedselproductie mogelijk.
Een digitale economie
We verzilveren de kansen van een digitale economie door de versterking van de digitale infrastructuur, het blijven stimuleren van digitale innovatieve toepassingen en het creëren van de juiste randvoorwaarden voor goedwerkende digitale markten en (cyber)veilige digitale producten en diensten. Zo hebben burgers en bedrijven betere toegang tot digitale diensten en vergroten we de mogelijkheden voor ondernemers voor innovatie.
AI-fabriek in Groningen
In 2025 is de financiering rondgekomen voor een AI-fabriek in Groningen.19 Deze AI-fabriek bestaat uit een krachtige AI-supercomputer en een expertisecentrum waar kennis en samenwerking centraal staan. Het expertisecentrum gaat bedrijven, onderzoekers en overheden helpen om het maximale uit de supercomputer te halen en samen te werken aan innovatieve AI-modellen en slimme toepassingen. Eind 2025 is de subsidie toegekend aan het consortium dat dit project gaat realiseren.20
Digitale wet- en regelgeving
In 2025 is de behandeling van diverse Europese digitale wet- en regelgeving gevorderd. Een belangrijke mijlpaal is de indiening van het voorstel voor de uitvoeringswet verordening cyberweerbaarheid (Cyber Resilience Act) op 22 december 2025.21 Hierin worden cybersecurityeisen voor alle producten met digitale elementen geïntroduceerd. Dit wetsvoorstel verplicht producenten en leveranciers van producten met digitale elementen om deze digitaal veilig te ontwerpen, produceren en op de markt te brengen en met gratis updates veilig te houden tijdens de gebruiksduur. Daarnaast zijn in 2025 vorderingen gemaakt met de uitvoeringswet gigabitinfrastructuurverordening, de cyberbeveiligingswet (Cbw), de inwerkingtreding van de uitvoeringwet van de dataverordening en de implementatie van de AI-verordening.
Cyberweerbaarheid bedrijfsleven
In 2022 is besloten om het Digital Trust Center en het CSIRT-DSP (het nationale Computer Security Incident Response Team voor digitale diensten) te integreren met het Nationaal Cyber Security Center (NCSC), onderdeel van het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Het doel was om te komen tot één nationale cybersecurityorganisatie en hiermee verdere versnippering te voorkomen, één loket te creëren voor het bedrijfsleven (vitaal en niet-vitaal), en om krachten, expertise en middelen te bundelen. Eind 2025 was deze integratie succesvol afgerond en formeel een feit. EZ blijft opdrachtgever voor de wettelijke taken die zien op het bedienen van het niet-vitale bedrijfsleven.
Goed functionerende markten
Goedwerkend mededingingsbeleid is een essentiële randvoorwaarde voor de economie als geheel en het generieke vestigingsklimaat in Nederland. Ook in 2025 zette EZ zich ervoor in dat de concurrentie tussen bedrijven wordt geborgd, consumenten zoveel mogelijk waar voor hun geld krijgen en consumenten worden beschermd met moderne en toekomstbestendige consumentenregelgeving.
Verminderen regeldruk bij aanbesteden
In 2025 zijn stappen gezet om de regeldruk bij aanbesteden te verminderen. EZ heeft bij de evaluatie en herziening van de aanbestedingsrichtlijnen hiervoor voorstellen gedaan.22 Zo is in een reactie op een brief van Eurocommissaris Sejourné het belang van versimpeling en vereenvoudiging van de aanbestedingsregels benadrukt en is samen met Duitsland een non-paper opgesteld.
Versterken van de interne markt
De interne markt vergt continu onderhoud. In 2025 is nationaal verder gewerkt aan het wegnemen van belemmeringen via de interne-marktactieagenda.23 In Europa heeft EZ de Europese horizontale interne-marktstrategie van mei 2025 succesvol beïnvloed. Belangrijke input was het non-paper dat is opgesteld samen met 12 andere lidstaten en het Nederlandse 10-puntenplan.24 Veel Nederlandse speerpunten komen terug in de Europese strategie, waaronder de aanpak van territoriale leveringsbeperkingen en e-commerce.25
Toekomstbestendig mededingings- en consumentenbeleid
In 2025 zijn de kaders voor toekomstbestendig mededingings- en consumentenbeleid verder vormgegeven. Zo zijn twee mededingingsinstrumenten verder verkend: de Markt Remedie Bevoegdheid (voorheen: New Competition Tool) en de inroepbevoegdheid (gericht op fusies die onder de huidige meldingsdrempels vallen).26 Voor het consumentenbeleid zijn de Nederlandse prioriteiten goed geland in de nieuwe EU Consumentenagenda, o.a. via een non-paper.27
Europese en internationale samenwerking
Door ook op Europees en internationaal niveau te blijven samenwerken met onze partners blijven we toonaangevend op onze beleidsterreinen. Ook vinden we oplossingen voor uitdagingen die we niet alleen kunnen aanpakken.
Semicon Coalition
In 2025 heeft EZ het initiatief genomen om in EU-verband een semicon-verklaring op te stellen en aan te bieden aan de Europese Commissie. Alle 27 lidstaten hebben de verklaring getekend.28 De verklaring benadrukt het strategische belang van halfgeleiders voor de concurrentiekracht en veerkracht van de EU en bevat een gemeenschappelijk standpunt dat gericht is op het versterken van het EU-halfgeleiderbeleid als reactie op toenemende geopolitieke en geo-economische spanningen. In aansluiting hierop investeert Nederland € 230 mln via het IPCEI Advanced Semiconductor Technologies (AST) om de Nederlandse en Europese halfgeleiderketen te versterken.
European Competitiveness Fund (ECF)
Op 16 juli heeft de Europese Commissie, als onderdeel van het voorstel voor de nieuwe EU begroting 2028-2034, een voorstel gedaan voor een nieuw op te richten European Competitiveness Fund (ECF) met een voorgestelde budgettaire omvang van € 230 mld. Dit fonds is mede een reactie op de uitdagingen en aanbevelingen in het in september 2024 gepubliceerde Draghi-rapport over de toekomst van het Europees concurrentievermogen. Onder coördinatie van EZ is er een kabinetsinzet opgesteld en worden de onderhandelingen vanuit Nederland gecoördineerd om de Nederlandse inzet in Brussel uit te dragen. Dit fonds moet een belangrijke rol spelen in het aanpakken van de door Draghi geïdentificeerde uitdagingen tot 2034.
D9 – Amsterdam declaration
In 2025 heeft EZ de D9+ Top in Amsterdam georganiseerd waar ministers van 13 EU-lidstaten aanwezig waren die koploper zijn op het gebeid van digitalisering. Ook vicevoorzitter van de Europese Commissie Virkkunen, verantwoordelijk voor Technologische Soevereiniteit, Veiligheid en Democratie, was aanwezig. Aan haar is de D9+ Amsterdam verklaring overhandigd. Deze verklaring onderstreept het belang van een Europese investeringsstrategie voor digitale technologie om het concurrentievermogen en de strategische autonomie in Europa en Nederland te versterken.
Tot slot
In 2025 kwamen bij EZ verschillende grote uitdagingen samen. Vanwege een achterblijvende productiviteitsgroei en vergrijzing is ons toekomstig verdienvermogen geen gegeven. Om ook in de toekomst onze welvaart te behouden, moeten we stevig inzetten op hogere productiviteitsgroei.Die urgentie klinkt ook luid en duidelijk door in het rapport-Wennink. Er is een structurele kentering nodig volgens Wennink.
EZ stuurt op een economie waarin de gehele samenleving kan meeprofiteren van duurzame economische groei, waarin het ondernemers- en investeringsklimaat aantrekkelijker wordt en waarin we de energietransitie goed doorlopen. Daarbij moeten we sturen in tijden van grote geopolitieke onzekerheid. Dat brengt de extra opgave met zich mee dat we bovenstaande uitdagingen moeten aangaan met voldoende aandacht voor weerbaarheid en economische veiligheid.
Realisatie periodieke rapportages / beleidsdoorlichtingen
Tabel 1 Realisatie periodieke rapportages/beleidsdoorlichtingen
BD/PR/ Overig1
Thema
Artikel(en)
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
Kamerstuk
BD
Goed functionerende economie en markten
1
x
Kamerstuk 30 991, nr. 37
PR
Goed functionerende (digitale) economie en markten
1
Nog te starten
PR
Steun- en herstelbeleid Corona
2 en 3
x
Kamerstuk 35 420, nr. 541
BD/PR
Ondernemerschap
2
x
x
Kamerstuk 33 009, nr. 176
BD/PR
Innovatiebeleid
2 en 3
x
x
Kamerstuk 33 009, nr. 176
Overig onderzoek
Expertcommissie Evaluatiemethoden
1 t/m 4
x
Durf te leren, ga door met meten
X Noot
1
BD = Beleidsdoorlichting; PR = Periodieke Rapportage; Overig = Overig onderzoek
Goed functionerende economie en markten: De beleidsdoorlichting van artikel 1 Goed functionerende economie en markten is afgerond en deze is in juni 2022 aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 37).
Goed werkende (digitale) economie en markten: De beleidsdoorlichting van artikel 1 Goed functionerende economie en markten is in 2022 afgerond. Een belangrijk deel van het digitale economie beleid is hierin meegenomen. Een ander deel, het ICT-innovatiebeleid, was betrokken in de doorlichtingen van artikel 2 en 3 van de EZK begroting in 2020. Inmiddels is een groot deel van het digitale economie beleid samengebracht op artikel 1 van de EZ begroting waarvoor conform de ontwerpbegroting EZ 2025 een synthese wordt voorzien in 2027.
Steun- en herstelbeleid Corona: Dit beleid dient ter ondersteuning en herstel van het bedrijfsleven tijdens en na Covid-19. Hierbij is samen opgetrokken met FIN en SZW. De synthesestudie is in 2025 afgerond waarvoor onderstaand een korte samenvatting is opgenomen.
Ondernemerschap: Omdat het beleid onder artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei met de taakopdracht «Innovatieve Samenleving» meeliep in de «Brede Maatschappelijke Heroverwegingen», waarin de RPE-vragen 11 t/m 14 ook zijn beantwoord (Kamerstuk 32 359, nr. 4 - bijlage Innovatieve Samenleving, april 2020), kwam de geplande reguliere beleidsdoorlichting in 2020 te vervallen. In 2025 is een nieuw synthese onderzoek (Periodieke Rapportage) uitgevoerd voor het thema Ondernemerschap waarvoor onderstaand een korte samenvatting is opgenomen. De Periodieke Rapportage Ondernemerschap is in samenhang met de Periodieke Rapportage Innovatiebeleid uitgevoerd en dit heeft geleid tot één gezamenlijke rapportage die begin 2026 is aangeboden aan de Kamer.
Innovatiebeleid: Omdat het beleid onder artikel 3 Toekomstfonds met de taakopdracht «Innovatieve Samenleving» meeliep in de «Brede Maatschappelijke Heroverwegingen», waarin de RPE-vragen 11 t/m 14 ook zijn beantwoord (Kamerstuk 32 359, nr. 4 - bijlage Innovatieve Samenleving, april 2020), kwam de geplande reguliere beleidsdoorlichting in 2020 te vervallen. In 2025 is een nieuw synthese onderzoek (Periodieke Rapportage) uitgevoerd voor het thema Innovatiebeleid waarvoor onderstaand een korte samenvatting is opgenomen. De Periodieke Rapportage Innovatiebeleid is in samenhang met de Periodieke Rapportage Ondernemerschap uitgevoerd en dit heeft geleid tot één gezamenlijke rapportage die begin 2026 is aangeboden aan de Kamer.
De Expertcommissie evaluatiemethoden heeft in oktober 2022 het rapport «Durf te leren, ga door met meten» opgeleverd aan EZK over kaders en methoden voor de evaluatie van systeem- en transitiebeleid.
Samenvatting afgerond onderzoek 2025:
Synthesestudie Coronasteunmaatregelen (Steun- en herstelbeleid Corona)Twee jaar lang is financiële steun verleend aan bedrijven. Het steunpakket was als geheel doeltreffend en heeft bijgedragen aan het beperken van liquiditeits- en solvabiliteitsproblemen. De indirecte gevolgen hiervan zijn dat vraag- en aanboduitval in grote mate zijn voorkomen, waarmee economische groei snel is teruggebracht tot het groeipad van voor de crisis. De doeltreffendheid van liquiditeitssteun nam na verloop van tijd wel af. Ook heeft Nederland in internationaal perspectief veel en langdurig belastinguitstel verleend, terwijl dit na het eerste jaar nog weinig doeltreffend was. De steun was deels doelmatig door de omvangrijke budgettaire kosten en het optreden van neveneffecten. De maatregelen waren goed uitvoerbaar, met weinig gesignaleerd misbruik. Wel heeft er waarschijnlijk oneigenlijk gebruik plaatsgevonden. De kosteneffectiviteit was echter beperkt omdat de steun niet altijd in verhouding stond tot de geleden schade of noodzakelijk was om de pandemie door te komen. Ook heeft de steun de arbeidsdynamiek en bedrijvendynamiek tijdelijk verlaagd. Vanuit macro-economisch perspectief is de steun te lang voortgezet.
Periodieke Rapportage OndernemerschapHet thema Ondernemerschap omvat beleid met als doel om te zorgen voor een uitmuntend ondernemings- en vestigingsklimaat. Het ondernemerschapsbeleid is over het algemeen goed onderbouwd, sluit aan bij erkende falens en functioneert in de praktijk veelal (deels) doeltreffend en doelmatig. Zwakkere punten zijn de beperktere doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsonderdeel gericht op menselijk kapitaal. Dit komt vooral doordat ook andere ministeries arbeidsmarktprogramma’s ontwikkelen om het(zelfde) arbeidsaanbod te beïnvloeden en de inzet van EZ niet omvangrijk is. Daarnaast is de legitimatie van de meeste fiscale ondernemerschapsregelingen beperkt en gaan zij vaak gepaard met aanzienlijke neveneffecten.
De ambitie om het Nederlandse ondernemings- en vestigingsklimaat tot de wereldwijde top te laten behoren wordt behaald, maar staat onder druk. De beleidsmix van EZ draagt waarschijnlijk bij aan een beter ondernemings- en vestigingsklimaat, maar belemmeringen elders schaden het.
Periodieke Rapportage Innovatiebeleid.De strategische doelstelling van het innovatiebeleid is om bij te dragen aan innovatie en economische vernieuwing. Op de langere termijn wordt innovatie cruciaal geacht voor duurzame economische en welvaartsgroei. Er bestaat brede consensus dat innovatie kennisspillovers genereert en maatschappelijke uitdagingen helpt op te lossen en dat het innovatiebeleid hieraan veelal (deels) doeltreffend en doelmatig bijdraagt. Het beleid gericht op startups en scale-ups is goed onderbouwd maar heeft een duidelijkere afbakening en een schaalsprong nodig om meer impact te maken. Het beleid om Nederland een koploper van innovatie te maken slaagt, maar de 3%-doelstelling wordt (nog) niet behaald. Sectorspecifieke steun is economisch lastig te rechtvaardigen, maar kan vanuit strategische autonomie verdedigbaar zijn. Evaluaties tonen echter aan dat sectorondersteuning voordelen oplevert voor de betrokken sectoren, maar dat de doelmatigheid discutabel is en het effect op autonomie onzeker. Het innovatiebeleid is veelal generiek maar krijgt steeds meer een specifieke focus met risico op neveneffecten zoals verkeerde keuzes.
Voor het meest recente overzicht van de programmering van periodieke rapportages/beleidsdoorlichtingen, zie het overzicht Ingepland en uitgevoerd onderzoek op rijksfinanciën.nl.
Voor de realisatie van deze en andere grote (evaluatie)onderzoeken, zie bijlage 2 «Afgerond evaluatie- en overig onderzoek».
Overzicht van risicoregelingen
Tabel 2 Overzicht verstrekte garanties (bedragen x € 1.000)
Art.
Omschrijving
Uitstaande garanties 2024
Verleend 2025
Vervallen 2025
Uitstaande garanties 2025
Garantieplafond
Totaal plafond
Totaalstand risicovoorziening
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei
BMKB
1.166.512
291.086
365.768
1.091.830
758.900
195.250
BMKB-Corona
15.015
0
10.035
4.980
735.000
14.264
Garantie Ondernemings-financiering (GO)
198.908
18.585
75.963
141.530
200.000
53.560
GO-Corona
17.119
0
14.011
3.108
2.100.000
19.914
Groeifaciliteit
72.877
0
7.846
65.031
30.000
57.798
Klein Krediet Corona
11.922
0
10.418
1.504
250.000
11.641
Microkredieten
61.275
23.000
13.614
70.661
153.000
Garantie MKB-financiering
53.320
0
28.820
24.500
268.200
23.051
Maatwerk garanties
70.000
0
70.000
70.000
30.000
Totaal
1.596.948
402.671
526.475
1.473.144
988.900
3.576.200
Tabel 3 Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties (bedragen x € 1.000)
Art.
Omschrijving
Uitgaven 2024
Ontvangsten 2024
Saldo 2024
Uitgaven 2025
Ontvangsten 2025
Saldo 2025
Mutatie risicovoorziening 2025 en (2024)
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei
BMKB
16.830
16.950
120
13.078
18.083
5.005
11.892 (9.348)
BMKB-Corona
2.180
209
‒ 1.971
933
187
‒ 746
‒ 56.746 (-1.971)
Garantie Ondernemings-financiering (GO)
4.421
4.421
6.080
6.080
‒ 19.581 (2.632)
GO-Corona
1.012
1.012
123
123
‒ 136.877 (-4.738)
Groeifaciliteit
8.615
2.067
‒ 6.548
2.481
1.724
‒ 757
‒ 757 (-5.577)
Klein Krediet Corona
1.182
85
‒ 1.097
392
53
‒ 339
‒ 2.339 (-1.097)
Microkredieten
337
337
282
282
Garantie MKB-financiering
455
455
325
291
‒ 34
165 (354)
Maatwerk garanties
0
0
30.000
Totaal
28.807
25.536
‒ 3.271
17.209
26.823
9.614
Een risicovoorziening is een begrotingsreserve die altijd gekoppeld is aan een risicoregeling en wordt door het verantwoordelijke ministerie op een afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van Financiën aangehouden. In de tabel ‘Overzicht verstrekte garanties’ wordt met ‘totaalstand risicovoorziening’ het saldo van de betreffende begrotingsreserve ultimo 2025 bedoeld. In de tabel ‘Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties’ wordt met ‘mutatie risicovoorziening’ de storting (+) dan wel de onttrekking (-) aan deze begrotingsreserve bedoeld.
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei
BMKB
De BMKB biedt zowel banken als niet-bancaire financiers een borgstelling voorleningen aan midden- en kleinbedrijven (≤ 250 werknemers) voor zover deze bedrijven onvoldoende zekerheden kunnen bieden aan de bank. Het knelpunt dat met de BMKB wordt bestreden is het verschijnsel dat in de kern gezond MKB – met voldoende zicht op rentabiliteit en continuïteit – niet of onvoldoende in een kredietbehoefte kan voorzien door een tekort aan zekerheden (onderpand). Er is een begrotingsreserve (risicovoorziening) voor de BMKB waardoor een verevening mogelijk is van premie-inkomsten en schade-uitgaven over een reeks van jaren. De regeling is conjunctuurgevoelig (in tijden van krimp en recessie hogere verliezen) waardoor uitgaven en inkomsten kunnen fluctueren. Naast de BMKB heeft ook een BMKB-corona variant bestaan. Deze regeling is inmiddels gesloten en de uitfinanciering van de verplichtingen resteert nog.
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
De garantieregeling GO is bestemd voor ondernemers die financiering willen aantrekken bij banken en is gericht op (middel)grote ondernemingen met substantiële activiteiten in Nederland en met bevredigende rentabiliteits- en continuïteitsperspectieven. De GO is voor nieuwe bankleningen en/of bankgaranties van minimaal € 1,5 mln en maximaal € 150 mln met een garantie van 50% door de overheid. De overheid deelt mee in de opbrengsten uit zekerheden. De GO kent een jaarlijks garantieplafond van € 200 mln. Uitgangspunt is dat de GO-regeling kostendekkend is. Een eventueel verschil tussen premieontvangsten, schades en uitvoeringskosten in enig jaar worden afgestort naar dan wel onttrokken aan de begrotingsreserve. De horizonbepaling voor de GO is 1 juli 2026. Tevens bestond er een Covid variant van de GO. De GO was tot en met juni 2022 verruimd met een GO-coronamodule (GO-C), met als doel te voorzien in de liquiditeitsbehoefte als gevolg van de coronacrisis. Deze regeling is inmiddels gesloten en er volgt nu nog uitfinanciering van de destijds verleende garanties.
Groeifaciliteit
De regeling Groeifaciliteit hielp bedrijven bij het aantrekken van risicodragend vermogen door garanties te geven op achtergestelde leningen verstrekt door banken en op aandelen verstrekt door participatiemaatschappijen aan ondernemingen. De groeifaciliteit verliep 1 januari 2025 en er resteerd alleen de uitfinanciering van de verleende garanties.
Klein Krediet Corona (KKC)
De garantieregeling KKC was voor kleine ondernemers met kredietaanvragen van € 10.000 tot € 50.000. Er is een begrotingsreserve voor de KKC en de horizonbepaling van de KKC was 1 juli 2022.
Microkredieten
Er zijn verschillende garanties afgegeven op leningen aan Qredits voor het ondersteunen van MKBers via kleine leningen. Qredits is afhankelijk van financiering vanuit verschillende partijen voor deze activiteiten. Er is in 2025 een nieuwe garantie van 50% afgegeven op een lening van de EIB aan Qredits van € 40 mln (inclusief overige kosten totaal € 23 mln). Dit komt naast een eerdere garantie verstrekt aan de Europese Investeringsbank van € 86,7 mln op de funding van Qredits met € 100 mln voor de verstrekking van micro- en MKB-krediet. Voor deze garantie ontvangt de Staat een premie. Daarnaast is een garantie van € 13,3 mln verstrekt aan de Council of Europe Bank (CEB) voor de funding van Qredits met een bedrag van € 16,6 mln. Een garantie van € 25 mln is verstrekt aan het BNG voor € 50 mln funding van Qredits.
Garantie MKB-financiering
In het kader van het aanvullend actieplan MKB-financiering van 8 juli 2014 heeft het Kabinet inmiddels € 268,2 mln aan garanties verstrekt om de funding van nieuwe aanbieders van MKB-financiering mogelijk te maken. Er is een begrotingsreserve voor de verevening van premie-inkomsten en schade-uitgaven.
Maatwerk garanties
De Staat heeft een maatwerkgarantie van € 70 mln afgegeven. Premieontvangsten worden in rekening gebracht ter compensatie voor het risico dat de Staat middels de afgifte van de garantie loopt. De premieontvangsten worden na aftrek van de uitvoeringskosten toegevoegd aan een risicovoorziening op de EZ-begroting.
Tabel 4 Overzicht verstrekte leningen (bedragen x € 1.000)
nr.
Artikel omschrijving
Leningnemer
Huidig saldo
Einddatum
Totaalstand risicovoorziening 2025
Totaalstand mutatie volume risicovoorziening 2025 en 2024
1
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Microkrediet Ned (Qredits)
44.630
1-4-2045
nvt
nvt
2
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Microkrediet Ned (SZW)
270
onbepaald
nvt
nvt
3
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Qredits
1.765
1-2-2026
nvt
nvt
4
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
MARIN
6.807
1-1-2500
nvt
nvt
5
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Provincie Limburg (voorheen LIOF Swentibold)
15.882
31-12-2023
nvt
nvt
6
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Stichting Qredits Microfinanciering
47.500
15-6-2030
nvt
nvt
7
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
B.V. Finance Continuïteit IHC
5.000
1-1-2500
nvt
nvt
8
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Stichting Garantiefonds Reisgelden
77.077
8-4-2028
nvt
nvt
9
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Stichting Qredits Microfinanciering Nederland
10.000
21-5-2028
nvt
nvt
10
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
VZR Garant Onderlinge Verzekeringen U.A.
200
15-12-2026
nvt
nvt
11
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Stichting Qredits Microfinanciering Nederland
5.000
1-4-2030
nvt
nvt
12
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Smart Photonics Holding B.V.
60.000
20-2-2033
nvt
nvt
13
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
PhiX B.V.
4.549
31-12-2033
nvt
nvt
14
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Regionale Ontwikkelingsmaatschappij InnovationQuarter B.V.
3.500
1-1-2500
nvt
nvt
15
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
NOM MCPV
3.000
31-12-2030
nvt
nvt
16
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
NOM GDI
5.000
31-12-2031
nvt
nvt
17
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
INNL Publiek-Private Product Structurering B.V.
6.000
31-12-2033
nvt
nvt
18
Artikel 3 Toekomstfonds
NWO (Toegepaste en Technische Wetenschappen)
11.100
31-12-2032
nvt
nvt
19
Artikel 3 Toekomstfonds
Participatiemij Oost Nederland NV DVI-I
94.073
1-1-2030
nvt
nvt
20
Artikel 3 Toekomstfonds
Participatiemij Oost Nederland NV DVI-2
64.500
1-1-2035
nvt
nvt
21
Artikel 3 Toekomstfonds
StW 2014-2015
3.808
1-1-2500
nvt
nvt
22
Artikel 3 Toekomstfonds
StW 2016-2017
8.246
1-1-2500
nvt
nvt
23
Artikel 3 Toekomstfonds
Nedermaas Hightech Ventures
5.542
31-12-2023
nvt
nvt
24
Artikel 3 Toekomstfonds
LIOF (COL1/2)
9.691
31-12-2026
nvt
nvt
25
Artikel 3 Toekomstfonds
NOM (COL1/2)
13.668
31-12-2026
nvt
nvt
26
Artikel 3 Toekomstfonds
InnovationQuarter (COL1/2)
25.094
31-12-2026
nvt
nvt
27
Artikel 3 Toekomstfonds
NH Inwest (COL1/2)
18.975
31-12-2026
nvt
nvt
28
Artikel 3 Toekomstfonds
BOM Capital I B.V. (COL1/2)
10.063
31-12-2026
nvt
nvt
29
Artikel 3 Toekomstfonds
ROM Utrecht Region (COL1/2)
3.677
31-12-2026
nvt
nvt
30
Artikel 3 Toekomstfonds
Ontwikkelingsmaatschappij Oost-Nederland N.V. (COL1/2)
17.822
31-12-2026
nvt
nvt
31
Artikel 3 Toekomstfonds
Impuls Zeeland (COL1/2)
184
31-12-2026
nvt
nvt
32
Artikel 3 Toekomstfonds
Horizon Flevoland (Col1/2)
4.567
31-12-2026
nvt
nvt
33
Artikel 3 Toekomstfonds
BOM Capital I B.V. (Smart Photonics)
20.000
30-6-2030
nvt
nvt
34
Artikel 3 Toekomstfonds
NWO-TTW 2018
7.200
31-12-2030
nvt
nvt
35
Artikel 3 Toekomstfonds
Innovation Quarter
6.700
31-12-2026
nvt
nvt
36
Artikel 3 Toekomstfonds
Invest-NL Capital N.V. DACI
50.000
31-12-2042
nvt
nvt
37
Artikel 3 Toekomstfonds
Invest-NL Capital N.V. Dutch Future Fund
24.970
31-12-2038
nvt
nvt
38
Artikel 3 Toekomstfonds
NWO 2022/2023/2024
9.700
31-12-2035
nvt
nvt
39
Artikel 3 Toekomstfonds
Invest-NL Deeptechfonds
155.000
15-8-2037
nvt
nvt
40
Artikel 3 Toekomstfonds
EIF European Investment Fund / ETCI
56.900
31-12-2043
nvt
nvt
41
Artikel 3 Toekomstfonds
Invest-NL BEV
122.735
31-12-2034
nvt
nvt
42
Artikel 3 Toekomstfonds
NWO VFF
3.000
31-12-2025
nvt
nvt
43
Artikel 3 Toekomstfonds
SecFund B.V.
100.000
31-12-2039
nvt
nvt
44
Artikel 3 Toekomstfonds
NWO VFF 2025
7.920
31-12-2035
nvt
nvt
1 Microkrediet Nederland (Qredits)
Dit betreft een achtergestelde lening aan stichting Qredits voor het verstrekken van micro- en mkbkrediet aan ondernemers.
2 Microkrediet Nederland (Qredits SZW)
Dit betreft een achtergestelde lening aan stichting Qredits voor het verstrekken van microkrediet aan ondernemers.
3 Qredits (pilot achtergestelde leningen fonds)
Dit betreft een subsidie met terugbetaalverplichting in het kader van de pilot achtergestelde leningenfonds van Qredits.
4 MARIN
De lening van € 6,8 mln is in 2003 tussen de Staat en MARIN vastgelegd in een aangepaste overeenkomst van geldlening, in verband met de in 2003 opgerichte MARIN Stakeholders Association (MSA). In deze overeenkomst is bepaald dat MARIN is vrijgesteld van aflossingsverplichting voor zover de MSA voor ten minste het bedrag van de lening deelnemersovereenkomsten heeft gesloten.
5 Provincie Limburg
Dit betreft een lening aan de Provincie Limburg in het kader van Industriepark Swentibold.
6 Stichting Qredits microfinanciering
Dit betreft een lening aan Qredits ten behoeve van het verstrekken van overbruggingskredieten aan ondernemers.
7 B.V. Finance Continuïteit IHC
Dit betreft een vergoeding aan de Staat van € 5 mln voor een overbruggingslening voor de continuiteit van Koninklijke IHC. Deze vergoeding staat voor onbepaalde tijd uit als lening aan B.V. Financiering Continuiteit IHC
8 Stichting Garantiefonds Reisgelden
Het Kabinet heeft in 2021 een faciliteit van € 400 mln aan SGR beschikbaar gesteld voor de verstrekking van liquiditeitsleningen (voucherkredieten) aan reisorganisaties, die tijdelijk onvoldoende middelen hebben om vouchers terug te betalen aan consumenten.
9 Stichting Qredits Microfinanciering Nederland Corona overbruggingskrediet
Dit betreft een lening aan Qredits ten behoeve van het verstrekken van overbruggingskredieten aan startende ondernemers ten tijde van de Coronacrisis.
10 VZR Garant Onderlinge Verzekeringen U.A. (VZR)
Dit betreft een lening aan VZR Garant Onderlinge Verzekeringen U.A. in verband met verwacht extra beroep dat bedrijven in de reissector zullen doen op deze verzekering ten gevolge van de coronacrisis.
11 Stichting Qredits Microfinanciering Nederland TOA-krediet
Dit betreft een lening aan Qredits voor de uitvoering van de TOA-faciliteit. Dit is een faciliteit voor mkb-ondernemers die met gebruikmaking van de Wet homologatie onderhands akkoord (WHOA), hun bedrijf willen doorstarten in de periode 2021-2024.
12 Smart Photonics Holding B.V.
Dit betreft een lening aan Smart Photonics als onderdeel van het NGFproject PhotonDelta.
13 Phix B.V.
Dit betreft een lening aan Phix B.V. als onderdeel van het NGFproject PhotonDelta.
14 Regionale Ontwikkelingsmaatschappij InnovationQuarter B.V.
Dit betreft een lening aan Innovation Quarter ten behoeve van Airborne.
15 NOM MCPV
Dit betreft een lening aan de NOM voor MCPV Nederland BV. Het betreft een eenmalige bijdrage van maximaal € 3 mln uit het strategische acquisitiebudget Nij Begun Groningen (Economische Bedrijvigheid). MCPV Nederland BV heeft lening aangevraagd en ontvangen voor de voorbereidende fase van de realisatie van zonnecel- en moduleproductie in Veendam Groningen.
16 NOM GDI
Dit betreft een lening aan de NOM ten behoeve van Graphenix Development B.V.
17 INNL Publiek-Private Product Structurering B.V.
Dit betreft een lening aan invest-nl waarmee gerichte bedrijfsleningen worden afgegeven.
18 NWO (Toegepaste en Technische Wetenschappen) 2019, 2020 en 2021
Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroegefase-financiering.
19 Oost NL N.V. DVI
Dit betreft een lening aan Oost NL N.V. ten behoeve van het Dutch Venture Initiative.
20 Oost NL N.V. DVI-2
Dit betreft een lening aan Oost NL N.V. ten behoeve van het Dutch Venture Initiative II.
21 StW 2014-2015
Dit betreft een lening aan de Stichting Technische Wetenschappen voor het vertrekken van kredieten in het kader van de regeling Vroegefase-financiering.
22 StW 2016-2017
Dit betreft een lening aan de Stichting Technische Wetenschappen voor het vertrekken van kredieten in het kader van de regeling Vroegefasefinanciering.
23 Nedermaas Hightech Ventures
Dit betreft een in 2009 aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij LIOF verstrekte lening ten behoeve van Nedermaas Hightech Ventures, een nieuw venture-capital fonds dat zich richt op de vroege financiering van hightech start up's in de Provincie Limburg.
24 LIOF (COL 1 / 2)
Dit betreft een lening aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij LIOF ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.
25 NOM (COL 1 / 2)
Dit betreft een lening aan de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM B.V.) ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.
26 Innovation Quarter (COL 1 / 2)
Dit betreft een lening aan Innovation Quarter voor de investering in Innogenerics B.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.
27 Noord Holland Inwest (COL 1/2)
Dit betreft een lening aan Innovation Quarter ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen in de provincie Noord-Holland.
28 BOM Capital I B.V. (COL 1 / 2)
Dit betreft een lening aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij B.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.
29 Corona Overbruggingslening Regio Utrecht B.V. (COL 1/2)
Dit betreft een lening aan COL RU ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen
30 Oost NL N.V. (COL 1 / 2)
Dit betreft een lening aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij Oost. N.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.
31 Investeringsfonds Zeeland B.V. (COL 1 / 2)
Dit betreffen leningen aan Investeringsfonds Zeeland B.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.
32 Horizon de Aanjager (COL 1 / 2)
Dit betreft een lening aan Horizon de Aanjager ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen in de provincie Flevoland.
33 BOM Capital I B.V. Smart Photonics
Dit betreft een lening aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (BOM) ten behoeve van de investering in Smart Photonics, een Eindhovense scale-up voor de productie van fotonische chips.
34 NWO (Toegepaste en Technische Wetenschappen) 2018, 2019
Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroegefasefinanciering.
35 Innovation Quarter (Innogenerics)
Dit betreft een lening aan Innovation Quarter voor de investering in Innogenerics B.V. ten behoeve van de overname van de geneesmiddelenfabrikant Apotex.
36 Invest-NL Capital N.V.
Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van het Dutch Alternative Credit Instrument (DACI).
37 Invest-NL Capital N.V. Dutch Future Fund
Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van het Dutch Future Fund.
38 NWO 2022/2023/2024
Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroege fase financiering.
39 Invest-NL Deeptechfonds
Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van het Deeptechfonds.
40 Lening aan EIF ten behoeve van ETCI
Dit betreft een lening aan EIF ten behoeve van European Tech Champions Initiative.
41 Invest-NL BEV
Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van de Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid (BEV).
42 NWO VFF
Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroege fase financiering.
43 SecFund B.V.
Dit betreft een lening aan de Brabantse Onwikkelingsmaatschappij (BOM) ten behoeve van Security Fund (SecFund).
44 NWO VFF 2025
Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroege fase financiering.
Openbaarheidsparagraaf
Dit is de openbaarheidsparagraaf bij het jaarverslag van 2025 van het Ministerie van Economische Zaken en de bijbehorende concernonderdelen.29 Met deze openbaarheidsparagraaf laten we zien welke activiteiten zijn uitgevoerd op het gebied van openbaarmaking en informatiehuishouding. Zo maken we de omslag naar een meer open departement. De ministeries EZ, KGG en LVVN werken vanuit een gezamenlijke bedrijfsvoering aan deze opgave.
Openbaarmaking
Openbaar maken van overheidsinformatie vraagt continu aandacht en dialoog. Hoe verbeteren we onze interne processen om te voldoen aan wetgeving en recht te doen aan de doelstelling van die wetgeving? Hoe kan Artificiële Intelligentie (AI) ons op een verantwoorde manier helpen? Welke invloed heeft de geopolitieke context op wat we openbaar maken? En hoe gaan we om met zeer omvangrijke en complexe Woo-verzoeken? Om goed invulling te geven aan deze vraagstukken zijn in 2025 de onderstaande activiteiten uitgevoerd en resultaten behaald.
– Besluit tot centrale directie openbaarheid. Voor de kerndepartementen is het besluit genomen om een centrale directie op te richten voor strategie, beleid en uitvoering rondom openbaarmaking. De werkzaamheden van het huidige programma zullen hierin opgaan na de afronding van de programmafase Open Overheid.
– Passieve openbaarmaking. Voor het versnellen van het Woo-proces is gewerkt aan een werkwijze voor centraal zoeken van informatie, de implementatie van nieuwe laktooling, het verbeteren van processtappen, de inzet van een extern bureau en het opleiden van medewerkers. Tevens is gewerkt aan het verantwoord inzetten van AI om het Woo-proces te versnellen. Ook is er een beslishulp voor de voorinzage onder geheimhouding ontwikkeld en een succesvolle pilot gedraaid om de betrokkenheid van het management bij Woo-verzoeken te verbeteren.
– Verplicht actieve openbaarmaking informatiecategorieën. De focus voor verplicht actieve openbaarmaking lag op de voorbereiding van het openbaar maken van de volgende tranche informatiecategorieën (tranche 2). Onder deze tranche vallen bijvoorbeeld de openbaarmaking van Woo-verzoeken en -besluiten, adviezen en jaarverslagen. Onderdeel van de voorbereiding is het inregelen van technische randvoorwaarden conform Woo publicatie-eisen en het beschikbaar stellen van hulpmiddelen voor medewerkers. Zo zorgen we dat deze informatiecategorieën straks goed vindbaar, doorzoekbaar en raadpleegbaar zijn op open.overheid.nl. Parallel is gewerkt aan de voorbereiding van tranche 3 en 4 door de hierbij behorende publicatieprocessen door te lichten.
– Inspanningsverplichting actieve openbaarmaking. Om in de toekomst meer en gerichter informatie proactief openbaar te maken, zijn een richtlijn en afwegingskader in de praktijk getoetst bij verschillende dossiers. De praktijkervaring bij het dossier Kernenergie (KGG) heeft bijvoorbeeld meer inzicht gegeven in de proceskant van het publiceren. Aanvullend wordt periodiek de maatschappelijke informatiebehoefte in kaart gebracht. Dit dient als basis om gerichter informatie actief openbaar te maken.
– Beslisnota’s. Naar aanleiding van het onderzoek van Centerdata over de ervaringen rondom de openbaarmaking van beslisnota’s is op het departement het verdiepende gesprek gevoerd over hoe meer uniformiteit kan worden aangebracht in de werkwijze en de transparantie kan worden vergroot. Dit gesprek wordt voortgezet in 2026, waarbij de uitkomsten hiervan worden meegenomen in de interdepartementale dialoog en aanstaande kabinetsreactie.
– Opleidingsplan. Het ontwerp van het opleidingsplan openbaarmaking is opgeleverd en getoetst. Het doel hiervan was om kennis en vaardigheden van beleidsmedewerkers te versterken met betrekking tot de Woo. De belangrijkste uitkomst: de praktijkgerichte training, de Woo-Express, vergroot het kennisniveau en handelingsvermogen van beleidsmedewerkers. Ook werkt integratie van openbaarmaking in bestaande trainingen goed en biedt vernieuwde onboarding kansen voor structurele borging. Deze activiteiten worden daarom structureel ingebed in de organisatie.
– Datalek metadata. Begin april 2025 is er een Rijksbreed datalek ontdekt waar dit ministerie ook door geraakt is. In de metagegevens van documenten die actief openbaar worden gemaakt waren persoonsgegevens te vinden. Inmiddels is dit datalek gedicht door reeds gepubliceerde documenten te schonen van metagegevens. Bij nieuw te publiceren documenten worden metagegevens handmatig ontdaan van persoonsgegevens in afwachting op een structurele Rijksbrede oplossing.
Informatiehuishouding
Het op orde zijn van de informatiehuishouding (IHH) is een belangrijke randvoorwaarde voor het goed functioneren van het ministerie. De roep om verbetering van de informatiehuishouding blijft groot, net zoals de welwillendheid om hier stappen in te zetten. Hiervoor is in 2025 gewerkt aan de volgende activiteiten en zijn onderstaande resultaten behaald:
– Groeiplan IHH. Het Groeiplan IHH geeft voor de kerndepartementen een praktische invulling aan de actielijnen uit het generieke actieplan ‘Open op orde’. De implementatie van de projecten uit het groeiplan ondersteunt de ambitie van de kerndepartementen om eind 2026 op een volwassenheidsscore van 3,0 uit te komen. Dit volwassenheidsniveau betekent dat de organisatie inzicht, overzicht en grip heeft op informatie en dat medewerkers weten wat hun verantwoordelijkheid is ten aanzien van die informatie.
– Informatieprofessionals. Voor het versterken van de rol en vaardigheden van (informatie)professionals is dit jaar het opleidingsplan ‘Goed omgaan met Informatie’ ontwikkeld en met de bijbehorende leerinterventies getoetst. Implementatie van dit opleidingstraject volgt in 2026, zodat alle medewerkers weten waarom en hoe ze documenten moeten opslaan. Wegens groot succes zijn in 2025 de archiefdagen en opruimdagen gecontinueerd.
– Volume en aard van informatie. Met behulp van informatiebeheerplannen werken we aan overzicht waar informatie te vinden is, wie toegang heeft en hoe informatie wordt beheerd. Bij de kerndepartementen hebben directies hun informatiebeheerplannen en bijbehorende verbeterplannen conform planning opgeleverd. Op basis hiervan is een top 9 van meest voorkomende verbeterpunten opgesteld zoals het kennisniveau van medewerkers over IHH en het hebben van werkafspraken binnen directies. Deze verbeterpunten vormen belangrijke input voor de prioritering op IHH in het nieuwe jaar.
– Informatiesystemen. Om ervoor te zorgen dat ICT-systemen zoveel mogelijk de organisatie en werkprocessen ondersteunen, is een richtlijn opgeleverd en DUTO-check uitgevoerd in samenwerking met het Nationaal Archief (duurzame toegankelijkheid van informatie). Tevens is er een toolkit opgeleverd om bij (nieuwe) processen eerder rekening te houden met de informatieketen en de waarde van informatie die openbaar gemaakt moet worden. De werking van het systeem SIRIS is sterk verbeterd door de uitgevoerde upgrade. Aansluitend zijn verdere verbeteringen doorgevoerd.
– Bestuur en naleving. Op dit onderdeel is gewerkt aan de vernieuwing van de Regeling Informatiebeheer. Dit is de juridische grondslag van de visie en inrichting van de IHH-organisatie ten behoeve van een kwalitatief hoogwaardige informatiehuishouding. Ook is er een handreiking ontwikkeld voor een kwaliteitssysteem. Deze handreiking wordt uitgewerkt tot een kader voor het hele concern. Andere activiteiten waren de start van het platform informatiehuishouding en het vaststellen en publiceren van hotspots op de website van het Nationaal Archief. Een hotspot is een onderwerp met veel maatschappelijke impact en aandacht, waarvan de informatie eeuwig wordt bewaard. Verdere implementatie van de Regeling Informatiebeheer en inrichting van de IHH-organisatie en kwaliteitssysteem volgen in 2026.
– N-meting. Op basis van de jaarlijkse n-meting (in 2025 de 4-meting) is het volwassenheidsniveau van de IHH gemeten voor kerndepartementen en concernonderdelen. De gemiddelde score van het concern was voor 2025 een 2,40. Daarmee is er een verbetering ten opzichte van de score 2,27 uit 2024, maar blijkt ook dat er nog belangrijke verbeterstappen moeten worden gezet.
Overkoepelende activiteiten
– Netwerk informatiehuishouding, openbaarmaking en transparantie. In het najaar heeft de vierde editie van de Week van de Transparantie plaatsgevonden. Met een divers programma is ingezet op zowel bewustwording, inhoudelijke verdieping en waardering voor professionals op IHH en openbaarmaking. De week maakt onderdeel uit van verschillende communicatie- en netwerkactiviteiten gedurende het jaar. Zo zijn er de maandelijkse ‘Denk, deel en doe mee’-bijeenkomsten voor kennisuitwisseling en het versterken van samenwerking. Aan de orde kwamen de nieuwe ambtseed en de ontwikkeling van AI-tool voor een effectief Woo-proces.
– Werkbijeenkomst concernonderdelen. Tijdens de fysieke werkbijeenkomst met alle concernonderdelen is door middel van workshops en sprekers extra geïnvesteerd in de samenwerking en kennisuitwisseling tussen de kerndepartement en concernonderdelen.
Financiële toelichting
Bovenstaande activiteiten worden deels gefinancierd uit de gelden die beschikbaar zijn gesteld voor de acties die volgen uit de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (vanaf 2021) en Woo-gelden (vanaf 2022) en deels uit eigen middelen van het departement. Het totaalbudget wordt gestuurd en verantwoord vanuit een integrale visie op beide thema’s en voor de drie departementen EZ, LVVN en KGG.
De POK- en Woo-gelden zijn meerjarig toegekend door het Ministerie van BZK. In 2025 was er vanuit POK- en Woo-gelden een totaalbudget van ruim € 24,3 mln (integraal voor EZ, KGG en LVVN). Van dit budget was al eerder voor 2025 € 7,3 mln toegekend aan dienstonderdelen. Deze toekenningen zijn meerjarig doorgevoerd voor de planperiode t/m 2026.
In 2025 zijn de gelden conform budget besteed. Daarbij zijn er onderlinge verschuivingen tussen de verschillende budgetposten. Belangrijkste oorzaken hiervoor zijn dat enkele kosten lager zijn uitgevallen dan voorzien en dat een aantal projecten is opgeschoven in de tijd. Aan de andere kant zijn er ook extra initiatieven uitgevoerd en is op sommige trajecten juist versneld (met name binnen en tussen de concernonderdelen). Hierdoor is de totale realisatie conform budget.
Onderuitputting
Bij het jaarverslag van 2023 besteedden departementen, op verzoek van de Tweede Kamer, aandacht aan resultaatbereik in relatie tot onderuitputting. Voor dit focusonderwerp werd een bijlage voorgeschreven. Vanwege de politieke actualiteit moet het onderwerp onderuitputting nu verplicht worden opgenomen in het beleidsverslag bij het jaarverslag over 2025.
Aan de hand van onderstaande tabel wordt de totale onderuitputting gepresenteerd. Daarbij worden de grootste en belangrijkste meevallende realisaties toegelicht.
Tabel 5 Grootste posten met onderuitputting in 2025 (bedragen x € 1 mln)
Bedrag
Als percentage van de vastgestelde ontwerpbegroting 2025
NGF-project Material Independence & Circular Batteries
‒ 16,7
‒ 0,5%
PEGA - Ruimte voor economie
‒ 19,6
‒ 0,6%
Innovatiekrediet
‒ 14,5
‒ 0,4%
Overige personele uitgaven
‒ 23,5
‒ 0,7%
ICT
‒ 10,7
‒ 0,3%
Bijdrage SSO's excl. Dictu
‒ 18,0
‒ 0,5%
Overig
‒ 37,2
‒ 1,1%
Totaal
‒ 140,2
‒ 4,3%
Toelichting
NGF-project Material Independence & Circular Batteries
Voor het NGF-project Material Independence & Circular Batteries is onder andere bij de 1e Suppletoire Begroting € 91,6 mln aan kasmiddelen verschoven naar latere jaren in lijn met het verwachte uitfinancieringsritme van RVO voor de beschikking die dit jaar is aangegaan. Daarnaast is het resterende budget, in verband met vertraging bij het project, niet volledig uitgegeven. Hierdoor zijn er per saldo minder middelen tot besteding gekomen dan bij de Ontwerpbegroting geraamd.
PEGA - Ruimte voor economie
Vanuit het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is bij de 1e Suppletoire Begroting cumulatief € 108,8 mln overgeheveld als onderdeel van PEGA: Ruimte voor Economie. Deze middelen zijn bestemd voor strategische (internationale) acquisitie dat kan worden ingezet in samenspraak tussen de Provincie Groningen het Ministerie van Economische Zaken als onderdeel van de Economische Agenda van Nij Begun. Het Budget Strategische Acquisitie (BSA) heeft als doel het aantrekken van nieuwe (internationale) bedrijvigheid toegevoegde waarde voor de regio. In 2025 zijn er minder toekenningen gedaan voor het budget dan mogelijk. Hierdoor is de besteding lager dan bij de Ontwerpbegroting geraamd.
Innovatiekrediet
Het innovatiekrediet is een vraaggestuurd instrument. In 2025 is minder beroep gedaan op de twee verschillende luiken van het instrument waardoor er minder kredieten zijn afgegeven dan oorspronkelijk begroot. De besteding is hierdoor lager uitgevallen dan bij de Ontwerpbegroting geraamd.
Overige personele uitgaven
Voor de dekking van bedrijfsvoeringsproblematiek bij KGG zijn middelen verschoven van overige personele uitgaven naar andere onderdelen binnen het apparaatsartikel (€ 5,5 mln). Daarnaast is een deel van de begroting van de diensten is onjuist begroot onder overig personeel. Op dit deel van de begroting zijn vrijwel geen kosten geboekt.
ICT
Een deel van het ICT-budget is ingezet voor problematiek elders op de begroting (€ 9 mln).
Bijdrage SSO's excl. Dictu
Doorbelastingen van ICT-kosten naar concernonderdelen zijn als negatieve kosten geboekt onder bijdrage aan SSO’s, terwijl deze onder SSO DICTU geboekt hadden moeten worden. Hierdoor is een grote onderuitputting ontstaan op de bijdrage aan SSO’s.
Focusonderwerp FJR 2025
Focusonderwerp: Risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld
De Tweede Kamer heeft 'Risico's voor een goede inning en besteding van belastinggeld' aangemerkt als focusonderwerp voor het jaarverslag over 2025. Het kabinet is verzocht om in ieder geval in te gaan op drie concrete, budgettair omvangrijke en/of strategisch belangrijke (beleids)programma's of activiteiten waar substantiële verbeteringen mogelijk zijn. Het kan daarbij gaan om bedrijfsvoeringsrisico's maar ook om beleidsmatige risico's.
Binnen mijn portefeuille heb ik gekozen voor drie risicogebieden: economisch veiligheidsbeleid, de kwaliteit en doelmatigheid van financiëel administratieve processen en Europese wetgevingstrajecten.
Economische veiligheid
Toenemende geopolitieke spanningen en een verslechterde internationale veiligheidssituatie maken zorgen voor onze economische veiligheid urgenter en actueler dan ooit. Statelijke actoren gebruiken zowel legale als illegale middelen, zoals gerichte investeringen, spionage, sabotage en cyberaanvallen voor geopolitieke doeleinden. Dit vergroot het risico dat hoogwaardige Nederlandse kennis, technologie weglekt, we strategisch afhankelijk(er) worden en dat vitale processen zoals energie- en drinkwater voorziening worden verstoort.
Momenteel beschikt EZ over instrumenten zoals de Wet vifo en de Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid (BEV) om risico’s voor de economische veiligheid te voorkomen of mitigeren. In 2025 is actief ingezet om het bedrijfsleven te betrekken bij economische veiligheid, onder andere via een communicatiecampagne om bedrijven te activeren tot het nemen van EV-maatregelen en via het Ondernemersloket Economische Veiligheid, dat ondersteuning en advies biedt bij het identificeren en mitigeren van risico’s. Ook pilots met een loket op locatie in Brainport en Delft bleken effectief in het versterken van het contact met het bedrijfsleven en het verhogen van het risicobewustzijn.
Tegen deze achtergrond groeit de beleids- en uitvoeringsopgave voor EZ op het terrein van economische veiligheid sterk. De herziening van de EU FDI-Verordening zal leiden tot een verplichte vergroting van het toepassingsbereik van de Wet vifo en een toename van toetsingen en casuïstiek, naast de al aangekondigde nationale uitbreiding van het toe. Daarnaast beoogt de Wet weerbaarheid defensie- en veiligheid gerelateerde industrie de Nederlandse Defensie Technologische Industriële Basis (NLDTIB) te beschermen en te versterken door middel van onder andere marktregulering en sectorale investeringstoetsing. De uitvoering van deze wet vraagt om intensieve samenwerking tussen EZ en Defensie en legt een substantiële nieuwe beleids-, uitvoerings- en toezichtstaak bij EZ, onder meer op het terrein van industriebeleid en strategische coördinatie. Ook de Europese Cyber Resilience Act (CRA) vergroot de opgave door het introduceren van verplichte cybersecurityvereisten voor een zeer brede groep digitale producten en componenten in toeleveringsketens, met doorlopende verplichtingen voor fabrikanten gedurende de gehele levensduur van het product. Zie in dit verband ook het laatste onderwerp in dit hoofdstuk.
Naast deze uitbreiding van het wettelijke kader vraagt de toegenomen dreiging om intensievere samenwerking met het bedrijfsleven, versterking van economische diplomatie en inlichtingen, en een stevigere coördinerende rol van EZ.
Het belangrijkste risico is dat deze snel groeiende en complexere opgave veel urgentie vraagt, mede op verzoek van de maatschappij en politiek, en dat daardoor te weinig tijd wordt genomen voor een zorgvuldige uitwerking van beleidsmaatregelen. Meer wetten, meer casuïstiek en hogere verwachtingen ten aanzien van regie, voorbereiding en weerbaarheid vergroten daarnaast de druk op de uitvoeringspraktijk. Behalve zorgvuldige beleidsvoorbereiding moet er daarom voldoende aandacht zijn voor uitvoering en toezicht. Het vraagt dus balanceren tussen snel en tijdig handelen om onze weerbaarheid te vergroten en zorgvuldigheid en rust om de juiste oplossingen te kiezen. Een te groot gebrek aan het één of het ander draagt het risico in zich dat risico’s onvoldoende vroeg worden onderkend, maatregelen worden vertraagd, gemist of juist disproportioneel worden ingezet. Een doelmatige besteding van belastinggeld kan dan in het geding komen en de weerbaarheid van economie en bedrijfsleven kan achterblijven. Dit kan leiden tot grotere kwetsbaarheden bij crises, verlies van strategische autonomie en maatschappelijke en economische schade. Het gebruik van bijvoorbeeld het Beleidskompas kan een belangrijke rol spelen bij het zorgvuldig vormgeven van het beleid.
Financiëel administratieve processen
Het is belangrijk dat middelen rechtmatig, doelmatig en transparant worden ingezet, onder andere zodat EZ effectief kan sturen op doelen en op een betrouwbare manier verantwoording kan afleggen. Daarbij is goed financieel beheer van belang. Door een forse toename van het aantal af te handelen (subsidie)dossiers, mede als gevolg van forse uitbreidingen van budgetten en personeel, en afname van de kwaliteit van deze dossiers was een toenemende druk op de financiële administratie waarneembaar aan het einde van het kalenderjaar. Deze verhoogde druk is een risico voor de zorgvuldigheid van de beoordeling en afhandeling van de dossiers. Dit kan onjuiste boekingen van financiële verplichtingen en betalingen tot gevolg hebben. Daarnaast ontstaat het risico dat aanvragen niet tijdig kunnen worden afgedaan en de jaargrens overschreden wordt. Dat is op zijn beurt een risico voor de beheersbaarheid van de begrotingsadministratie, met in het ene jaar onderuitputting en in het volgende jaar in potentie tekorten vanwege verlies van deze onderuitputting. Om dit risico te mitigeren heeft EZ verschillende maatregelen genomen. Zo is voor het subsidieproces een nieuwe handreiking opgesteld en zijn checklists geactualiseerd. Ook is geïnvesteerd in opleidingen en training van medewerkers en is de directie FEZ met alle directies in gesprek gegaan om kennis en informatie te delen en om inzicht te krijgen in wat komen gaat (wat zit er in de pijplijn en wanneer verwacht men dat dossiers kunnen worden aangeboden), zodat het werk beter gepland kan worden. Ook heeft de directie FEZ van EZ actief aangestuurd op het nemen van interne verbetermaatregelen bij beleidsdirecties.
Een ander risico voor de financiële administratie betreft de opeenvolging van departementale herverkavelingen. De administratieve aanpassingen die hiervoor nodig zijn vragen personele en financiële capaciteit die niet op reguliere wijze ingezet kan worden. Dat raakt ook de nodige vernieuwing van de financiële systemen. Met ervaringen uit eerdere herverkavelingen wordt zo gestandaardiseerd mogelijk te werk gegaan om dit risico te mitigeren.
Europese wetgevingstrajecten
De verplichtingen vanuit de Europese Unie nemen toe. EZ is stelselverantwoordelijk voor de werking van de interne Europese markt én voor de uitvoering van toenemende Europese wet- en regelgeving op het gebied van digitalisering. Dat vereist voortdurende inzet op het gebied van markttoezicht en regelgeving. Steeds meer Europese taken komen terecht bij EZ zelf maar ook bij diensten en uitvoeringsorganisaties onder ministeriële verantwoordelijkheid van EZ. Deze taken hebben vaak een wettelijke grondslag, maar komen tot stand zonder dat op voorhand goed duidelijk is wat de budgettaire gevolgen zijn, en zonder financiële compensatie vooraf. Dit betekent dat de uitvoering van nieuwe taken gefinancierd moet worden binnen een al krimpende begroting. Het gaat voornamelijk over wetgeving in het digitale domein. In recente jaren gaat het bijvoorbeeld om de Digitale Dienstenwet, de Cyberbeveiligingswet (beter bekend als NIS2) en de Dataverordening. Ook in komende jaren wordt implementatie van verschillende wetgevingsvoorstellen verwacht. EZ onderzoekt momenteel hoe interne besluitvormingsprocessen aangepast kunnen worden om beter te kunnen anticiperen op de budgettaire gevolgen van EU-wetgevingsvoorstellen.
4. Beleidsartikelen
Beleidsartikel 1 Goed functionerende economie en markten
A. Algemene doelstelling
Goed functionerende markten zijn een motor voor economische ontwikkeling, innovatie en brede welvaart. Dit geldt voor zowel de Nederlandse markt als de Europese interne markt. De Europese interne markt levert door de schaalgrootte nieuwe afzetmogelijkheden, de mogelijkheid om meer te specialiseren en voor nieuwe uitdagers de ruimte om snel op te schalen. Het kabinet zet zich daarom nationaal, Europees en internationaal in voor regels en afspraken die ervoor zorgen dat: (1) consumenten keuzevrijheid hebben, (2) bedrijven op een gelijk speelveld opereren en (3) markten open en transparant zijn.
EZ zet in op het realiseren van de volgende strategische doelen:
– Het scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten;
– Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale economie;
– Het voorzien in maatschappelijke behoeften aan statistieken.
1. Het scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten
De Europese interne markt, met inbegrip van vrij verkeer van goederen, diensten, personen en kapitaal, vormt een kernonderdeel van de Europese Unie en is cruciaal voor het Nederlandse verdienvermogen. Goed functionerende markten die concurrentie stimuleren en waar de consument goed wordt beschermd, leveren een belangrijke bijdrage aan economische groei en innovatie.
Een goed functionerende interne markt is niet vanzelfsprekend en staat onder druk vanwege geopolitieke spanningen. Daarnaast staat de interne markt in toenemende mate onder druk door oneerlijke concurrentie van binnen en buiten de EU. Digitalisering en vergroening leiden eveneens tot nieuwe uitdagingen. De rapporten van Letta en Draghi over de staat van de interne markt en concurrentiekracht geven weer wat de uitdagingen zijn voor de interne markt. Via een actieagenda voor de interne markt wordt ingezet op het wegnemen van belemmeringen, het verbeteren van de toepassing van interne-marktregels en het versterken van de weerbaarheid van de interne markt (Kamerstuk 22 112, nr. 3437).
EZ zet zich in EU-verband sterk in voor het competitief houden van markten en voor eerlijke onderlinge verhoudingen in markten. Hierdoor wordt de concurrentie tussen bedrijven geborgd, het vrije verkeer van diensten en goederen bevorderd en consumenten beschermd. Modern en toekomstbestendig consumentenbeleid draagt bij aan een sterke positie van consumenten, gezonde concurrentie, keuzevrijheid en kwalitatief goede producten en diensten. Goedwerkend mededingingsbeleid is een belangrijke randvoorwaarde voor de economie als geheel en het generieke vestigingsklimaat in Nederland. Het hangt nauw samen met de rest van ons economische beleid en kan een belangrijke bijdrage leveren aan het mogelijk maken van de complexe transities waar bijvoorbeeld klimaat, energie en digitalisering om vragen. Ook werkt EZ aan goede kaders om aanbestedingen te gebruiken als strategisch beleidsinstrument om doelen als duurzaamheid en open strategische autonomie te bevorderen. Ook de waarborg-, normalisatie- en accreditatiestelsels dragen bij aan de hiervóór genoemde doelen.
2. Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale economie
De digitale transitie levert ongekende kansen op voor economie en samenleving. Het plukken van de vruchten van de digitale transitie zorgt voor duurzame economische groei en de aanpak van maatschappelijke uitdagingen zoals rond onderwijs, zorg, klimaat en vergrijzing. De ambities, doelstellingen en acties van EZ op het gebied van de digitale economie richting 2030, staan beschreven in de Strategie Digitale Economie (Kamerstuk 26 643, nr. 941) en de agenda digitale open strategische autonomie (Kamerstuk 36 259, nr. 21). Vertrouwen is bij de digitale transitie van essentieel belang. Daarom moeten belangrijke randvoorwaarden als innovatie, veiligheid, eerlijke concurrentie en grip op gegevens geborgd zijn, en moeten we waar nodig risicovolle strategische afhankelijkheden op het gebied van digitale technologieën mitigeren.
In lijn met het Europese digitale beleidsprogramma is een doel van het kabinet om een concurrerende, weerbare en innovatieve digitale economie te behouden en te versterken. Om uitdagingen te adresseren en de vruchten van de digitale transitie te blijven plukken, zet EZ in op het versterken van ons verdienvermogen, digitale open strategische autonomie en de randvoorwaarden hiervoor in een steeds geopolitiekere context met de volgende prioriteiten:
– Versnellen van digitalisering mkb
– Stimuleren digitale innovatie en vaardigheden
– Creëren van de juiste randvoorwaarden voor goedwerkende digitale markten en diensten
– Behouden en versterken van een veilige, betrouwbare en hoogwaardige digitale infrastructuur
– Versterken van cybersecurity
3. Het voorzien in maatschappelijke behoeften aan statistieken
EZ is voor het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) systeemverantwoordelijk voor het in stand houden van de onafhankelijke productie van goede en betrouwbare statistieken, en voor rechtmatige en doelmatige besteding van publieke gelden die daarmee gemoeid zijn. Het CBS heeft als onafhankelijk kennisinstituut de taak om betrouwbare statistische informatie te leveren. Onafhankelijke en betrouwbare statistieken zijn van belang om meer inzicht te krijgen in de samenleving en maatschappelijke fenomenen. Deze informatie draagt bij aan het voeren van becijferde maatschappelijke debatten en inzichten voor beleid.
B. Rol en Verantwoordelijkheid
De Minister van Economische Zaken ziet het als zijn taak belemmeringen voor het goed functioneren van markten te verminderen of weg te nemen en innovatie te stimuleren. In dat verband is de Minister systeemverantwoordelijk voor de Mededingingswet, de Aanbestedingswet en voor het functioneren van de Autoriteit Consument en Markt. Ook is de Minister systeemverantwoordelijk voor de Dienstenwet, de wet EU-beroepskwalificaties, de Metrologiewet, de Waarborgwet en het stelsel van normalisatie en accreditatie. Hij is voorts op grond van de Telecommunicatiewet verantwoordelijk voor het stellen van regels voor vaste en mobiele communicatienetwerken. Samen met bewindspersonen van J&V en BZK geeft de Minister van EZ invulling aan de Nederlandse Digitaliseringstrategie. Dat is een kabinetsbrede agenda om de maatschappelijke en economische kansen van digitalisering te benutten en het fundament van de digitale transitie te versterken, waaronder digitale vaardigheden, cybersecurity, cyberweerbaarheid, veiligheid, privacy, concurrentie en innovatie. De Minister heeft een systeemverantwoordelijkheid voor de statistische informatievoorziening van rijkswege.
Hieruit vloeien de volgende verantwoordelijkheden voort:
Stimuleren
– Het stimuleren van een goede balans tussen de belangen van bedrijven en consumenten met generiek consumentenbeleid.
– Het stimuleren van innovatie in het bedrijfsleven.
– Het stimuleren van een goede werking van privaat-publieke samenwerking binnen de metrologie, waarborg, normalisatie en accreditatie.
Financieren
– Het bijdragen aan het goed functioneren van markten door het financieren van een deel van de exploitatie van de Autoriteit Consument en Markt (ACM), van TenderNed (het elektronisch aanbestedingssysteem) en diverse organisaties op het gebied van metrologie, normalisatie, accreditatie en markttoezicht.
– Het financieren van een deel van de exploitatie van de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) en het verrichten van uitgaven voor opdrachten inzake beleidsvoorbereiding en evaluaties voor frequentiebeleid en veiligheid.
– Het financieren van het CBS om het van overheidswege verrichten van statistisch onderzoek ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap en het openbaar maken van, uit onderzoek samengestelde, statistieken mogelijk te maken.
– Het bijdragen aan een vrij, veilig en open internet door het financieren van een aantal (internationale) organisaties op het terrein van Internet Governance, waaronder het Internet Governance Forum (IGF).
(Doen) uitvoeren
– Het tegengaan van mededingingsbeperkende gedragingen met generiek mededingingsbeleid, zoals opgenomen in de Mededingingswet.
– Het bijdragen aan de ontwikkeling van Europees en nationaal beleid ten aanzien van consumentenbescherming, aanbestedingsregelgeving, interne markt en mededinging.
– Het opstellen van regels voor het gebruik van de ether, door afspraken te maken in internationaal verband voor harmonisatie en door – in geval van schaarste – te bepalen op welke wijze het spectrum wordt verdeeld.
– Het realiseren van hoogwaardige en innovatieve breedbandige mobiele communicatie en omroeptoepassingen door verruiming van gebruiksmogelijkheden van het spectrum en door de uitgifte van frequentieruimte.
Regisseren
– Het bevorderen van goed functionerende markten door het scheppen van randvoorwaarden via wet- en regelgeving.
– Het scheppen van de juiste voorwaarden voor concurrentie met de Waarborgwet, de Winkeltijdenwet, de Aanbestedingswet 2012, de Wet aanwijzing nationale accreditatie-instantie en de Metrologiewet.
– Het moderniseren van de telecommunicatieregelgeving om deze te kunnen laten meegroeien met de ontwikkelingen in de markt en de behoeftes in de samenleving.
Om - aanvullend op het jaarverslag - de Kamer te informeren over de voortgang en effecten van beleid treft u op de website https://www.cbs.nl/nl-nl/publicatieplanning de planning aan van de CBS-publicaties. Actuele en gedetailleerde informatie over de specifieke beleidsgebieden kunt u vinden op de websites van PIANOo, de Autoriteit Consument & Markt (o.a. over de telecommunicatiemarkt), TNO (Monitor Draadloze Technologie) het CBS (Cybersecuritymonitor) en NCSC (cybersecurity dreigingen, incidenten en maatregelen).
Tabel 6 Prestatie-indicatoren digitale infrastructuur
Tabel 6 Prestatie-indicatoren
Kengetallen
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
Ambitie 2025
Bron
1. Connectiviteit – beschikbaarheid vast breedband
97%
99%
>99%
>99%
>99%
>99%
>99%
>99%
EZ
2. Connectiviteit – beschikbaarheid mobiel breedband via 4G
99+%
99+%
99+%
99+%
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
DESI1
3. Connectiviteit – beschikbaarheid mobiel breedband via 5G
n.v.t.
n.v.t.
80%
97%
99+%
99+%
99+%
DESI2
4. ICT-veiligheidsincidenten in het bedrijfsleven
CBS3
- Uitval ICT-dienst door ICT-veiligheidsincident
27%
13%
11%
11%
12%
- Vernietiging data door ICT-veiligheidsincident
3%
2%
1%
1%
1%
- Onthulling door intern incident
2%
1%
1%
1%
1%
X Noot
1
Beschikbaarheid op basis van DESI-indicator '4G mobile broadband coverage' tot het jaar 2021.
X Noot
2
Beschikbaarheid op basis van DESI-indicator '5G coverage' vanaf het jaar 2021.
X Noot
3
Aandeel van de bedrijven die te maken hebben gehad met ICT-veiligheidsincidenten op basis van de Cybersecuritymonitor van het CBS.
Digitale infrastructuur en economieIn bovenstaande tabel staan de kengetallen uit de meest recente gegevens van de Europese Commissie en de meeste recente CBS-statistiek t.a.v. de beschikbaarheid van de digitale infrastructuur. De cijfers tonen de beschikbaarheid voor het betreffende jaar. In de kolom ambitie 2025 staan de streefwaarden van EZ voor de genoemde indicatoren.
De DESI ranglijst rangschikte Europese landen als het gaat om de kwaliteit van de digitale infrastructuur, de mate en wijze waarop het bedrijfsleven digitaal onderneemt, gebruik van digitale toepassingen door en vaardigheden van de inwoners en de digitale dienstverlening door de overheid zelf. In 2023 is de Europese Commissie gestopt met het uitbrengen van een DESI rangschikking, maar brengt zij landenrapporten uit. In het jaarlijkse landenrapport voor Nederland van het Digitaal Decennium constateert de Europese Commissie dat Nederland een zeer sterke bijdrage levert aan de Digital Decade doelstellingen. De Europese Commissie wijst wederom op de goede staat van connectiviteit in Nederland en het hoge niveau van digitale vaardigheden van de Nederlandse bevolking. Tegelijkertijd benoemt zij ook dat er belangrijke uitdagingen bestaan als het gaat om het tekort aan ICT-specialisten en nu ook dalende publieke investeringen in digitale innovatie.30
C. Beleidsconclusies
1. Het scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten
Goed functionerende markten zijn niet alleen de motor achter economische ontwikkeling, innovatie en brede welvaart in Nederland. Soepel werkende markten zijn ook nodig om complexe transities mogelijk te maken die bijvoorbeeld klimaat, energie en digitalisering vragen.
Verminderen regeldruk bij aanbesteden
In 2025 heeft EZ stappen gezet om de regeldruk bij aanbesteden te verminderen door actief bij te dragen aan de evaluatie en herziening van het aanbestedingsstelsel. Daarbij is ingezet op het vereenvoudigen en beter uitvoerbaar maken van aanbestedingsregels, met behoud van de kernbeginselen van transparantie, non-discriminatie en gelijke behandeling.
In dit kader heeft EZ in 2025 richting de Europese Commissie het belang van versimpeling en vereenvoudiging van de aanbestedingsregels benadrukt, onder meer in een reactie op een brief van Eurocommissaris Séjourné (Kamerstuk 34 252, nr. 450). Daarnaast is in samenwerking met Duitsland en in afstemming met betrokken departementen een non-paper opgesteld waarin voorstellen zijn gedaan voor een toekomstbestendiger en werkbaarder aanbestedingskader.
Deze inzet richtte zich op het verminderen van onnodige procedurele lasten voor aanbestedende diensten en ondernemers, en op het creëren van meer ruimte voor proportionaliteit en maatwerk. De beleidsuitvoering in 2025 bestond daarmee vooral uit strategische beleidsvoorbereiding en Europese positionering.
Belemmeringen ondernemers
Op nationaal niveau is verder gewerkt aan het wegnemen van belemmeringen voor ondernemers via de interne-marktactieagenda (Kamerstuk 22 112, nr. 3437). Er zijn belangrijke resultaten behaald bij de versterking van de interne markt. Zowel in Nederland als in Europa. In 2025 is gewerkt aan de actualisering van de interne-marktactieagenda.
In Europa kreeg de interne markt in 2025 de nodige aandacht door de publicatie van de horizontale interne-marktstrategie van de Europese Commissie in mei 2025. Nederland heeft daarbij input geleverd via een gezamenlijk non-paper met twaalf andere lidstaten en het Nederlandse 10-puntenplan (Kamerstuk 21 501-30, nr. 621 en Kamerstuk 21 501-30, nr. 630). Nederlandse aandachtspunten komen in belangrijke mate terug in de Europese strategie (Kamerstuk 22 112, nr. 4096).
Territoriale leveringsbeperkingen
De inzet op territoriale leveringsbeperkingen (TLB) is een belangrijk onderdeel geweest van de interne markt inzet in 2025. Zo heeft de minister drie rondetafels georganiseerd met belanghebbenden. Ook heeft EZ samen met de ministers uit de Benelux een brief gestuurd aan de Europese Commissie. In het Europese Taskforce interne-markthandhaving (SMET) is in 2025 verder gewerkt aan de aanpak van TLB.
eCommerce
Er was aandacht voor de grote hoeveelheid non-conforme producten die via e-commerce de interne markt opkomen. NL ondersteunde de mededeling van de Europese Commissie over e-commerce (Kamerstuk 22 112, nr. 4008). EZ is samen met departementen, toezichthouders en de Douane aan de slag gegaan met de Nederlandse situatie en aanpak. In dat verband heeft de minister een rondetafel met belanghebbenden georganiseerd. Ook heeft Nederland in 2025 stappen gezet in de intensivering van het grenstoezicht door de markttoezichthouders en de Douane.
Verder heeft de Europese Commissie in 2025 een voorstel gepubliceerd voor het Meerjarig Financieel Kader (MFK) voor het interne Markt en Douane Programma 2028-2034. Nederland heeft in Brussel ingezet op haar prioriteiten (Kamerstuk 22 112, nr. 4188).
Rechtsbescherming bij aanbesteden
Het wetsvoorstel tot wijziging van de aanbestedingswet 2012 om klachtafhandeling bij aanbestedingen te verbeteren is aan de Tweede Kamer gestuurd (Kamerstuk 36 874, nr. 2). Een onderdeel van de wetswijziging is het aanpassen van de rol van de bestaande Commissie van Aanbestedingsexperts (CvAE), zodat zij tijdens de aanbestedingsprocedure klachten van ondernemers in behandeling kan nemen en sneller kan adviseren. In de voorgenomen nieuwe situatie zal de CvAE haar adviezen binnen 14 dagen moeten uitbrengen. Dit is een aanzienlijk kortere adviestermijn dan nu de praktijk is.
Daarvoor is in 2025 een advies uitgebracht door Prohuman. Dit advies beschrijft een nieuwe werkwijze en organisatie om de beoogde transitie mogelijk te maken.
Mededingingsinstrumenten
In 2025 heeft EZ verdere stappen gezet in het vormgeven van een toekomstbestendig mededingings- en consumentenbeleid. Op het terrein van mededinging zijn de kaders voor nieuwe instrumenten verder verkend en uitgewerkt, waaronder de Markt Remedie Bevoegdheid en de inroepbevoegdheid gericht op fusies onder de bestaande meldingsdrempels (Kamerstuk 24 036, nr. 437). Deze inzet was gericht op het versterken van het mededingingsinstrumentarium in markten waar bestaande instrumenten onvoldoende effectief blijken.
Consumentenbeleid
Het kabinet verwelkomt de nieuwe Europese consumentenagenda die in 2025 is gepubliceerd. Deze agenda sluit goed aan bij de prioriteiten van Nederland, zoals weergegeven in non-paper (Kamerstuk 21 501-30, nr. 683), zoals een sterke interne markt, effectieve consumentenbescherming en circulaire economie. Het kabinet heeft zich in 2025 ingezet voor een ambitieuze uitvoering van de agenda en heeft in dit kader ook speciale aandacht hebben voor het verminderen van administratieve lasten en betere regelgeving.
Ook is in 2025 voorbereid op de inwerkingtreding van Europese consumentenregelgeving gericht op de groene transitie, waaronder de richtlijnen Versterken positie consument in de groene transitie en Recht op reparatie.
2. Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale economie
Het faciliteren van de transitie naar een welvarende en weerbare digitale economie is één van de strategische doelen van EZ. In de Strategie Digitale Economie staan de ambities, doelstellingen en acties van EZ op het gebied van de digitale economie richting 2030 verder uitgewerkt (Kamerstuk 26 643, nr. 941). De tweede voortgangsrapportage is in maart 2025 aan de Kamer aangeboden (Kamerstuk 26 643, nr 1309).
Stimuleren digitale innovatie en vaardigheden
AI-innovatie
Veel organisaties zien de kansen van AI, maar lopen vast zodra toepassing vraagt om gerichte keuzes, data, kennis en kunde. Daarom zijn vanuit het AiNed-programma in 2025 nieuwe activiteiten gestart, w.o. vier Innovatielabs en vijf Learning Communities. In deze samenwerkingsverbanden van kleine en grote bedrijven en onderzoeks- en onderwijsinstellingen wordt gewerkt aan innovatieve AI-oplossingen o.a. voor de zorg en de maakindustrie, kennisopbouw en onderwijsmethoden. Voor de niet technisch aspecten van verantwoorde AI zijn vier nieuwe ELSA-labs gestart, o.a. op het gebied van duurzame energie, zorg en stedelijke mobiliteit. Via de MIT AI-regeling voor het MKB zijn veertien nieuwe projecten gestart voor sectorale AI-toepassingen, o.a. voor voorspellend onderhoud van windturbines, optimaal energiegebruik, AI-gestuurde onkruidbestrijding en monitoring van bestuiving in kassen.
We gaan een AI-fabriek in Groningen realiseren, bestaande uit een AI-supercomputer en een AI-kenniscentrum, op basis van een investering van rond de € 200 mln, waarvan € 70 mln van het Rijk, € 60 mln van Regio Noord (Nij Begun) en € 70 mln van EuroHPC. Daarmee kunnen MKB-bedrijven, onderzoekers, consortia en overheden de komende jaren geavanceerde AI-modellen ontwikkelen voor in ieder geval veiligheid, zorg, landbouw, energie, overheidsdienstverlening, onderzoek, onderwijs en de (maak)industrie.
Cloud innovatie
Binnen het Important Project of Common European Interest on next generation Cloud Infrastructure and Services zijn drie Nederlandse projecten actief die lopen tot 2028. De totaal toegekende steun vanuit het Rijk is € 71,2 mln. In 2025 zijn de consortia achter deze projecten doorgegaan met de uitvoering van de projectplannen. Ook is gewerkt aan de voorbereiding van de Algemene Vergadering van het IPCEI CIS in Rotterdam in maart 2026, een bijeenkomst waar cloudbedrijven vanuit de hele EU bij worden verwacht. In juni 2025 heeft de branchevereniging Dutch Cloud Community in samenspraak met EZ een bijeenkomst georganiseerd om Nederlandse cloudbedrijven te informeren over Eurostack en andere innovatieve EU samenwerkingsprojecten.
Nationaal Onderwijslab AI
In 2025 is NOLAI gestart met 7 nieuwe co-creatie projecten wat het totaal op 25 co-creatie projecten brengt. In co-creatie projecten brengt NOLAI scholen, wetenschappers en het bedrijfsleven samen om prototypen van verantwoorde, educatieve AI te onderzoeken, ontwikkelen, en implementeren. Verder is NOLAI bezig met een co-implementatie pilot, hier worden kansrijke prototypes uit het co-creatie programma door ontwikkelt tot een schaalbaar product. In deze pilot werken NOLAI, Snappet en Lucas Onderwijs samen aan een methodiek voor deze co-implementatie en ontwikkelen tegelijkertijd een product voor curriculum-adaptiviteit in het rekenonderwijs. Tenslotte is NOLAI ook gestart met de EdTech ecosysteem pilot. Het doel van de EdTech Ecosysteem Pilot is het ondersteunen en verstevigen van het Nederlandse EdTech-ecosysteem. Hiermee wordt de ontwikkeling van digitale intelligente onderwijsinnovaties gestimuleerd en worden Nederlandse start-ups en scale-ups beter toegerust op het betreden ván en doorgroeien óp de (inter)nationale markt van het funderend onderwijs. NOLAI heeft een rapport opgesteld om beter te begrijpen hoe het Nederlandse EdTech-ecosysteem momenteel functioneert, waar het vastloopt en wat nodig is om van gefragmenteerde innovatie te komen tot bewezen impact op schaal.
Creëren van de juiste randvoorwaarden voor goedwerkende digitale markten en diensten
In 2025 zijn Europese regels in werking getreden of zijn onder invloed van EZ mijlpalen bereikt bij aankomende regelgeving om digitale markten beter te laten werken. Dit zijn de volgende wetgevingsonderdelen:
Digital Services Act (DSA)
De Digital Services Act harmoniseert de regels die van toepassing zijn op zogenaamde aanbieders van tussenhandeldiensten, waaronder online platforms, online marktplaatsen, sociale mediadiensten, hostingdiensten en internetaanbieders. De DSA bevat enerzijds een kader voor de aansprakelijkheid van aanbieders van tussenhandeldiensten voor door hun gebruikers verstrekte informatie en anderzijds een aantal zorgvuldigheidsverplichtingen waar deze aanbieders aan moeten voldoen bij het verlenen van hun diensten.
De DSA is sinds 17 februari 2024 van toepassing op alle aanbieders van tussenhandeldiensten.31 Op 15 oktober 2024 is het wetsvoorstel Uitvoeringswet digitaledienstenverordening (Kamerstuk 36 531 nr. A) aangenomen door de Tweede Kamer en op 28 januari 2025 door de Eerste Kamer. Op 3 februari 2025 is het in het Staatsblad gepubliceerd (Stb. 2025, 21). Sindsdien kunnen de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) de DSA handhaven en uitvoeren, hetgeen zij ook doen. Zo is de ACM een onderzoek gestart naar Snapchat in verband met de handel in illegale vapes via die dienst. Daarnaast kunnen onderzoekers bij de ACM nu een aanvraag indienen om toegang te krijgen tot niet-openbare data van grote online platforms en zoekmachines en heeft de ACM vier trusted flaggers gecertificeerd.
Digital Markets Act (DMA)
Daarnaast is in 2025 de uitvoeringswet voor het toezicht op de Digital Markets Act (DMA) door de ACM in werking getreden. Medio 2025 heeft de Europese commissie een start gemaakt met de evaluatie van de DMA. EZ heeft hier een bijdrage aan geleverd, conform bestaand kabinetsbeleid. De evaluatie zal de eerste effecten van het toezicht op de DMA inzichtelijk maken. Verder is in 2025 het marktordeningskader opgeleverd aan de Tweede Kamer (Kamerstuk 32 637, nr. 687), zodat ook bij nieuwe ontwikkelingen inzichtelijk blijft wanneer digitale markten goed werken.
Dataverordening
De Dataverordening heeft als doel eerlijke toegang tot data en gebruikersrechten in de data-economie te versterken. Deze verordening is gericht op het benutten van kansen van data en bevat nieuwe regels voor het gebruik van en toegang tot data in de EU. De regels uit de Dataverordening zijn per september 2025 van toepassing. In november 2025 is de Uitvoeringswet Dataverordening in werking getreden. De uitvoeringswet wijst de ACM aan als coördinerend toezichthouder. De ACM is ook belast met het toezicht op de meeste onderdelen van de verordening. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) is aangewezen als toezichthouder voor het onderdeel dat gaat over het opvragen van gegevens door overheidsinstanties in situaties van uitzonderlijke noodzaak en specifieke bepalingen die zien op verwerking van persoonsgegevens en uitleg van AVG-begrippen.
AI-verordening
De AI-verordening creëert een Europees regelgevend kader voor kunstmatige intelligentie in de EU. De AI-verordening is op 12 juli 2024 gepubliceerd en op 1 augustus 2024 in werking getreden. De regels worden stapsgewijs van toepassing tussen 2025 en 2030. Effectief toezicht en handhaving is van groot belang om te zorgen dat de AI-verordening er daadwerkelijk toe bijdraagt dat AI op de Europese markt veilig is en fundamentele rechten niet schaadt. Het Ministerie van EZ bereidt in samenwerking met andere ministeries uitvoeringswetgeving voor om de verordening in Nederland uit te voeren, waaronder de inrichting van het nieuwe AI-toezichtstelsel. In 2025 heeft het Ministerie van EZ zich ingespannen om met name mkb op laagdrempelige manier te informeren over de AI-verordening, onder andere via de actualisatie van de Gids AI-verordening. In 2025 is de pilot voor een Nederlandse AI Regulatory Sandbox afgerond. In een regulatory sandbox zoals voorgeschreven door de AI-verordening bieden toezichthouders ondersteuning aan aanbieders van AI-systemen die tijdens de ontwikkeling vragen hebben over hoe zij aan de AI-verordening kunnen voldoen zodat zij hun product conform de regels op de markt kunnen brengen. Op basis van de pilot is een voorstel geformuleerd voor de inrichting van deze sandbox in Nederland.
eIDAS verordening - vertrouwensdiensten
In 2025 is EZ betrokken geweest bij de onderhandelingen ten aanzien van de twintig uitvoeringsverordeningen die de herziening van de eIDAS verordening heeft voorgeschreven. Op een enkele uitvoeringsverordening na zijn deze nu afgerond. Verder heeft EZ vanuit de revisie van de eIDAS verordening de plicht om gratis gekwalificeerde handtekeningen voor burgers te realiseren. In 2025 is in eerste instantie in opdracht van EZ een verkenningsfase uitgevoerd. Aan de hand van de adviezen uit deze fase, is vervolgens medio 2025 een overeenkomst met DICTU gesloten om de praktische uitvoering ter hand te nemen. Ook is verder gewerkt aan de Nederlandse uitvoeringswet die hoort bij de revisie van de eIDAS verordening. De onderdelen daarin onder verantwoordelijkheid van EZ zijn gereed voor het verdere wetgevingsproces. Dit proces wordt vervolgd wanneer de onderdelen onder verantwoordelijkheid van BZK, eerstverantwoordelijk voor de uitvoeringswet, eveneens gereed zijn.
In 2024 heeft de Minister van EZ aan de Tweede Kamer toegezegd om meer te communiceren over vertrouwensdiensten. Ter uitvoering van die toezegging is in 2025 een gids met uitleg over vertrouwensdiensten samengesteld en gepubliceerd en een symposium over vertrouwensdiensten georganiseerd.32
Behouden en versterken van een veilige, betrouwbare en hoogwaardige digitale infrastructuur
Nederland heeft zich in 2025 ingezet voor de beïnvloeding van het in 2026 verwachte nieuwe voorstel van de Europese Commissie voor een Digital Networks Act, onder andere met het non-paper Digital Connectivity van mei 2025 (Bijlage bij Kamerstuk 21 501-33, nr. 1130). Daarnaast is digitale infrastructuur aangemerkt als een van de twaalf nationale belangen in de ontwerpnota Ruimte (Kamerstuk 29 435 nr. 269)
Gigabit Infrastructure Act
Op 11 november 2025 is de Gigabit Infrastructure Act (GIA) grotendeels van kracht geworden, met uitzondering van enkele bepalingen die een langere termijn kennen. Deze verordening moet ervoor zorgen dat het gemakkelijker en goedkoper wordt om glasvezel en 5G in de EU aan te leggen. In de zomer van 2025 is het concept wetsvoorstel ter uitvoering van de verordening openbaar geconsulteerd. Nederland zet zich met de uitvoeringswet in voor een proportionele uitvoering die onnodige administratieve lasten voorkomt en voor zo veel mogelijk behoud van de staande nationale praktijk m.b.t. de aanleg van glasvezel en 5G.
Frequentiebeleid: beschikbaarstelling van frequentieruimte
Samen met de andere EU-lidstaten heeft Nederland een opinie opgesteld over de toekomstige beschikbaarstelling van een deel van de 6 gigahertz frequentieband voor mobiel gebruik met mogelijk ook ruimte voor extra bandbreedte voor wifi. Onderzoek is afgerond naar de waarde van alternatieve bestemmingen in de 3,8-4,2 gigahertz frequentieband. Ten behoeve van commerciële radio-omroep zijn veilingen uitgevoerd voor de verdeling van 27 niet-landelijke FM/DAB+-kavels en 44 niet-landelijke DAB-only vergunningen.
Actieplan Duurzame Digitalisering
Op 19 november 2025 stuurde de Minister van Economische Zaken, mede namens de Minister van Klimaat en Groene Groei, de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, het Actieprogramma Duurzame Digitalisering 2026 ‒ 2028 naar de Tweede Kamer (Kamerstuk 2025D47122). Dit programma bouwt voor op het Actieplan Duurzame Digitalisering dat eind 2025 afliep en waarvan een voortgangsrapportage is bijgesloten bij de Kamerbrief van 19 november. Deze rapportage bevat feedback die is opgehaald vanuit de private sector, de betrokken overheidsorganisaties en de Europese Commissie. Hieruit blijkt dat de Nederlandse publiek-private samenwerking o.h.g.v. duurzame digitalisering als Europese best practice wordt gezien. Ook bevat deze rapportage een overzicht van de status van de 44 acties die opgenomen zijn in het Actieplan en grotendeels tijdig zijn afgerond.
Versterken cybersecurity
Versterken cybersecurity: een veilige digitale samenleving
Met de toegenomen digitale dreigingen blijft cybersecurity een urgent thema voor de Nederlandse digitale economie en samenleving. In 2025 is onder regie van het Ministerie van Justitie en Veiligheid verder gewerkt aan het implementeren van de Nederlandse Cybersecurity Strategie (NLCS) (Kamerstuk 26 643, nr. 1229). EZ richt zich op de thema’s consumentenbescherming en de versterking van de digitale weerbaarheid van het bedrijfsleven. Dit betekent dat het aanbod van ICT-producten en diensten veiliger moet worden en dat consumenten en bedrijven zich bewuster moeten worden van digitale dreigingen en risico’s en daar meer weerbaar tegen worden.
Cybersecurity innovatie
Om cybersecurityinnovatie en –kennisontwikkeling te bevorderen zijn er in 2025 investeringen gedaan in verschillende onderzoekscalls. Vanuit EZ, BZK, JenV en AIVD is een gezamenlijke investering van in totaal € 9 mln gedaan in een wetenschappelijk programma voor weerbare digitale ecosystemen, onder de Nationale Wetenschapsagenda Programmalijn 2 (NWA Lijn 2) van NWO. Ook is er een call opgezet van € 1,75 mln voor het ontwikkelen van Cybersecurity Learning Communities om de samenwerking van hogescholen, bedrijven en kennisinstellingen te bevorderen, en daarmee een impuls te geven aan talentontwikkeling. Verder zijn er voorbereidingen getroffen voor een subsidie van € 2,5 mln (Cybersecurity Innovation Fund – CIF-NL) aan o.a. mkb'ers voor het ontwikkelen van innovatieve producten en diensten die bijdragen aan het verhogen van de cyberweerbaarheid, en is de actielijn Cybersecurity onder het bredere programma Human Capital Agenda ICT (HCA ICT) verder opgezet.
Cyber Resilience Act
Op 11 december 2024 is de Cyber Resilience Act gepubliceerd. Deze Europese verordening schrijft essentiële cybersecurityvereisten voor ten aanzien van producten met digitale elementen (vrijwel alle hardware, software en componenten) die vanaf 11 december 2027 op de interne markt worden aangeboden. Ook moeten fabrikanten er gedurende de hele verwachte gebruiksduur met gratis veiligheidsupdates voor zorgen dat de producten veilig blijven. RDI is de verantwoordelijke markttoezichtautoriteit. Daarnaast geldt er vanaf 11 september 2026 een meldplicht voor incidenten en voor actief geëxploiteerde kwetsbaarheden. Daarvoor is het NCSC verantwoordelijk, onder opdrachtgeverschap van EZ. Het kabinet heeft zich sinds 2021 actief ingezet voor dergelijke horizontale Europese wetgeving om fabrikanten verantwoordelijk te maken voor de cybersecurity van digitale producten (Kamerstuk 22 112, nr. 3734). Het wetsvoorstel voor de Uitvoeringswet verordening cyberweerbaarheid is op 22 december 2025 ingediend bij de Tweede Kamer.
Digital Trust Center
Het Digital Trust Center (DTC) helpt bedrijven en organisaties met advies en tools om veilig digitaal te ondernemen. Het DTC heeft zich in 2025 met onverminderde energie ingezet om de € 2,4 mln niet-vitale bedrijven digitaal weerbaarder te maken. Via de website, webinars en evenementen is praktische informatie en advies gegeven op tal van onderwerpen zoals basisprincipes voor cyberweerbaarheid, digitale risico’s via toeleveringsketens en NIS2 voor toeleverende bedrijven. De website is ruim 430.000 keer bezocht. Via interactieve tools worden bedrijven verleid om in actie te komen en stappen te zetten in het verbeteren van hun cyberveiligheid. Van de interactieve zelfscans, PDF’s, quizzen, beslisbomen en video’s, is ruim 25.000 keer gebruik gemaakt. De CyberVeilig Check voor zzp en mkb is met 11.000 op maat gemaakte actielijsten de door bedrijven het meest gebruikte tool van het Digital Trust Center.
Kleine ondernemers (1 tot en met 50 medewerkers) konden in 2025 met behulp van de subsidieregeling «Mijn Cyberweerbare Zaak» subsidie aanvragen. Voor deze regeling was een maximaal budget beschikbaar van € 1 mln. Er zijn 1.171 subsidieaanvragen gedaan voor een totaal aangevraagd subsidiebedrag van € 1.189.293.
De DTC Community heeft in 2025 maar liefst 1.650 nieuwe leden verwelkomd. Bij dit online platform voor uitwisseling van cyberkennis en -informatie zijn nu ruim 6.400 ondernemers, CISO’s en IT-professionals aangesloten. Het totaal aantal notificaties dat sinds de start in juni 2021 verstuurde aan bedrijven (‘gevraagd’ en ‘ongevraagd’) is ruim 400.000. Door het verzenden van deze waarschuwingen kunnen ondernemers tijdig reageren om bijvoorbeeld een beveiligingslek te herstellen. In het kader van Doelwit- en Slachtoffernotificatie zijn in 2025 662.772 systemen genotificeerd.
Verder is in 2025 door intensieve samenwerking tussen betrokken partijen stevig verder gewerkt aan de totstandkoming van de nieuwe nationale cybersecurityorganisatie. De integratie van het CSIRT voor Digitale Diensten en het DTC is eind 2025 geformaliseerd.
Om bewustwording onder burgers op het gebied van digitale weerbaarheid te stimuleren, specifiek rondom het gebruik van slimme apparaten zoals de slimme meter, smart TV, slimme wasmachine, is in 2025 de laatste publiekscampagne ‘Doe je updates’ uitgevoerd.
Richtlijn Netwerk- en informatiesystemen (NIS2)
De cyberbeveiligingswet (Cbw) ter implementatie van de herziening van de richtlijn netwerk- en informatiebeveiliging (de NIS2-richtlijn) is in juni 2025 door de Minister van Justitie en Veiligheid bij de Tweede Kamer ingediend. Daarnaast is het concept-cyberbeveiligingsbesluit eind 2025 voor advies aan de Raad van State aangeboden. De Minister van Economische Zaken heeft eind 2025 de concept-regeling cyberbeveiliging EZ geconsulteerd. Eveneens bereiden de RDI alsmede het NCSC zich voor op hun toezichthoudende- respectievelijk CSIRT-taken die zij op grond van de Cbw zullen krijgen.
Digitale open strategische autonomie (DOSA)
Op nationaal en Europees vlak is de aandacht voor digitale open strategische autonomie sterk gegroeid. De Agenda DOSA is hierin richtinggevend en is inzet geweest bij onder meer de onderhandelingen over de Europese verklaring over digitale soevereiniteit en als aanpak gebruikt bij ontluikende werkzaamheden binnen BZK over digitale autonomie. EZ heeft daarnaast drie afhankelijkhedenanalyses afgerond, voor AI, netwerktechnologie en cryptografie. Hiermee is een beter beeld geschetst van de (risicovolle) strategische afhankelijkheden op deze terreinen. Voor cloud is een afhankelijkhedenanalyse opgestart.
Versnellen digitalisering mkb
Deze pijler uit de Strategie Digitale Economie wordt uitgevoerd en verantwoord via de middelen op artikel 2.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 7 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 1 (bedragen x € 1.000)
Realisatie
Vastgestelde begroting1
Verschil
2021
2022
2023
2024
2025
2025
2025
Verplichtingen
258.215
362.214
349.133
517.431
518.602
469.758
48.844
Uitgaven
260.228
291.380
335.956
457.440
437.341
465.763
‒ 28.422
Subsidies
3.625
16.262
31.800
60.468
114.445
138.748
‒ 24.303
Cyber security
677
966
6.416
4.879
6.967
1.176
5.791
Telecom Caribisch Nederland
2.890
3.629
3.560
10.361
4.772
3.500
1.272
EU-cofinanciering Digital Europe
4.246
4.050
6.131
13.050
‒ 6.919
Beter aanbesteden
58
488
297
285
9
9
AI-fabriek
5.600
5.600
NGF - project AiNed
5.719
10.519
17.049
16.911
36.841
‒ 19.930
NGF - project Nationaal onderwijslab
5.460
6.538
7.695
9.821
‒ 2.126
NGF - project 6G Future Network Services
23.818
24.608
25.759
‒ 1.151
NGF - projecten subsidie route
22.067
20.201
1.866
Inkoopdomein
224
26
213
213
Digitale veiligheid
19.472
28.400
‒ 8.928
Opdrachten
28.978
20.008
31.500
108.176
20.313
47.097
‒ 26.784
Onderzoek en Opdrachten
2.040
1.571
2.484
3.248
3.180
6.904
‒ 3.724
Beleidsvoorbereiding en evaluaties Frequenties en Veiligheid
5.413
6.112
3.693
3.924
4.088
4.108
‒ 20
Digital trust centre
356
227
408
1.208
610
6.936
‒ 6.326
Cyber security
689
2.180
4.083
4.833
5.279
11.609
‒ 6.330
ICT beleid
5.673
7.031
8.298
5.236
4.354
8.338
‒ 3.984
Terugbetaling boetes ACM
14.228
1.633
11.338
89.270
2.721
2.721
CSIRT-DSP
3
19
30
4
6.971
‒ 6.967
Nationaal Groeifonds
579
1.251
1.177
427
77
2.231
‒ 2.154
Bijdragen aan agentschappen
47.694
51.255
67.540
73.798
72.843
69.372
3.471
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
14.626
15.166
23.599
26.532
23.896
15.783
8.113
Rijksinspectie Digitale Infrastructuur
33.068
36.089
43.941
47.266
48.947
53.589
‒ 4.642
Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s
176.185
200.228
201.068
210.444
225.468
205.821
19.647
Metrologie
15.980
11.524
17.293
12.029
19.332
12.924
6.408
Raad voor Accreditatie
274
1.099
1.394
1.615
640
838
‒ 198
ACM
670
712
726
749
798
899
‒ 101
CBS
159.261
186.893
181.655
196.051
204.698
191.160
13.538
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
3.746
3.625
4.048
4.553
4.269
4.725
‒ 456
Nederlands Normalisatie Instituut (NEN)
1.187
1.245
1.254
1.390
1.390
1.468
‒ 78
Internationale organisaties
2.559
2.380
2.794
3.163
2.879
3.257
‒ 378
Ontvangsten
428.676
120.881
171.159
220.117
13.881
43.679
‒ 29.798
Ontvangsten ACM
163
162
162
162
162
162
0
High Trust
6.846
117.969
28.060
6.454
2.194
41.550
‒ 39.356
Diverse ontvangsten
421.667
2.750
142.937
213.502
10.984
1.967
9.017
NGF - project AINed
50
50
NGF - projecten subsidie route
490
490
X Noot
1
Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
E. Toelichting op de financiële instrumenten
Verplichtingen
Voor artikel 1 is in 2025 voor € 48,8 mln meer aan verplichtingen aangegaan dan origineel geraamd bij de Ontwerpbegroting. De belangrijkste oorzaken zijn als volgt:
– Het aangaan van de verplichting voor het realiseren van de AI-fabriek (€ 131,5 mln). Deze middelen waren nog niet geraamd bij de Ontwerpbegroting aangezien zij pas zijn toegekend bij de eerste suppletoire begroting.
– Voor het NGF-project AiNed is € 31,9 mln minder aan verplichtingen gerealiseerd dan origineel geraamd. De oorzaak hiervan is de vertraging op het NGF-project waarbij een verplichtingenschuif is doorgevoerd op basis van het nieuwe uitbetalingsritme welke rekening houdt met deze vertraging.
– Door de overheveling van middelen naar het NCSC voor de uitvoering van de sectorale CSIRT-taken die voortvloeien uit de NIS2 is € 7,0 mln minder verplicht in 2025 dan origineel geraamd.
– Voor de uitvoering van de Metrologiewet is € 32 mln minder aan verplichtingen aangegaan dan origineel geraamd. Dit is het gevolg van een verplichtingenschuif van naar latere jaren. Deze heeft betrekking op de bijdrage aan VSL voor de uitvoering van hun wettelijke taak in het kader van de Metrologiewet. Eerder is de verplichtingenruimte naar voren geschoven van 2026 t/m 2028 naar 2025, echter het naar voren halen van de verplichtingenruimte blijkt in de praktijk niet met de voorziene werkwijze voor een subsidiekader en jaarlijkse beschikkingen te werken.
Uitgaven
Subsidies
Cyber security
Voor de post Cyber security is € 5,8 mln meer gerealiseerd dan origineel geraamd bij de Ontwerpbegroting. De oorzaken hiervan zijn het beschikbaar stellen van middelen ter financiering van de jaarbundel 2026 voor de Electronic Commerce Platform (ECP) en Small Business Innovation projecten (SBIR) alsmede middelen die beschikbaar zijn gesteld vanuit Digital Trust center voor de uitvoering van hun subsidies (Mijn cyberweerbare zaak).
EU-cofinanciering Digital Europe
Voor Digital Europe zijn er middelen overgeheveld naar verschillende uitvoeringsorganisaties voor de uitvoering van verschillende onderdelen van de EU-programma Digital Europe (Europese Digitale Innovatie Hubs en large Scale Pilots eIDAS).
AI-fabriek
Dit betreft middelen voor de investering in de AI-fabriek vanuit verschillende financieringsbronnen (BZK/ Nij Begun, DEF, OCW, VWS en LVVN). Om de middelen voor de AI-fabriek in de juiste ritme te krijgen voor de subsidiebeschikking aan het consortium om uitvoering te geven aan de AI-fabriek, zijn de kasmiddelen bij de suppletoire begroting september in het juiste ritme geplaatst waarvan € 0,5 mln in 2025. Bij de tweede suppletoire begroting is een bedrag van in totaal € 5,1 mln naar voren gehaald om tijdig voorbereidingen te kunnen treffen om de benodigde activiteiten op te kunnen starten, onder andere dat er voldoende praktijktoepassingen beschikbaar zijn om AI-modellen te trainen, en dat er tijdig een breed scala aan databronnen op een verantwoorde manier toegankelijk wordt gemaakt voor het gebruik van AI.
NGF-project AiNed
Voor het NGF-project AINed is € 19,9 mln minder gerealiseerd dan origineel geraamd bij de Ontwerpbegroting. De oorzaak hiervan is dat Voor het NGF-project AINed alle niet bestede middelen, als gevolg van vertragingen in 2024 (€ 15,8 mln), zijn toegevoegd aan het budget voor 2025 via de 100% eindejaarsmarge die voor alle NGF-projecten geldt. In aanvulling hierop is er door dezelfde vertraging een kasschuif doorgevoerd op basis van het nieuwe uitbetalingsritme welke rekening houdt met deze vertraging.
Digitale Veiligheid
Het verschil van € 8,9 mln voor de post Digitale Veiligheid is ontstaan als gevolg van een kasschuif bij de suppletoire begroting september waarbij de middelen op basis van een geactualiseerde raming in het juiste kasritme geplaatst zijn.
Opdrachten
Digital trust center
Op het financiële instrument zijn middelen gereserveerd voor de uitvoering van de subsidies van het Digital Trust Center (DTC) welke zijn overgeheveld naar het RVO. Daarnaast zijn ook middelen overgeheveld voor het personeel ten behoeve van het DTC.
Cyber security
Het verschil tussen de realisatie en wat origineel geraamd was bij de Ontwerpbegroting komt hoofdzakelijk door overheveling van middelen voor onder andere de uitvoerring van het Programmabureau Dcypher door RVO alsmede de uitvoering van de Small Business Innovation (SBIR) en National Coordination Centre (NCC).
CSIRT-DSP
Het verschil wordt voornamelijk veroorzaakt door de overheveling van middelen naar het NCSC voor de uitvoering van de sectorale CSIRT-taken die voortvloeien uit de NIS2.
Bijdragen aan agentschappen
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
Het verschil van € 8,1 mln wordt voornamelijk veroorzaakt door de overhevelingen van middelen voor de opdracht aan RVO voor het jaar 2025. Het betreft uitvoeringskosten van onder meer het Nationaal Groeifonds, en de subsidieregelingen Cyberweerbaarheid en Mijn cyberweerbare zaak.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
Metrologie
Het verschil van € 6,4 mln wordt voornamelijk veroorzaakt door het vervangen van verschillende meetapparaturen die zijn verouderd. Een bedrag van € 6 mln wordt ingezet om deze verouderde (meet)apparaturen te vervangen die bijdragen aan de kalibraties van meetstandaarden in de Nederlandse industrie, maatschappelijke instellingen en binnen de zorg conform de Metrologiewet.
CBS
Het verschil ter hoogte van € 13,5 mln wordt veroorzaakt door de uitkering van de loon- en prijsbijstelling alsmede verschillende opdrachten in het kader van Werk aan Uitvoering (WaU) en aanvullende verplichtingen vanuit de EU voor het aanleveren van statistieken.
Ontvangsten
High Trust
De High Trust-ontvangsten vallen lager uit dan geraamd. Deze ontvangsten bestaan voornamelijk uit door de ACM ontvangen boetes. Die fluctueren door de jaren heen. Dit komt onder andere door het aantal en de hoogte van door de ACM opgelegde boetes. De ACM is hierin volledig onafhankelijk.
Diverse ontvangsten
Het verschil aan diverse onvangsten voornamelijk de gedeeltelijke ontvangsten (€ 4,7 mln) van de veiling van vergunningen voor niet-landelijke commerciële radio (FM en DAB+) welke in 2025 heeft plaatsgevonden. Daarnaast betreft het ontvangsten voor de bemiddelingsdiensten voor eindgebruikers met een hoor- of spraakbeperking (€ 4,2 mln) welke het Ministerie van EZ jaarlijks voorfinancieert. De geregistreerde aanbieders van openbare elektronische communicatienetwerken- en diensten dragen uiteindelijk de kosten.
Beleidsartikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei
A. Algemene doelstelling
Het bedrijvenbeleid ondersteunt de transitie naar een duurzame, weerbare en inclusieve economie met een sterk verdienvermogen, een hoge arbeidsproductiviteit(groei) en een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat dat bijdraagt aan de welvaart van alle burgers nu en in de toekomst.
De maatschappelijke bijdrage van bedrijven is groot. Een gezonde economie en florerende bedrijven zijn noodzakelijk voor de welvaart in Nederland. Ze bieden voor veel mensen bestaanszekerheid. Zonder een stabiele economie en een krachtig mkb zijn er geen banen en is er geen geld voor publieke voorzieningen. Ondernemers zijn nodig om te investeren en zijn van grote waarde voor onze samenleving. Door innovatie en ondernemerschap te bevorderen draagt het bedrijvenbeleid bij aan brede welvaartsgroei, door economische vooruitgang op een evenwichtige wijze te combineren met een hoge kwaliteit van onze leefsituatie. Opdat Nederland internationaal aantrekkelijk blijft om in te wonen, te werken en te leven.
Bedrijven spelen ook een onmisbare rol bij het voorzien in de basisbehoeften, de materiële welvaart en de maatschappelijke vooruitgang waarop onze samenleving drijft: voedsel, medische hulpmiddelen, huizen, werk, inkomen, ontplooiingsmogelijkheden, mobiliteit, connectiviteit, energie, (economische) veiligheid, ontspanningsmogelijkheden in de vrije tijd en digitale diensten. Dit geldt ook op het terrein van verduurzaming zoals met zonnepanelen, windmolens, energiebesparingsmogelijkheden, de ontwikkeling van alternatieve energiebronnen zoals waterstof en bij het realiseren van maatschappelijke vernieuwing door te investeren in de ontwikkeling van de technologieën van de toekomst en toepassingen te ontwikkelen van nieuwe sleuteltechnologieën. Bedrijven dragen op deze manier wezenlijk bij aan de kwaliteit van ons bestaan. Ze vervullen daarmee een sleutelrol in onze samenleving.
De overheid geeft bedrijven de ruimte om te ondernemen en stuurt bij waar nodig. Hiervoor schept de overheid randvoorwaarden. De overheid kan helpen waar het knelt om maatschappelijke opgaven te behalen. Bijvoorbeeld door netcongestie aan te pakken. Een sterk ondernemersklimaat is gebaat bij voldoende ruimte voor ondernemen en werken, zowel op bedrijventerreinen als in de stad.
Samenwerking en maatschappelijke betrokkenheid is cruciaal voor onze welvaartsgroei. Samenwerking tussen grote internationaal opererende ondernemingen en het midden- en kleinbedrijf inclusief startups en scale-ups is essentieel voor het ondernemerssucces. Ook internationale samenwerking is onmisbaar voor een open economie als de onze. Strategische samenwerking tussen bedrijven, onderwijs en kennisinstellingen is belangrijk omdat de wetenschap en de (hoge)scholen fundamentele ideeën en ontwikkelcapaciteit bieden, en het bedrijfsleven de mogelijkheden ziet waar nieuwe technologieën kunnen worden toegepast in nieuwe producten of productieprocessen. Deze samenwerking is ook belangrijk op het terrein van de maatschappelijke uitdagingen zoals fossielarm energiegebruik, gezondheid, hybride werken en (economische) veiligheid. Door ruimte te geven aan ondernemende geesten ontstaan kansen voor bestaande en nieuwe bedrijven. Dat gebeurt in partnerschap tussen Rijk, regionale overheden, Europa en met bilaterale internationale samenwerking.
Een stabiele Nederlandse economie en gezonde bedrijven kunnen niet zonder een goed vestigingsklimaat. Het kabinet heeft de ambitie om weer tot de top-5 van meest concurrerende landen wereldwijd te horen. Kijkend naar de internationale ranglijsten dan behoort Nederland vaak tot de mondiale top van de meest dynamische en concurrerende (kennis)economieën ter wereld. In de basis kent Nederland dan ook een goede uitgangspositie. Toch zijn er aandachtspunten en is ons concurrentievermogen geenszins een vanzelfsprekendheid. Het belastingklimaat, uitvoerbaarheid van regelgeving, financiering (specifiek durfkapitaal), voorspelbaarheid van beleid en het sentiment over het bedrijfsleven komen naar voren als algemene verbeterpunten, zo blijkt uit de Monitor Ondernemingsklimaat 2024.
Nederland kent een solide ondernemingsklimaat, maar de kunst is dit hoge niveau vast te houden en tijdig verbetering aan te brengen waar nodig. Het kabinet versterkt het verdienvermogen, het ondernemingsklimaat en de bestaanszekerheid. Dat doen we samen met bedrijven, werkenden, vakbonden, maatschappelijke organisaties en medeoverheden. Het verbeteren van het Nederlandse ondernemersklimaat en het terugdringen van de regeldruk zijn belangrijke stappen om ondernemers in hun kracht te zetten. Bovendien moet er voldoende fysieke ruimte komen voor bedrijven en moeten we ons mkb en grootbedrijf beschermen en weerbaarder maken tegen buitenlandse dreigingen. Onze kenniseconomie maakt Nederland tot een aantrekkelijk doelwit voor landen die kennis en technologie willen vergaren ten gunste van hun eigen (technologische) positie. Geopolitiek spanningen verhogen de risico’s voor onze economische veiligheid. Dit vraagt om een aanpak die deze risico’s adequaat ondervangt en de weerbaarheid van Nederland versterkt.
Om het verdienvermogen te versterken zet het Kabinet in op het realiseren van de volgende drie strategische doelen op terrein van bedrijfsleven & innovatie:
1. Het bevorderen van een innovatieve, concurrerende en weerbare economie voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen met een sterke positionering op de groeimarkten van de toekomst.
2. Een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap.
3. Het faciliteren van de transitie naar een toekomstbestendige circulaire en inclusieve economie.
1) Het bevorderen van een innovatieve, concurrerende en weerbare economie voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen met een sterke positionering op de groeimarkten van de toekomst
Innovatie is één van de belangrijkste bronnen voor economische groei, welvaart en vooruitgang op tal van maatschappelijke terreinen. Succesvolle innovaties creëren niet alleen toegevoegde waarde, maar bieden ook (deel)oplossingen voor de maatschappelijke vraagstukken, onder meer op de terreinen «Energietransitie», «Circulaire Economie», «Landbouw, Water en Voedsel», «Gezondheid en Zorg» en «Veiligheid». Om bedrijven aan te zetten tot innovatie, stimuleert en financiert de overheid onderzoek en ontwikkeling (R&D) bij publieke kennisinstellingen en bedrijven. Dat gebeurt met generiek beleid gericht op innovatie in het bedrijfsleven, met gericht industrie- en innovatiebeleid om sterke posities in hoogwaardige waardeketens te realiseren en met missiegedreven innovatiebeleid dat zich richt op het adresseren van maatschappelijke uitdagingen en sterktes in sleuteltechnologieën. Daarnaast zetten we in op de bedrijven van de toekomst met het startup en scale-upbeleid: het beleid voor jonge innovatieve technologie gedreven bedrijven.
Voor een innovatieve economie streeft het kabinet naar de doelstelling om in 2030 3% van het bruto binnenlands product uit te geven aan investeringen in onderzoek en ontwikkeling (R&D). Dit betreft een voortzetting van de door het vorige kabinet geformuleerde ambitie voor de omvang van de R&D-uitgaven in Nederland (Kamerstukken 33 009, nr. 117 en Kamerstuk 33 009, nr. 131), waarbij wordt aangesloten bij de in EU-verband geldende R&D-ambitie van 3% van het bruto binnenlands product in 2030 voor de EU in totaliteit (COM(2023) 168 final). Het kabinet heeft in 2025 een 3%-R&D-actieplan opgesteld om die ambitie op termijn te kunnen realiseren (Kamerstuk 33 009, nr. 165).
Investeren in R&D is echter geen doel op zich, maar vormt één van de fundamenten voor het innovatief vermogen van een land, naast een goed ondernemingsklimaat, een goede kennisinfrastructuur, kennissamenwerking, een goed werkende financieringsmarkt (zie hiervoor ook beleidsartikel 3 van deze begroting) en het beschikbaar zijn van bekwaam personeel. Nederland kan en moet beter presteren bij het toepassen en het economisch en maatschappelijk benutten van kennis. Daarom krijgt in het innovatiebeleid juist dat meer specifieke aandacht: valorisatie van kennis bij publieke instellingen, het vergroten van innovatieve toepassingen door effectieve samenwerking in innovatieecosystemen, het versterken van het ecosysteem voor startups en scale-ups en het realiseren van een excellent toepassingsgericht kennisstelsel gericht op maatschappelijke en economische vooruitgang.
Met het missiegedreven innovatiebeleid worden R&D-investeringen van publieke en private partijen gericht op het vinden van oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Dat gebeurt mede met behulp van inzet op sleuteltechnologieën en digitalisering, die een belangrijke rol vervullen bij het adresseren van maatschappelijke uitdagingen en voorts van groot belang zijn voor het economisch verdienvermogen van Nederland. Met de uitvoering van de Kennis- en Innovatieagenda’s en het daaraan gerelateerde Kennis- en Innovatieconvenant voor de periode 2024-2027 wordt invulling gegeven aan dit beleid door bedrijven, kennisinstellingen en overheidspartijen (Kamerstuk 33 009, nr. 135). Daarbij is het missiegedreven innovatiebeleid sterker dan in de periode 2020-2023 gericht op de grote transities waar Nederland voor staat, met name waar het gaat om klimaat/energie, digitalisering en circulaire economie. Ook wordt in de Kennis- en Innovatieagenda’s en het Kennis- en Innovatieconvenant voor de periode 2024-2027 sterker dan voorheen ingezet op het naar de markt brengen van kennis en innovaties, met specifiek inzet op valorisatie en marktcreatie als speerpunt. Dat gebeurt onder andere via het verbinden van de netwerken en instrumenten van de provincies en de ROM’s voor het versterken van de regionale innovatie-ecosystemen met de inzet van de overige partners. Als nieuwe partner levert ook Invest-NL een belangrijke bijdrage aan valorisatie en impact binnen het Kennis- en Innovatieconvenant, door middelen in te zetten langs de lijnen van Capital en Business Development.
Op het terrein van sleuteltechnologieën is een Nationale Technologiestrategie (NTS) opgesteld, die in januari 2024 naar de Tweede Kamer is gestuurd (Kamerstuk 33 009, nr. 140). De strategie geeft bouwstenen voor een strategisch technologiebeleid door 10 prioritaire sleuteltechnologieën te identificeren waar het Nederlandse kennisveld en het Nederlandse bedrijfsleven een positieve impact mee kan maken en waar een unieke Nederlandse positie op mogelijk is. In de context van de Kennis- en Innovatieagenda Sleuteltechnologieën zijn door het veld actieagenda’s opgesteld op de tien kansrijke technologieën uit de NTS. Die zijn in januari 2026 gepubliceerd (website ‘Actieagenda's (NTS)’).
Tezamen met een sterke positie van Nederland in prioritaire sleuteltechnologieën is een goede positionering op groeimarkten een belangrijke uitdaging voor de toekomst van Nederland. In een rapport dat in oktober 2025 naar de Tweede Kamer is gestuurd als bijlage bij de Kamerbrief «Industriebeleid met focus» (Kamerstuk 29826, nr. 277) zijn kansrijke groeimarkten voor Nederland in kaart gebracht. Op basis van deze groeimarkten worden in het nieuwe «Industriebeleid met focus» zes programma’s opgezet, waarbij de Nederlandse positie op deze markten met gericht industriebeleid wordt versterkt. Deze markten zijn gekozen op basis van hun bijdrage aan het verdienvermogen, weerbaarheid en maatschappelijke impact. De komende tijd worden de programma’s verder uitgewerkt. De analyse van groeimarkten heeft reeds input gevormd voor keuzes van prioritaire sleuteltechnologieën in de NTS. Sleuteltechnologieën bieden oplossingen die kunnen worden toegepast in groeimarkten. De keuzes van prioritaire sleuteltechnologieën in de NTS zijn daarom mede op groeimarkten gebaseerd.
Het Nederlandse bedrijfsleven en specifiek onze industrie spelen een cruciale rol in het versterken van de weerbaarheid en het concurrentievermogen van Nederland. De ambitie is het behouden van een veilige en weerbare economie, met een sterk technologisch hoogwaardige industrie als belangrijk onderdeel daarvan. Hiervoor is naast het stimuleren van strategische markten en technologieën, ook het beschermen van onze economische veiligheid van belang. Het kabinet Schoof doet dit door middel protect-beleid (beschermende maatregelen) als promote-beleid (stimulerende en versterkende maatregelen). In september 2023 is een overzicht van het instrumentarium op het gebied van economische veiligheid en een toelichting op de Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid gedeeld met de kamer (Kamerstuk 30821, nr. 199).
In 2020 heeft het kabinet Rutte 3 het Nationaal Groeifonds (NGF) opgericht om daarmee vanaf 2021 € 20 mld aan (publieke) investeringen te doen in R&D en innovatie, infrastructuur en kennisontwikkeling (Kamerstuk 35 300, nr. 83). In de vorige kabinetsperiode zijn de middelen herverdeeld, waarbij de middelen voor de pijler ‘Onderzoek, ontwikkeling en innovatie’ en Kennisontwikkeling binnen het Nationaal Groeifonds in totaliteit met € 6,7 mld werden verhoogd en de pijler infrastructuur werd overgeheveld naar het Mobiliteitsfonds. Een deel van de middelen van het NGF vloeit via toekenningen voor NGF-projecten naar artikel 2 van EZ-begroting, waarbij het primair om middelen vanuit de pijler ‘Onderzoek, ontwikkeling en innovatie’ gaat. Er zijn de afgelopen jaren drie indieningsronden geweest voor de aanvraag van middelen uit het NGF ter financiering van projecten. In het hoofdlijnenakkoord van PVV, VVD, NSC en BBB uit mei 2024 is bepaald dat het Nationaal Groeifonds wordt uitgefaseerd door de vierde en de vijfde ronde te laten vervallen.
Vanuit het budget voor Faciliteiten Toegepast Onderzoek (FTO) zijn onder het kabinet Rutte 4 middelen beschikbaar gekomen voor versterking van faciliteiten voor toegepast onderzoek bij TO2-instellingen en Rijkskennisinstellingen (Kamerstuk 31 288, nr. 964). In 2023 heeft de eerste financieringsronde plaatsgevonden. Daarin is een bedrag van € 185 mln aan financiering toegezegd voor 14 hoogwaardige faciliteiten voor toegepast onderzoek (Kamerstuk 27 406, nr. 230). De gehonoreerde investeringsvoorstellen zijn afkomstig van de TO2-instellingen TNO, MARIN, NLR en Wageningen Research en van de Rijkskennisinstellingen Naturalis, Nederlands Forensisch Instituut, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en RIVM. Op advies van de Adviescommissie Faciliteiten voor Toegepast Onderzoek is in aanvulling hierop in 2024 een budget van € 103 mln beschikbaar gesteld voor gezamenlijke voorstellen van TO2-instellingen en Rijkskennisinstellingen op de thema’s digitalisering en duurzaamheid (Kamerstuk 27 406, nr. 230). Voor het bestemmen van de resterende middelen heeft een tweede financieringsronde plaatsgevonden in 2025, waarbij een bedrag van € 105 mln is toegezegd voor 11 onderzoeksfaciliteiten.
Invulling van landspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie
In de landspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie voor Nederland in 2024-2025 (COM(2024) 619 final) zijn in relatie tot artikel 2 van de EZ-begroting enkele aanbevelingen opgenomen ten aanzien van het cohesiebeleid. Aanbevolen is: a) de uitvoering van de cohesiebeleidsprogramma’s te versnellen en 2) in het kader van de tussentijdse evaluatie van die programma’s gericht te blijven op de overeengekomen prioriteiten en voorts het testen en proefdraaien van oplossingen ter beperking van de congestie op het elektriciteitsnet te bevorderen, daarbij in overweging nemend de kansen die het platform voor strategische technologieën voor Europa biedt om het concurrentievermogen te verbeteren. Beleidsinstrumenten op artikel 2 van de EZ-begroting zijn in dit verband EFRO, INTERREG A en het Fonds voor Rechtvaardige Transitie. Hierbij zijn de door EZ beschikbaar gestelde financiële middelen cofinancieringsmiddelen in aanvulling op de middelen die worden verstrekt door de Europese Unie. Deze regelingen worden uitgevoerd door regionale uitvoeringsorganisaties. In het geval van EFRO en INTERREG A heeft EZ een systeemverantwoordelijkheid. In het geval van het Fonds voor Rechtvaardige Transitie is er een gedeelde verantwoordelijkheid van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid samen met EZ. Het Fonds voor Rechtvaardige Transitie is in 2023 tot uitvoer gekomen met zes regionale subsidieprogramma’s. Bij EFRO en INTERREG A is in respectievelijk 2023 en 2022 gestart met de eerste openstellingen binnen de nieuwe programmaperiode 2021-2027. De programma’s onder het cohesiebeleid in Nederland zijn op dit moment bezig met de tussentijdse herziening van het cohesiebeleid en hebben daartoe allemaal stappen ondernomen om tot een gedegen evaluatie te komen van het onder de programma’s ingezette beleid. Over het algemeen is de verwachting dat de eerder overeengekomen prioriteiten van belang zullen blijven, al kan dit per programma en per regio verschillen. De energietransitie in den brede is hierbij een onderwerp dat in veel programma’s aandacht krijgt.
2) Een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap
Het Ministerie van Economische Zaken stimuleert langs verschillende wegen een goed en maatschappelijk verantwoord functionerend bedrijfsleven. EZ helpt bedrijven in het vernieuwen en toekomstbestendig maken van hun business model door middel van wet- en regelgeving, onder meer ten aanzien van zaken als bescherming van intellectueel eigendom en het merkenrecht. Bij het ontwikkelen van wet- en regelgeving is toetsing op werkbaarheid en uitvoerbaarheid voor met name het mkb steeds vaker de norm. Dit is belangrijk, aangezien regeldruk een veelgehoord knelpunt is voor ondernemers. In opschaling en uitrol van bijvoorbeeld nieuwe technologieën ondersteunt EZ het bedrijfsleven onder andere door standaardisatie en het vastleggen van voorwaarden. Andere knelpunten waar ondernemers tegenaan lopen zien bijvoorbeeld toe op fiscaliteit, de energie-infrastructuur en een negatief sentiment jegens het bedrijfsleven.
Ons concurrentievermogen valt of staat met voldoende mensen met de juiste vaardigheden die willen en kunnen werken. Met name in kraptesectoren zoals de techniek, ‘groene’ banen en digitale banen. Toegang tot talent is cruciaal voor bedrijven om te kunnen ondernemen. Daartoe zet het kabinet het Actieplan Groene en Digitale Banen voort en verkent het de best practices in om- en bijscholingsprogramma’s en schaalt initiatieven die aantoonbaar goed werken op.
De schaarste aan ontwikkelruimte - in fysiek opzicht, maar ook gezien restricties ten aanzien van stikstof, geluid en andere milieufactoren - vraagt om een actieve rol van het Rijk Samen met partners zoals provinciale, regionale en lokale overheden, uitvoeringsorganisaties en (vertegenwoordiging van) bedrijfsleven geeft EZ uitvoering aan het Programma Ruimte voor Economie met als doel een nationale aanpak te bieden voor de ruimtelijke economische uitdagingen (Kamerstuk 34 682, nr. 103). De beleidslijn voor grote bedrijfsvestigingen, het starten van pilots voor toekomstbestendige bedrijventerreinen, en ruimtelijke planning zijn belangrijke onderdelen. EZ werkt daarnaast mee aan de ruimtelijke ordening van Nederland via de Nota Ruimte (Kamerstuk 29 435, nr. 264). Daarnaast ontwikkelen we met decentrale overheden een Uitvoeringsagenda Ruimte voor Economie naar aanleiding van de Ruimtelijk Economische Visie (REV) (Kamerstuk 34 682 nr. 229).
Via een Pact Ondernemersklimaat wilde het kabinet Schoof werken aan het versterken van de randvoorwaarden van het Ondernemingsklimaat voor ondernemers. Maar het Kabinet heeft daar uiteindelijk vanaf gezien, wegens de urgente uitdagingen waar onze economie en samenleving voor staan. In de Kamerbrief Ondernemingsklimaat en regeldruk, (Kamerstuk 32637, nr. 706) heeft het kabinet uiteengezet langs welke weg dit wordt aangepakt. Daarnaast staat de wereld niet stil. Geopolitieke ontwikkelingen en een veranderend mondiaal speelveld hebben impact op ons verdienvermogen en ondernemingsklimaat. Dit heeft onder meer betrekking op economische veiligheid; denk aan het beschermen van vitale belangen en sectoren, het voorkomen van ongewenste strategische afhankelijkheden en het vrijwaren van spionage en sabotage. Daarnaast zitten concurrerende economieën ook niet stil en nemen zij soms maatregelen die tot pull-effecten kunnen leiden en/of het internationaal gelijk speelveld kunnen beïnvloeden. Heden ten dage geldt eens te meer dat een sterke interne markt en openheid naar derde landen het uitgangspunt moeten vormen van ons handelen, zij het met inachtneming van mogelijke risico’s. Bedrijven moeten de kans krijgen om op een veilige en eerlijke manier internationaal te ondernemen en mee te profiteren van de schaalvoordelen die de interne markt ons biedt.
Tot het bedrijvenbeleid in internationaal opzicht wordt daarnaast het streven naar voorspelbaar en stabiel beleid gerekend. Het kabinet zet waar mogelijk geen nieuwe nationale koppen op Europees beleid en heroverweegt en schrapt waar nodig en mogelijk bestaande nationale koppen op basis van bestaande en aanvullende inventarisaties.
3) Het faciliteren van de transitie naar een toekomstbestendige, circulaire en inclusieve economie
De industrie vervult een centrale rol in de realisatie van een circulaire Nederlandse economie. In 2050 moet de industrie circulair zijn en worden er geen primaire grondstoffen (van niet-biogene oorsprong) meer gebruikt. De bijdrage die EZ levert aan de circulaire maakindustrie in het kader van het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) 2023-2030 draagt hier mede aan bij. Daarnaast versterkt het kabinet voor de weerbaarheid van Nederland de leveringszekerheid van kritieke grondstoffen via de Nationale Grondstoffenstrategie. De inzet op hergebruik van kritieke grondstoffen is hier onderdeel van een breder pallet aan handelingsperspectieven. Als randvoorwaarde wordt ingezet op behouden en versterken de concurrentiepositie van de industrie. Verduurzaming en circulaire economie biedt immers grote kansen voor bedrijven die vooroplopen in de transitie. Verder zorgt EZ ervoor dat bedrijven de economische en maatschappelijke kansenkunnen pakken die de digitalisering van de economie biedt (zie verder beleidsartikel 1 van deze begroting).
Bedrijven zijn verantwoordelijk om rekening te houden met mens, milieu in hun waardeketens en bedrijfsvoering. Om dit te stimuleren ondersteunt EZ, met andere ministeries (BZ is hiervoor primair verantwoordelijk), het opstellen van effectieve (Europese) (I)MVO-wetgeving, die een groep grotere bedrijven verplicht inzicht te vergroten in hun waardeketens en eventuele misstanden aan te pakken. Zo stimuleert EZ dat bedrijven transparant rapporteren over de impact van hun bedrijfsvoering en beleid op mens en milieu, ofwel hoe zij maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Sinds 2004 werd hiervoor de Transparantiebenchmark uitgevoerd. Per 2024 stopt EZ hiermee. De komst van de Europese Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD), die begin november 2022 door het Europees parlement is goedgekeurd, maakt de Transparantiebenchmark vanaf boekjaar 2024 overbodig. De CSRD verplicht een groep bedrijven om in hun jaarrapportage hun duurzaamheidsprestaties te rapporteren volgens nieuwe en meer gedetailleerde richtlijnen. Nationaal wordt ook gewerkt aan wetgeving (Kamerstuk 26485, nr. 398). Daarnaast worden (I)MVO-standaarden toegepast op het bedrijfsleveninstrumentarium van EZ. Zo worden bedrijven geïnformeerd over risico’s voor mens en milieu wanneer zij een subsidie ontvangen voor de inkoop van zonnepanelen of een innovatietraject, en geadviseerd en gestimuleerd om op een verantwoorde manier met deze risico’s om te gaan door ze in kaart te brengen, te mitigeren en zo nodig waardeketens te verleggen en/of toegang tot herstel te bieden. Op deze manier worden bedrijven geholpen met MVO. Tot eind 2023 liep hiervoor een pilot, die gebruikt wordt om de komende jaren (I)MVO proportioneel te integreren in het instrumentarium.
Kengetallen bedrijvenbeleid
In de aansluitende tabel staan de voornaamste kengetallen voor het bedrijvenbeleid. Het kabinet Schoof heeft de ambitie dat Nederland wereldwijd moet behoren tot de top 5 van de landen met een goede concurrentiepositie. Op basis van de meest recente World Competitiveness Ranking staat Nederland negende. Verder wordt met het bedrijvenbeleid gestreefd naar een koppositie voor Nederland op de internationale ranglijsten van de arbeidsproductiviteitsniveau en het European Innovation Scorebord.
Tabel 8 Kengetallen
Kengetallen
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
Bron
1. Arbeidsproductiviteitsniveau (positie NL)
9
9
10
10
10
10
10
11
Conference Board
2. Global Competitiveness index / World Competitiveness Ranking (positie NL)1
6
4
4
4
6
5
9
10
World Economic Forum / IMD Business School
3. European Innovation Scoreboard (positie NL)
4
4
5
4
4
4
4
3
Europese Commissie
4. R&D intensiteit (in % van BBP)
2,14
2,18
2,32
2,27
2,3
2,23
2,29
n.n.b
CBS
5. Rapportcijfer ondernemingsklimaat door bedrijven
6,7
6,4
6
6,1
Monitor ondernemingsklimaat
6. Aandeel industrie in bbp (in %)
11,1
10,8
10,8
11,1
11,4
11,6
11,2
n.n.b
CBS-statline
X Noot
1
Het World Economic Forum is vanaf 2020 gestopt met het publiceren van de cijfers.
B. Rol en verantwoordelijkheid
Onderstaande tabel geeft een samenvattend overzicht van de rollen en verantwoordelijken die de Minister van Economische Zaken heeft in het bedrijvenbeleid. In de tekst onder de tabel wordt verder toegelicht wat deze rollen en verantwoordelijkheden behelzen en op welke van de twee hierboven onderscheiden strategische doelen ze betrekking hebben.
Tabel 9 Rol en verantwoordelijkheid
Stimuleren
Financieren
Regisseren
(Doen) uitvoeren
Het stimuleren van innovatie met een grote impact op de economische en maatschappelijke vooruitgang en voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen
√
√
√
Goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap
√
√
√
Het faciliteren van de transitie naar een toekomstbestendige, circulaire en inclusieve economie
√
√
Het stimuleren van innovatie met een grote impact op de economische en maatschappelijke vooruitgang en voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen
Stimuleren
De minister stimuleert innovaties die bijdragen aan maatschappelijke vooruitgang door private investeringen in R&D te bevorderen via onder meer de Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO). Voor het stimuleren van private deelname aan publiek-private onderzoeksinitiatieven wordt onder meer de pps-toeslag ingezet vanuit de Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s).
Financieren/regisseren
De Minister van Economische Zaken is verantwoordelijk voor toegepast onderzoek en innovatie en werkt nauw samen met de Minister van OCW, die verantwoordelijk is voor het stelsel van (fundamenteel) onderzoek en wetenschap en de verwevenheid met onderwijs. De Minister van EZK coördineert het missiegedreven innovatiebeleid en financiert het ontwikkelen en benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief publiek-private samenwerking door onder meer:
– de TO2-instituten TNO, Deltares, MARIN en NLR te financieren;
– gezamenlijke regie met OCW op de publiek-private samenwerking via NWO, waarbij EZ een deel van NWO-TTW subsidieert;
– cofinanciering van de EFRO-programma's (Europees Fonds Regionale Ontwikkeling); voor de EFRO-programma's binnen Nederland draagt de Minister systeemverantwoordelijkheid;
– het bevorderen van innovatiegericht inkopen door overheden;
– het stimuleren van strategische markten en technologieën met o.a. sectoragenda’s;
– het bevorderen van de oprichting en groei van startups naar scale-ups, o.a. door de inzet van TechLeap;
– het beschermen van de economische veiligheid o.a. met de Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid en het ondernemersloket Economische Veiligheid.
Goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap
Stimuleren
De Minister stimuleert een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door onder meer:
– het aanbieden van een pakket van fiscale ondernemersstimulering gericht op zelfstandig ondernemerschap, bedrijfsoverdrachten en bedrijfsinvesteringen; daarnaast biedt het bedrijvenbeleid een samenhangend aanbod van financieringsinstrumenten om gewenste investeringen in bedrijven en projecten mogelijk te maken die onvoldoende financiering in de markt kunnen aantrekken (zie ook artikel 3 van deze begroting);
– het stapsgewijs integreren van advies en eisen met betrekking tot maatschappelijk verantwoord ondernemen in het bedrijfsleveninstrumentarium;
– het inrichten van een effectief en efficiënt werkend stelsel van intellectueel eigendom.
Regisseren
De Minister regisseert en coördineert de condities voor een gezond en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door onder meer:
– samenwerking met de relevante regionale netwerken en partners;
– informeren en ondersteunen van ondernemers (van het starten van een bedrijf tot het vinden van een opvolger) via de Kamer van Koophandel (KvK);
– mkb-ondernemers meer bij wet- en regelgeving betrekken via MKB-toets;
– het regisseren en uitvoeren van het nieuwe ‘programma vermindering regeldruk ondernemers’.
(Doen) uitvoeren
De Minister biedt overheids- en informatiediensten aan ter ondersteuning van ondernemers op regionaal, nationaal en internationaal niveau door onder meer toegang tot overheidsdiensten (financieel en/of door middel van kennis) via:
(a) de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland;
(b) het aansturen van het Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) met als oogmerk het aantrekken van buitenlandse investeerders, samen met de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking; en
(c) het Innovatie Attaché Netwerk ter ondersteuning van topsectoren, ondernemers en kennisinstellingen uit binnen- en buitenland bij hun internationale R&D- en innovatie-ambities.
Het faciliteren van de transitie naar een toekomstbestendige, circulaire en inclusieve economie
Stimuleren
De minister stimuleert de transitie naar een toekomstbestendige, circulaire en inclusieve economie door onder meer:
– het stimuleren van transparante MVO-rapportage door bedrijven, middels de Transparantiebenchmark en Europese wetgeving;
– samen met IenW in te zetten op maatschappelijk verantwoord inkopen en circulair ondernemen;
– versnelling van en toepassing van digitalisering in het mkb.
Regisseren
De Minister regisseert en coördineert de condities voor inclusieve economie door onder meer:
– samenwerking met de relevante regionale netwerken en partners;
– informeren en ondersteunen van ondernemers (van het starten van een bedrijf tot het vinden van een opvolger) via de Kamer van Koophandel (KvK);
– mkb-ondernemers meer bij wet- en regelgeving betrekken via MKB-toets;
– het regisseren en uitvoeren van het nieuwe ‘programma vermindering regeldruk ondernemers’.
Om – aanvullend op het jaarverslag – de Kamer te informeren over voortgang en effecten van beleid treft u op de website www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl informatie aan over de indicatoren en kengetallen. Deze website is te zien als een digitale bijlage van het EZK-jaarverslag. Deze website geeft tevens een volledig overzicht van de uitkomsten van alle op dit artikel uitgevoerde evaluaties.
C. Beleidsconclusies
Doorontwikkeling missiegedreven innovatie- en topsectorenbeleid
In 2025 is voortgebouwd op de succesvolle tripartiete samenwerking uit het topsectorenbeleid en de interdepartementale inzet om met innovatie zowel economisch als maatschappelijk impact te maken. Per 2026 is het topsectorenbeleid vervangen door ‘industriebeleid met focus’ en werken we in met missiegedreven innovatiebeleid samen in een nieuwe structuur. De regie over de thematische Kennis- en Innovatieagenda's ligt nu bij de betrokken vakdepartementen, zodat innovatie beter verbonden kan worden aan andere beleidsinstrumenten en de samenwerkingsstructuur toegankelijker wordt voor bedrijven en andere organisaties. Het Ministerie van Economische Zaken heeft, naast de coördinerende van het missiegedreven innovatiebeleid, specifiek de regie over de dwarsdoorsnijdende Kennis- en Innovatieagenda's maatschappelijk verdienvermogen, digitalisering en sleuteltechnologieën - waarbinnen uitvoering wordt gegeven aan de Nationale Technologiestrategie.
Toegepast Onderzoek Organisaties (TO2)
Naar aanleiding van de resultaten en aanbevelingen uit de TO2-evaluatie heeft het kabinet in 2025 de Kabinetsreactie op evaluatie Toegepast Onderzoek Organisaties (TO2) 2020-2023 en TO2 strategische plannen 2026-2029 naar de Tweede Kamer gestuurd (Kamerstuk 32 637, nr.711). Hierin staat beschreven hoe de departementen en de TO2-instituten (Deltares, MARIN, NLR, TNO en Wageningen Research) zich de komende jaren gaan inzetten zodat deze instituten hun taken voor onze economie, maatschappij en weerbaarheid goed kunnen blijven uitoefenen.
Lancering TechBridge call VK
Het Ministerie van Economische Zaken stimuleert internationale samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheden op het gebied van innovatie, technologie en wetenschap. Internationale samenwerking is een belangrijke component in het verder brengen van de technologieën uit de NTS. Met TechBridge is het mogelijk om bilaterale innovatieprojecten op te zetten met landen die een belangrijke aanvulling kunnen leveren aan de strategische ontwikkeling van de NTS-technologieën. In 2025 is de call met het VK op gebied van quantum de eerste die onder TechBridge werd opengesteld.
Intellectueel eigendomsbeleid
In 2025 is het beleid op het gebied van intellectueel eigendom voortgezet. Er is in april 2025 een onderzoeksrapport met betrekking tot economische omvang van het auteursrecht gepubliceerd . Deze studie meet de economische bijdrage van auteursrechtrelevante industrieën. Uit deze studie blijkt dat in 2022 de auteursrechtindustrieën € 60 mld bijdroegen aan de toegevoegde waarde, goed voor 6,0% van het Nederlandse bbp. Daarnaast is de website www.octrooicentrum.nl gelanceerd. Hiermee profileert Octrooicentrum Nederland zich als hét centrale expertisecentrum voor octrooien en brede IE-voorlichting. De nieuwe portal bundelt versnipperde informatie en biedt ondernemers, met name in het mkb, een helder startpunt om het IE-systeem optimaal te benutten. Door een herkenbaar eigen logo en actieve doorverwijzing naar partners binnen het ecosysteem, versterkt OCNL zijn rol als gids in de wereld van intellectueel eigendom.
Industriebeleid met focus
In 2025 is de uitvoering van het industriebeleid volgens plan verlopen. Met de publicatie van Industriebeleid met focus is een duidelijke koerswijziging ingezet, waarbij het bestaande topsectorenbeleid is herijkt en voorbereid op afschaffing per 2026. De beleidsmatige omslag naar een gerichter, strategischer industriebeleid is tijdig en zorgvuldig vormgegeven, in nauwe samenhang met groeimarkten en de Nationale Technologiestrategie.
De inzet heeft geleid tot scherpere prioritering en meer focus op strategische sectoren en waardeketens, mede tegen de achtergrond van toenemende geopolitieke spanningen en mondiale concurrentie.
Nationale Grondstoffenstrategie
Onder de Nationale Grondstoffenstrategie is in 2025 het Nederlands Materialen Observatorium (NMO) gelanceerd als centraal kenniscentrum voor kritieke grondstoffen en materialen. (Kamerstuk 32 852, nr. 395), d.d. 9 december 2025. Verder is geïnvesteerd in pilots ter uitwerking van de mogelijkheden voor voorraadvorming van kritieke grondstoffen ten aanzien van militaire schepen en medische technologie. Nederland neemt ook actief deel aan gesprekken over voorraadvorming in EU-verband. Daarnaast zijn eerste maatregelen genomen om verwerking van kritieke grondstoffen te stimuleren. Zo is er voor strategische projecten een centraal contactpunt ingericht bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), is er een werkgroep opgezet met publieke financiers, en heeft de Speciaal Vertegenwoordiger Nationale Grondstoffenstrategie gesprekken gevoerd met de industrie over opties om verwerking te ontwikkelen.
Economische Veiligheid
In het geopolitieke klimaat van 2025 was het thema economische veiligheid en weerbaarheid actueler dan ooit. Het kabinet acht het van cruciaal belang dat bedrijven de verschillende risico’s en hun handelingsopties kennen, om actuele uitdagingen op het gebied van economische veiligheid het hoofd te bieden en voorbereid te zijn op crises en/of conflicten. Daarom heeft EZ het bedrijfsleven via de campagne ‘Bescherm wat je sterk maakt’ in 2025 bewuster gemaakt van de risico's die bedrijven lopen op het terrein van economische veiligheid en zijn sessies met bedrijven georganiseerd ter voorbereiding op mogelijke crisissituaties.
Semicon
Om de prominente positie van Nederland in de halfgeleidersector te behouden zijn nationaal en internationaal belangrijke stappen gezet en resultaten behaald. Zo heeft EZ de Semicon Board NL gelanceerd. Vanuit dit platform met vertegenwoordigers uit de halfgeleidersector en kabinetsleden wordt een publiek-private agenda tot en met 2025 uitgewerkt op strategisch niveau, inclusief innovatie- en investeringsstrategie. Internationaal is, op initiatief van Nederland en onderschreven door alle Lidstaten, op 29 september de Europese Semicon Coalition verklaring ondertekend. Hierin is de gezamenlijke inzet voor herziening en versnelling van de Europese Chips Act gepresenteerd. En met de Important Project of Common European Interest (IPCEI) voor Advanced Semiconductor Technologies (AST) kiezen we voor de versterking van de halfgeleiderketen van Nederland en Europa.
Financiering
Het uitgevoerde beleid is volgens plan verlopen, er is meer beleid gevoerd dan initieel opgenomen in de beleidsprioriteiten. Op basis van het IBO-bedrijfsfinanciering zijn er diverse maatregelen genomen om de financieringsmarkt te versterken. Voor Durfkapitaal betrof dat onder meer de bijdrage aan het vervolgfonds van ETCI (Toekomstfonds) en de versterking van Invest-NL via het eigen vermogen, Blended Finance en het DeepTech Fonds (Toekomstfonds). Met deze versterking van investeringsfondsen komt er meer durfkapitaal beschikbaar voor startups en scale-ups, direct of via private investeringsfondsen (fonds-in-fonds).
Daarnaast is gestart met de uitwerking van de integratie van Invest-NL en Invest International en de vorming van een nationale investeringsinstelling. Er is speciale aandacht geweest voor Defensie binnen bestaande financieringsinitiatieven. Verder is ingezet op een versteviging van de bovenregionale samenwerking van de ROM’s, die een belangrijke rol spelen in de vroege fase financiering.
FinancieringsGids
Om voor mkb-ondernemers de toegang tot financiering te verbeteren heeft de KvK de FinancieringsGids ontwikkeld in opdracht van EZ en met publieke en private partijen. De ondernemer kan hier terecht voor informatie over financieringsopties en advies mogelijkheden. Financiers en dienstverleners die een ondernemer niet zelf kunnen helpen, kunnen naar de FinancieringsGids worden doorverwezen, zodat er ‘no wrong door’ is voor de ondernemer. In 2025 is de FinancieringsGids 237.402 keer bezocht, hebben 6.776 ondernemers de tool geheel doorgelopen en hebben 4.815 ondernemers contact opgenomen met een KvK adviseur.
Nationaal Programma Ruimte voor Economie
Op 20 juni 2025 is de ruimtelijk economische visie (REV) naar de Tweede Kamer gestuurd. Het doel van de visie is om richting te geven aan hoe we ruimte bieden voor economische dynamiek in tijden van verandering. Dit betekent voor nu en in de toekomst voldoende en kwalitatief goede ruimte voor bedrijvigheid op de juiste plek. Om zo het verdienvermogen te versterken, een aantrekkelijk vestigingsklimaat te creëren, nationale belangen te beschermen en een weerbare economie te borgen door een diversiteit aan economische functies.
De REV heeft inmiddels een doorvertaling gekregen in de Ontwerp Nota Ruimte. Op 17 november 2025 hebben we de tweede voortgangsrapportage over «Ruimte voor Economie» aan de Tweede Kamer gestuurd. In deze brief heeft het kabinet de ontwikkelingen en maatregelen om voldoende ruimte te waarborgen voor economische activiteit, zoals op bedrijventerreinen, campussen en industrieclusters rekening houdend met maatschappelijke transities. Meer specifiek is ingegaan over de aanpassing van de Wet Bedrijveninvesteringszones (BIZ) en de pilots toekomstbestendige bedrijventerreinen. Voor 2026 zal in samenwerking met provincies, gemeenten en ondernemers een uitvoeringsagenda worden opgesteld.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 10 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 2 (bedragen x € 1.000)
Realisatie
Vastgestelde begroting1
Verschil
2021
2022
2023
2024
2025
2025
2025
Verplichtingen
10.788.922
5.290.393
3.812.305
2.604.278
2.339.686
2.839.457
‒ 499.771
Uitgaven
7.004.468
4.995.025
2.282.168
2.097.900
1.816.564
2.005.808
‒ 189.244
Subsidies
5.702.794
3.956.769
1.073.308
836.353
533.031
871.559
‒ 338.528
MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)
10.818
7.626
9.172
10.619
4.640
24.124
‒ 19.484
Eurostars
17.764
18.930
20.645
20.672
20.140
22.558
‒ 2.418
Bevorderen Ondernemerschap
21.714
19.417
18.766
20.265
18.472
36.719
‒ 18.247
Cofinanciering EFRO, inclusief INTERREG
14.674
25.675
24.441
26.819
26.411
32.077
‒ 5.666
Bijdrage aan ROM's
7.154
8.620
13.109
17.251
12.710
11.623
1.087
Verduurzaming industrie
9.149
45.380
57.217
65.401
0
Startup-beleid
10.684
10.821
11.677
5.616
6.053
4.214
1.839
Urgendamaatregelen industrie
27.494
90
3.792
3.818
0
Noodloket (TOGS)
164
4
0
Qredits (subsidie)
3.000
0
Tegemoetkoming vaste lasten
5.434.647
3.486.352
236.810
37.007
10.326
30.000
‒ 19.674
Tegemoetkoming vaste lasten Caribisch Nederland
25.922
228
0
Invest-NL
6.387
10.276
20.257
5.623
12.740
12.231
509
Europees Defensie Fonds cofinanciering
5
17
157
138
1.200
‒ 1.062
Omscholing naar tekortsectoren
368
596
11
0
Tegemoetkoming vaste lasten starters
13.007
14.820
3.625
205
500
‒ 500
Infrastructuur duurzame industrie
4.832
285
1.192
29
0
R&D mobiliteitssectoren
8.173
32.452
33.581
34.493
24.664
27.900
‒ 3.236
SEG
78.974
76.166
13.145
121
782
782
Herstructurering winkelgebieden
6.219
15.215
14.563
15.537
14.888
649
NGF - project Groenvermogen Nederlandse Economie
10.706
30.607
54.469
0
NGF - project Health-RI
10.000
12.000
11.533
11.000
11.000
0
NGF - project RegMed XB
9.400
15.541
12.061
6.294
5.959
5.751
208
NGF - project QuantumDeltaNL
45.855
82.508
83.763
54.780
151.714
‒ 96.934
NGF - project Oncode-PACT
3.236
44.968
53.253
58.543
40.875
17.668
NGF - project Circulaire Plastics
7.279
28.083
0
NGF - project NXTGEN HIGH TECH
126.616
37.283
58.235
58.705
‒ 470
NGF - project PhotonDelta
39.812
35.118
47.993
53.261
‒ 5.268
NGF - project Opschaling PPS beroepsonderwijs
38.256
33.156
33.366
35.089
‒ 1.723
NGF - project Biobased Circulair
2.572
0
NGF - project Material Independence & Circulair Batteries
17.120
70.868
‒ 53.748
Indirecte kostencompensatie ETS
59.802
147.311
0
IPCEI Cloudinfrastructuur en services
1.506
11.078
9.735
14.252
‒ 4.517
IPCEI Micro elektronica
21.173
16.079
20.660
20.811
‒ 151
Aanvullende tegemoetkoming evenementen
19.882
267
41
41
Omzetderving Limburg
23.600
0
Investeringen Verduurzaming Industrie Klimaatfonds
3.947
29.306
0
EuroHPC
647
647
2.678
13.000
‒ 10.322
EuroQCI
15.177
‒ 15.177
Tegemoetkoming Energiekosten
156.233
10.270
341
5.387
‒ 5.046
Qredits duurzaamheid
4.000
4.000
0
Actieplan Groene en Digitale Banen
4.932
5.000
‒ 68
Brexit Adjustment Reserve
609
9.504
185
30
81.136
‒ 81.106
Ruimte voor economie
587
9.770
‒ 9.183
Maritieme Maakindustrie
2.065
18.000
‒ 15.935
Nationaal Versterkingsplan Microchip-talent
41.357
30.398
10.959
Stikstofaanpak piekbelasters industrie
4.600
0
PEGA - Ruimte voor economie
1.700
1.700
Overige subsidies
1.469
3.576
3.252
5.694
5.296
9.331
‒ 4.035
Leningen
230.500
1.500
64.549
0
11.000
0
11.000
Bedrijfssteun
193.000
1.500
6.000
6.000
Qredits (leningen)
37.500
0
NGF - project PhotonDelta (leningen)
64.549
0
PEGA - economische bedrijvigheid
5.000
5.000
Garanties
29.003
27.868
31.357
28.807
17.209
75.965
‒ 58.756
BMKB
23.826
12.233
18.299
19.010
14.011
40.248
‒ 26.237
Klein Krediet Corona
521
1.428
1.004
1.182
392
392
Groeifaciliteit
15
3.092
4.654
8.615
2.481
8.972
‒ 6.491
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
4.641
11.115
11.745
‒ 11.745
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) Corona
7.400
15.000
‒ 15.000
MKB financiering
325
325
Opdrachten
7.927
5.896
9.065
16.300
8.857
9.939
‒ 1.082
Onderzoek en opdrachten
4.206
2.999
4.981
6.032
6.732
6.039
693
Caribisch Nederland
501
558
169
1.030
391
799
‒ 408
ICT beleid
73
3
0
0
Regeldruk
731
836
1.134
667
962
2.336
‒ 1.374
Regiekosten regionale functie
11
0
Budget samenwerking regio
379
223
806
756
756
Small Business Innovation Research
2.405
1.121
1.058
16
765
‒ 749
Stikstofaanpak piekbelasters industrie
1.500
7.125
0
Verduurzaming industrie
640
0
Bijdragen aan agentschappen
168.731
179.045
165.473
190.828
149.105
112.647
36.458
Bijdrage RVO.nl
168.023
178.480
164.670
190.061
148.457
111.868
36.589
Rijksinspectie Digitale Infrastructuur
708
565
803
767
648
779
‒ 131
Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s
369.824
373.731
431.896
529.100
554.951
428.546
126.405
Bijdrage aan TNO
207.525
216.876
251.535
302.304
345.506
237.764
107.742
Kamer van Koophandel
134.518
143.881
159.177
202.813
187.115
160.148
26.967
NWO TTW
27.781
12.974
21.184
23.983
22.330
30.634
‒ 8.304
Bijdragen aan medeoverheden
20.570
23.282
38.274
31.532
30.649
19.010
11.639
MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)
20.570
23.282
38.274
31.532
30.649
19.010
11.639
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
378.120
405.813
428.175
457.248
469.704
488.142
‒ 18.438
Internationaal Innoveren
40.751
38.246
45.406
47.778
51.861
52.752
‒ 891
PPS-toeslag
171.099
199.531
185.314
173.765
191.229
189.311
1.918
TO2 (exclusief TNO)
62.593
60.122
63.010
79.449
76.010
70.724
5.286
Topsectoren overig
8.843
6.492
9.355
7.615
8.783
18.198
‒ 9.415
Ruimtevaart (ESA)
75.287
82.162
85.685
89.890
94.933
85.403
9.530
Bijdrage NBTC
9.425
9.755
10.497
10.218
11.569
10.285
1.284
Bijdragen organisaties
3.423
3.251
2.545
2.783
3.514
6.192
‒ 2.678
Economische ontwikkeling en technologie
6.699
6.237
21
141
6.657
‒ 6.516
EU-cofinanciering JTF
17
18.961
15.992
14.232
16.331
‒ 2.099
Faciliteiten toegepast onderzoek TO2 en RKI
20.007
9.143
24.000
‒ 14.857
NGF - project NXTGEN HIGH TECH Ruimtevaart
7.402
9.730
8.289
8.289
0
Stortingen in begrotingsreserves
96.999
21.117
40.071
7.731
42.057
0
42.057
Storting reserve BMKB
3.564
4.123
15.161
7.377
11.892
11.892
Storting reserve Groeifaciliteit
52.210
0
Storting reserve GO
40.506
24.154
0
Storting reserve maatwerk garanties
30.000
30.000
Storting reserve MKB Financiering
719
844
756
354
165
165
Storting reserve BMKB-groen
16.150
0
Ontvangsten
591.029
1.004.319
330.798
282.502
416.082
390.119
25.963
Luchtvaartkredietregeling
1.801
2.447
3.065
2.494
1.242
1.242
Rijksoctrooiwet
46.554
51.954
52.857
53.780
53.885
47.066
6.819
Eurostars
5.370
5.011
4.906
3.419
4.514
4.250
264
F-35
4.669
5.399
4.893
2
10.576
‒ 10.576
Diverse ontvangsten
14.140
23.012
17.525
11.611
17.334
1.244
16.090
Bedrijfssteun
46.269
21.425
34.532
33.908
33.653
40.367
‒ 6.714
Noodloket (TOGS)
1.363
186
26
18
4
4
Tegemoetkoming vaste lasten
155.355
275.539
173.682
75.733
41.306
76.700
‒ 35.394
Tegemoetkoming vaste lasten starters
202
191
728
364
0
Omscholing tekortsectoren
23
4
0
BMKB
23.116
22.684
23.112
17.159
18.270
33.000
‒ 14.730
Onttrekking reserve BMKB
126.882
56.746
56.746
Klein Krediet Corona
461
80
170
85
0
Onttrekking reserve KKC
140.061
8.847
778
1.097
2.339
2.339
Groeifaciliteit
1.753
2.053
1.785
2.067
1.724
8.000
‒ 6.276
Onttrekking reserve Groeifaciliteit
867
2.647
5.577
757
757
SEG
373
9
175
0
NGF - project Groenvermogen van de Nederlandse economie
4.900
0
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
22.245
16.038
9.067
5.433
6.203
13.000
‒ 6.797
Onttrekking reserve Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
81.752
2.106
156.458
156.458
NGF - project Opschaling PPS beroepsonderwijs
1.789
1.789
Tegemoetkoming Energiekosten
137
61.770
19.285
34.916
‒ 15.631
MKB Financiering
788
913
843
792
573
573
Brexit Adjustment Reserve
485.547
13
4
121.000
‒ 121.000
X Noot
1
Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
Tabel 11 Uitsplitsing verplichtingen (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting1
Verschil
2021
2022
2023
2024
2025
2025
Verplichtingen
10.788.922
5.290.393
3.812.305
2.604.278
2.339.686
2.839.457
‒ 499.771
waarvan garantieverplichtingen
535.736
333.583
368.822
325.012
402.671
1.250.000
‒ 847.329
waarvan overige verplichtingen
10.253.186
4.956.810
3.443.485
2.279.266
1.937.015
1.589.457
347.558
X Noot
1
Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
E. Toelichting op de financiële instrumenten
Verplichtingen
Garantieverplichtingen
De garantieverplichtingen zijn voor € 847,3 mln niet benut. Dit wordt deels veroorzaakt door de reguliere garantieregelingen.
De onderbenutting betreft de volgende regelingen: BMKB € 473,9 mln; Garantie Ondernemingsfinanciering € 381,4 mln en de Groeifaciliteit € 85 mln.
Overige verplichtingen
Naast de garantieverplichtingen is er per saldo voor € 347,6 mln meer aan verplichtingen aangegaan dan begroot. De belangrijkste oorzaken zijn:
– De regeling MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) wordt centraal uitgevoerd door RVO, het decentrale gedeelte wordt via SPUKs uitgevoerd door de Provincies. De middelen voor de SPUKs over 2025 zijn in de 1e suppletoire begroting overgeheveld naar het mede-overheden instrument voor de MIT om vanaf dat instrument de SPUKs af te geven. Hiertoe is € 30 mln aan verplichtingen budget in 2025 overgeheveld. Het restant op dit instrument voor 2025 is de realisatie op het gedeelte van de MIT dat door RVO wordt uitgevoerd. Dit is het nationale vangnet voor projecten die inter-regionaal zijn en niet via de Provincies kunnen worden gefinancierd.
– Het Ministerie van Economische Zaken is penvoerder van TNO en verstrekt in die rol de Rijksbijdrage aan TNO. De realisatie op het verplichtingsbudget over 2025 is € 160 mln hoger dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting. Dit als gevolg van het verstrekken van aanvullende opdrachten aan TNO vanuit het Rijk waarvoor andere departementen middelen hebben overgeheveld naar de EZ-begroting.
– Voor de Faciliteiten Toegepast Onderzoek (FTO) is in de 1ste suppletoire begroting € 46,6 mln aan verplichtingenbudget toegevoegd voor het begrotingsjaar 2025. Door vertraging in de uitvoering van de deelvoorstellen DigiLab en Duurzaamheid zijn deze verplichtingen eind 2024 niet meer aangegaan. In 2025 zijn de beschikking afgegeven en uitbetaald aan de deelnemende TO2-instellingen en RKI's.
– Voor het NGF-project PhotonDelta zijn in 2024 niet alle middelen verplicht en tot besteding gekomen. Vanwege de 100%-eindejaarsmarge op NGF-middelen zijn de resterende middelen in 2025 bij de 1e Suppletoire Begroting aan het budget van dit jaar toegevoegd. Daarnaast is er bij de 1e Suppletoire Begroting een nieuwe toekenning gedaan voor het project, resulterend in een ophong van het verplichtingenbudget van € 53,8 mln in 2025. Dit betrof een eerder voorwaardelijke toekenning op de NGF begroting. Deze middelen zijn op het instrument geplaatst en verplicht. Hierdoor is de verplichtingenrealisatie hoger dan initeel geraamd.
– Voor het NGF-project QuantumDelta zijn in 2024 niet alle middelen verplicht en tot besteding gekomen. Vanwege de 100%-eindejaarsmarge op NGF-middelen zijn de resterende middelen in 2025 bij de 1e Suppletoire Begroting aan het budget van dit jaar toegevoegd. Daarnaast is er op basis van een nieuwe RVO-raming van de besteding van de middelen, onder andere bij de 2e Suppletoire Begroting € 45,0 mln aan verplichtingenbudget geschoven naar 2026. In totaal is er in 2025 € 73,8 mln minder verplicht dan geraamd bij de Ontwerpbegroting 2025.
– Voor het NGF-project Material Independence & Circular Batteries zijn in 2024 niet alle middelen verplicht en tot besteding gekomen. Vanwege de 100%-eindejaarsmarge op NGF-middelen zijn de resterende middelen in 2025 bij de 1e Suppletoire Begroting aan het budget van dit jaar toegevoegd. € 129,3 mln is vervolgens verplicht, waardoor de realisatie bij de verplichtingen hoger is dan bij de Ontwerpbegroting 2025 geraamd.
– Bij de 2e Suppletoire Begroting is onderdeel van een grote verplichting ten behoeve van PIXEurope wordt een verplichting aangegaan op het Internationaal Innoveren instrument. Hierdoor is de verplichtingen realisatie € 47,8 mln hoger dan in de Ontwerpbegroting werd geraamd.
Uitgaven
Subsidies
MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)
De MIT richt zich specifiek op het innovatieve mkb en is een gezamenlijk(e) (gefinancierde) regeling van Rijk en provincies. De MIT is bedoeld als laagdrempelige regeling om de innovatiekracht van het mkb te benutten voor de doelen van het Missiegedreven Innovatiebeleid en een bijdrage te leveren aan regionale innovatiestrategieën. Sinds 2015 werken EZ en de provincies samen in de MIT-regeling die onder 1.340 ondernemers op jaarlijkse basis van een positieve naamsbekendheid geniet als stabiel en laagdrempelig EZ-beleid.
De middelen voor de MIT over 2025 zijn bij de 1e suppletoire begroting overgeheveld naar het mede-overheden instrument voor de MIT om vanaf dat instrument de SPUKs af te geven. Hiertoe is € 12 mln aan kasbudget in 2025 overgeheveld. Het restant op dit instrument voor 2024 is de realisatie op het gedeelte van de MIT dat door RVO wordt uitgevoerd. Dit is het nationale vangnet voor projecten die inter-regionaal zijn en niet via de Provincies kunnen worden gefinancierd.
Bevorderen Ondernemerschap
Op het kasbudget van Bevorderen Ondernemerschap is in 2025 € 18,2 mln minder gerealiseerd dan geraamd. Het budget is negatief bijgesteld als gevolg van het overhevelen van budget ter dekking van de RVO-uitvoeringskosten van de directie Ondernemingsklimaat en Topsectoren en Industriebeleid, waaronder respectievelijk € 4,8 mln uit het werkbudget van de directie Ondernemingsklimaat en € 2,3 mln uit het werkbudget van de directie Topsectoren en Industriebeleid en € 2,6 mln uit de beleidsmiddelen voor Grondstoffen en Circulair. Daarnaast is een bijdrage van € 4,1 mln ter financiering van de FinancieringsGids overgeheveld naar het KvK-instrument. Verder werden deze middelen ingezet ter dekking van diverse kleine tekorten en opdrachten.
Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL)
De TVL is inmiddels gesloten. Voor de TVL zijn alleen nog uitbetalingen voorzien voor lopende bezwaar- en beroepzaken, overgang tot betaling is afhankelijk van wanneer een uitspraak wordt gedaan of een bezwaar- of beroepzaak gegrond wordt verklaard. Dit jaar zijn er minder bezwaar- en beroepzaken tot uitspraak gekomen waardoor er ook minder uitgaven zijn gedaan. In totaal zijn de uitgaven hierdoor € 19,7 lager dan geraamd bij de ontwerpbegroting.
NGF-projec QuantumDeltaNL
Voor het NGF-project Quantum Delta is gedurende 2025 op basis van de voortgang en uitvoeringsinformatie van het project een gedeelte van het verplichtingen en kas budget doorgeschoven naar latere jaren. Hierdoor is de realisatie lager dan in de ontwerpbegroting was voorzien.
NGF-project Oncode-PACT
Gedurende 2024 is door vertraging in de uitvoering € 17 mln minder kasbudget uitgegeven via het NGF-project Oncode. Dit is in 2025 toegevoegd aan de middelen en vervolgens in 2025 wel tot uitbetaling gekomen. Hierdoor is de realisatie hoger dan er in de ontwerpbegroting werd verwacht.
NGF-project Material Independence & Circular Batteries
Voor het NGF-project Material Independence & Circular Batteries is bij de 1e Suppletoire Begroting € 91,6 mln aan kasmiddelen verschoven naar latere jaren in lijn met het verwachte uitfinancieringsritme van RVO voor de beschikking die dit jaar is aangegaan voor het vorig jaar goedgekeurde NGF-project. Hierdoor zijn er minder middelen tot besteding gekomen dan bij de Ontwerpbegroting geraamd.
EURO-HPC
Om de AI-gedreven transformatie bij te kunnen houden en sturen en het AI-ecosysteem verder versterken en de afhankelijkheden van geavanceerde AI-modellen bij grote techplatforms verminderen, wordt er geïnvesteerd in een AI-faciliteit. Vanuit de EZ begroting zijn middelen overgeheveld vanuit EuroHPC om dit mogelijk te maken. Hierdoor is in 2025 de realisatie lager geweest dan in de ontwerpbegroting werd verwacht.
EURO-QCI
Binnen EURO QCI zijn middelen gereserveerd voor uitvoering door TNO. Voor de betaling aan TNO zijn middelen overgeheveld naar een ander instrument waardoor de realisatie niet op dit instrument plaatsvond en daardoor lager uitvalt dan orgineel geraamd. Daarnaast wordt er in verband met een lagere liquiditeitsbehoefte door TNO ook € 5 mln naar een later jaar verschoven om beter aan te sluiten bij de kas- en verplichtigenbehoefte.
Brexit Adjustment Reserve
De Onderuitputting heeft voornamelijk betrekking op het onderdeel saneringsregeling binnen de Visserijsector. Deze regeling is opgesteld voor Nederlandse visserijbedrijven die negatieve gevolgen ondervinden als gevolg van de Brexit en hierdoor geen toekomst meer zien in de visserij. In totaal zijn er 82 aanvragen ingediend. Na beoordeling is gebleken dat 31 van de 82 saneringsaanvragen niet konden worden doorgezet. Deze aanvragen zijn ingetrokken of afgewezen omdat deze niet voldeden aan de vereisten van de regeling.
De Minister van LVVN heeft zich ingezet om te onderzoeken of er mogelijkheden bestaan om een aanvullende regeling open te stellen binnen dit onderdeel. Gezien het aflopen van de BAR, en door juridische- en beleidstechnische belemmeringen zijn er geen mogelijkheden gevonden om een aanvullende regeling open te stellen.
Maritieme Maakindustrie
Voor de Innovatieregeling vanuit het Rijksregiebureau Maritieme Maakindustrie voor Maritieme Innovatie Projecten is in 2025 de eerste call opengesteld en verplicht. Op basis van de financieringsbehoefte van de goedgekeurde projecten is bij de 1e suppletoire begroting 2025 een kasschuif doorgevoerd. Als gevolg hiervan is het kasbudget met € 15,9 mln verlaagd in 2025 en verschoven naar latere jaren op de begroting.
Nationaal Versterkingsplan Microchip-talent
Bij de 1e suppletoire begroting zijn extra middelen overgeheveld van de Aanvullende Post (AP) voor het onderdeel Levenslang Ontwikkelen (LLO) van het Versterkingplan. De extra middelen voor 2025 zijn volledig tot besteding gekomen.
Garanties
BMKB
Voor de Borgstelling MKB-kredieten (BMKB) zijn in 2025 minder uitgaven gematerialiseerd dan verwacht. Dit is te verklaren doordat de afgelopen jaren niet alle ruimte voor nieuwe garanties is benut. Hierdoor zijn zowel de uitgaven als de inkomsten lager uitgevallen.
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
Onder de GO regeling worden garanties afgegeven op middelgrote en grote leningen. In 2025 zijn er minder schadebetalingen geweest op de bestaande garanties waardoor minder is uitgegeven dan verwacht.
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO-C)
De Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) Corona is sinds 2022 gesloten en er zijn in 2025 geen toekenningen voor uitbetalingen ingediend. Hierdoor is er minder uitgegeven dan verwacht. De middelen van de GO-C vloeien terug naar de generale middelen.
Bijdragen aan agentschappen
Bijdrage RVO.nl
In verband met bijstellingen en extra opdrachten aan de RVO zijn er meer uitgaven gedaan in 2025 dan eerst was begroot. Gedurende het jaar is er extra budget toegevoegd wat het verschil tussen de begrote en gerealiseerde uitgaven verklaard.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
Bijdrage aan TNO
Het Ministerie van Economische Zaken is penvoerder van TNO en verstrekt in die rol de Rijksbijdrage aan TNO. De realisatie op het kasbudget over 2025 is € 107,7 mln hoger dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting. Dit als gevolg van het verstrekken van aanvullende opdrachten aan TNO vanuit het Rijk waarvoor andere departementen middelen hebben overgeheveld naar de EZ-begroting.
Kamer van Koophandel
Gedurende het jaar zijn er extra budgetten toegevoegd om additionele opdrachten door de Kamer van Koophandel (KvK) te laten uitvoeren. Daarnaast is bij de 2e suppletoire begroting is € 11,7 mln aan kasbudget toegevoegd aan het budget voor de Kamer van Koophandel. Deze ophoging betreft o.a. aanvullende bijdragen vanuit andere departementen (o.a. SZW, J&V, I&W, BZK, LVVN, Fin, en VWS) voor het Handelsregister van de Kamer van Koophandel. De verhoging is het gevolg van sterk gestegen kosten.
Bijdragen aan mede-overheden
MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)
De regeling MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) wordt centraal uitgevoerd door RVO, het decentrale gedeelte wordt via SPUKs en Decentralisatie Uitkering uitgevoerd door de Provincies. De middelen voor de SPUKs over 2025 zijn bij de 1ste suppletoire begroting overgeheveld naar het mede-overheden instrument voor de MIT om vanaf dat instrument de SPUKs af te geven. Hierdoor is de realisatie van de kasuitgaven € 11,6 mln hoger dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting.
Bijdragen aan (inter-)nationale organisaties
Faciliteiten toegepast onderzoek TO2 en RKI
Voor het themavoorstel DigiLab, onderdeel van de eerste FTO-ronde, hebben de deelnemende TO2’s en RKI’s een geactualiseerde liquiditeitsprognose opgesteld. Omdat de benodigde middelen voor 2025 lager uitvallen dan aanvankelijk geraamd, is € 9 mln verschoven naar latere jaren. Daarnaast is een deel van de uitgaven via de begroting van het Ministerie van IenW gefaciliteerd.
Stortingen Begrotingsreserves
Storting reserve BMKB
Er is een begrotingsreserve (risicovoorziening) voor de BMKB waardoor een verevening mogelijk is van premie-inkomsten en schade-uitgaven over een reeks van jaren. De regeling is namelijk conjunctuurgevoelig (in tijden van krimp en recessie hogere verliezen) waardoor uitgaven en inkomsten kunnen fluctueren. In verband met de hogere ontvangsten dan uitgaven op de garanties onder de BMKB is € 11,9 mln gestort in de begrotingsreserve.
Storting reserve Maatwerkgarantie
Bij de 1e suppletoire begroting is er een bedrag van € 30 mln gestort in een nieuwe begrotingsreserve. Deze begrotingsreserve betreft een risicovoorziening voor de inrichting van een maatwerkgarantie, welke is gevuld met een storting van het Ministerie van Defensie en het Ministerie van Economische Zaken
Kengetallen
Strategisch doel 1: Het bevorderen van een innovatieve, concurrerende en weerbare economie voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen met een sterke positionering op de groeimarkten van de toekomst
Tabel 12 Kengetallen behorend bij strategisch doel 1
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
Bron
MIT
RVO
Aantal bedrijven dat deelneemt aan MIT
1.206
1.287
1.434
1.422
1.693
1.846
1.576
1.498
1.589
14051
n.n.b
Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met MIT (x € 1 mln)
86
83
96
106
112
119
114
111
109
100
n.n.b
Eurostars
RVO
Aantal Nederlandse deelnemers aan Eurostars
69
75
72
72
68
74
87
81
82
79
72
waarvan bedrijven
50
52
49
55
43
48
64
67
67
60
61
waarvan hightech MKB (%)
96%
90%
98%
93%
88%
94%
95%
91%
90%
97%
93%
Door Eurostars ondersteunde private R&D-uitgaven van Nederlandse deelnemers (x € 1 mln)
32
28
30
36
30
33
40
39
41
38
40
Horizon Europe
RVO/ EC
Aantal Nederlandse deelnemers aan Horizon Europe
39
806
1.267
1.638
1.793
waarvan bedrijven
8
527
871
1.150
1.264
Omvang Horizon EU-middelen voor Nederlandse deelnemers (retour in mln euro)
34,5
1.365
3.124
4.307
4.963
waarvan aan bedrijven (%)
5%
19,7%
26,5%
25,8%
25,4%
Retourpercentage voor Nederland (%)
5,9%
9,0%
9,4%
9,0%
8,6%
WBSO
RVO
Aantal bedrijven (met S&O verklaring) dat gebruik maakt van WBSO
22.980
22.330
21.265
20.279
20.046
20.340
20.339
19.484
19.392
18.979
n.n.b
Door WBSO ondersteunde private R&D-uitgaven (S&O-loon, x € 1 mln)
3.868
3.930
4.008
4.042
4.291
4.396
4.611
4.728
5.017
5.036
n.n.b
Door WBSO ondersteunde private R&D-uitgaven (S&O- NIET-loonuitgaven, x € 1 mln)
2.426
2.787
2.686
2.746
2.831
2.857
3.150
3.494
3.689
3.331
n.n.b
TO2
Klanttevredenheid Deltares
8,7
8,6
8,2
8,7
9,2
9,1
8,7
9,1
9
9,1
9,2
Deltares
Klanttevredenheid MARIN
8,8
8,9
9,1
9
8,9
9,2
9,1
9,6
9,1
9,6
9,7
Marin
Klanttevredenheid NLR
8,8
8,7
8,7
8,7
8,7
8,7
8,9
8,9
8,9
8,8
8,8
NLR
Klanttevredenheid TNO
8,4
8,6
8,6
8,8
8,7
8,9
8,9
8,9
8,9
8,8
n.n.b
TNO
Kennisbenutting Deltares
96%
97%
93%
95%
88%
82%
96%
93%
100%
100%
100%
Deltares
Kennisbenutting Marin
97%
100%
100%
100%
97%
100%
100%
100%
100%
100%
100%
Marin
Kennisbenutting NLR
99%
99,5%
99%
96%
97%
98%
96%
98%
97%
98%
98%
NLR
Kennisbenutting TNO
98%
98%
98%
99%
96%
97%
97%
97%
98%
96%
n.n.b
TNO
Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA)
Aantal Nederlandse bedrijven dat deelneemt aan ruimtevaartprogramma’s ESA
121
121
136
160
179
193
208
218
218
241
n.n.b
ESA
Ruimtevaart geo-return/retour (%)
1,02
1,18
1,16
1,11
1,13
1,07
1,09
1,08
1,08
1,04
n.n.b
ESA
X Noot
1
in verband met de verzilveringsperiode van MIT-kennisvouchers zijn de cijfers van 2024 voorlopig, met een peildatum van 6 februari 2026. Dat het definitieve aantal bedrijven dat deelneemt aan MIT nog niet beschikbaar is, heeft te maken met kennisvouchers die nog verzilverd kunnen worden.
Strategisch doel 2: Een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap
Tabel 13 Kengetallen behorend bij strategisch doel 2
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
Bron
BMKB1
RVO
Verstrekte garanties BMKB, x € 1 mln (90%)
401
591
502
527
538
380
301
326
311
268
291
Totaal aantal verstrekte garanties
2.545
3.688
3.299
3.094
2.751
1.962
1.138
1.042
975
858
941
BMKB-Corona2
RVO
Verstrekte garanties BMKB, x € 1 mln (90%)
448
42
1
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
Totaal aantal verstrekte garanties
4.123
245
7
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
Groeifaciliteit
RVO
Verstrekte garanties Groeifaciliteit, x € 1 mln
19
37
21
19
10
3
10
8
8
25
4
Totaal aantal verstrekte garanties
14
17
8
10
9
7
7
7
6
23
6
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
RVO
Verstrekte garanties GO, x € 1 mln
137
58
91
56
45
158
34
11
41
36
8
Totaal aantal verstrekte garanties
76
36
80
54
31
15
6
6
11
33
15
GO-Corona
RVO
Verstrekte garanties GO, x € 1 mln
572
91,3
2
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
Totaal aantal verstrekte garanties
92
14
1
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
Klein Krediet Corona
RVO
Verstrekte garanties KKC, x € 1 mln (95%)
36
27
0,2
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
Totaal aantal verstrekte garanties
1.117
913
8
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
Qredits
Qredits
Aantal verstrekte kredieten
1.373
1.750
2.238
3.557
4.277
4.988
4.155
3.835
4.546
3.800
3.954
Innovatie Attaché Netwerk
IAN/RVO.nl
Geformaliseerde samenwerkingsverbanden
78
97
60
57
37
15
21
51
69
114
n.n.b
Klanttevredenheid
8,6
8,1
8,2
8
8,6
8,2
8,2
8,4
8,7
8,5
n.n.b
Netherlands Foreign Investment Agency3
NFIA/RVO.nl
Projecten
207
227
224
248
268
180
265
211
174
171
164
Investeringsomvang (x € 1 mln)
1.765
1.467
1.227
2.755
4.105
1.443
2.074
3.819
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
Werkgelegenheid (arbeidsplaatsen)
7.779
7.570
8.158
8.475
10.866
6.397
9.905
7.943
4.230
4.302
3.845
KvK4
KvK
Waardering Kamer van Koophandel
7,1
7,2
‒ 10
‒ 10
‒ 5
5
6
7
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
Klanttevredenheid Kamer van Koophandel
80%
82%
n.n.b.
X Noot
1
In december 2022 is de BMKB-groen (BMKB-G) gestart om de financieringsmogelijkheden voorverduurzamingsinvesteringen voor het mkb te vergroten. In 2025 is het aantal BMKB-Gborgstellingen 2 met een garantieomvang van € 1,5 mln.In 2019 is door (toenmalig) EZK afgesproken dat voor de cijfers van de BMKB niet meer wordtuitgegaan van 100% van het borgstellingskrediet, maar van 90% van het krediet, waar wedaadwerkelijk borg voor staan. Dit is voor de hele reeks met terugwerkende kracht aangepast.
X Noot
2
De ‘Corona-modules’ van de BMKB en de GO zijn vervallen, evenals de KKC-regeling.Bij de KKC regeling staat de overheid voor 95% garant van de hoofdsom
X Noot
3
Sinds 2023 maakt de investeringsomvang geen onderdeel meer uit van de kernindicatoren van NFIA, omdat 1) de investeringsomvang geen target is voor de NFIA en daarmee buiten de strategie valt, en 2) omdat de investeringsomvang een vertekend beeld geeft: de investeringsomvang om een project in Nederland te realiseren/ operationaliseren wordt niet noodzakelijkerwijs volledig in Nederland besteed.
X Noot
4
De KvK houdt vanaf 2023 de ”Waardering Kamer van Koophandel” niet meer bij. Customer Satisfaction (CSAT) is in plaats gekomen. Dit is een score van 0 tot 100%, die aangeeft hoe tevreden klanten waren met een product, dienst, of kanaal.
Ontvangsten
F-35 (Joint Strike Fighter)
Bij de 2e suppletoire begroting zijn de geraamde ontvangsten voor Joint Strike Fighter (JSF) met € 10,5 mln naar beneden bijgesteld naar 0. Eind 2023 is besloten om de afdracht voor 2023-2025 te pauzeren. De reden hiervoor is dat in de contracten van deze jaren geen rekening gehouden is met de hoge inflatie in Nederland. Er is afgesproken dat deze vrijstelling mogelijk is omdat de leveranciers voor het afgesproken jaar 2062 alsnog de totale afdracht kunnen doen.
Diverse Ontvangsten
Het instrument Diverse ontvangsten is in de 2e suppletoire begroting met € 10 mln naar boven bijgesteld. Dit betreft onder andere het desalderen van de afrekening van de RVO-opdracht 2024 die lager uitviel dan eerder geraamd.
Tegemoetkoming Vaste lasten
Voor de Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) wordt teruggevorderd indien bij de definitieve vaststelling blijkt dat de daadwerkelijke omzetderving lager is geweest dan aanvankelijk door de aanvrager was geraamd. In dergelijke gevallen wordt (een deel van) het eerder uitgekeerde voorschot teruggevorderd. Uiteindelijk is in vergelijking met de Ontwerpbegroting 2025 aan het eind van 2025 € 35,4 mln minder ontvangsten binnen gekomen dan geraamd.
BMKB
Voor de Borgstelling MKB-kredieten (BMKB) zijn in 2025 minder uitgaven gerealiseerd dan verwacht. Dit is te verklaren doordat de afgelopen jaren niet alle ruimte voor nieuwe garanties is benut. Hierdoor zijn zowel de uitgaven als de ontvangsten lager uitgevallen.
Ontrekking Reserve BMKB
De BMKB-corona (BMKB-C) module is vervallen op 30 juni 2022, wel is er nog een kasbuffer aangehouden voor eventuele schades. Door het verval van de regeling is de blootstelling afgenomen. Bij de 2e suppletoire begroting is daarom € 56,0 mln ontrokken uit de risicoreserve. Het restenderende bedrag is onttrokken bij de Slotwet. Deze onttrekkingen gaan ten guste van het generale beeld.
Ontrekking reserve Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
De risicovoorziening is de reserve voor de garantieregeling GO. Wanneer er meer schade betalingen moeten worden gerealiseerd dan begroot, voorziet de reserve in dekking. Bij de 1e Suppletoire Begroting is € 24 mln uit de risicovoorziening onttrokken ten behoeve van de nieuwe risicovoorziening Garantiestelling Maritieme Industrie. Daarnaast is de GO-Corona (GO-C) module vervallen op 30 juni 2022, wel is hiervoor nog een kasbuffer aangehouden voor eventuele schades. Door het verval van de regeling is de blootstelling afgenomen. Bij de 2e suppletoire begroting is daarom € 142,0 mln ontrokken uit de risicoreserve. Deze onttrekking gaat ten guste van het generale beeld. Het resterende verschil in de realisatie betreft een bijstelling van den risicoreserve.
Tegemoetkoming Energiekosten
Betreft een actualisatie van de ontvangstenraming van de Tegemoetkoming Energiekosten-regeling (TEK). In 2025 zijn de ontvangsten € 15,6 mln lager geweest dan origineel geraamd.
Brexit Adjustment Reserve
De Europese Commissie heeft met instemming van Nederland besloten om de resterende Brexit Adjustment Reserve (BAR) middelen niet meer uit te betalen aan de verschillende lidstaten en elders in te zetten. Het gevolg hiervan is dat de geraamde ontvangsten van € 121 mln niet meer gerealiseerd worden.
Beleidsartikel 3 Toekomstfonds
A. Algemene doelstelling
Het Toekomstfonds is onderdeel van het bedrijvenbeleid en richt zich op het vergroten en beschikbaar stellen van (risico)financiering voor bedrijven en onderzoek en het behouden van vermogen voor toekomstige generaties. Het beoogt de innovatiekracht van Nederland te versterken en mogelijk te maken door het beschikbaar stellen van financiering voor het innovatief en snelgroeiend mkb en voor valorisatie. Om commercialisatie van kennis vanuit de kennisinstellingen te ondersteunen en de toegang tot risicokapitaal te faciliteren zet EZ met het Toekomstfonds diverse instrumenten in, zoals de Thematische Technology Transferregeling, het Innovatiekrediet, de regeling Vroegefasefinanciering (VFF), Seed Capital (incl. Seed Business Angel) en de Dutch Venture Initiatieven (DVI). Ook de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) zijn ondergebracht in het Toekomstfonds.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is rijksbreed verantwoordelijk voor versterking van het innovatievermogen, in het bijzonder gericht op het bedrijfsleven, en verantwoordelijk voor het scheppen van randvoorwaarden voor een excellent ondernemings- en vestigingsklimaat.
De Minister heeft sinds de integratie (zie Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 97) volledig formeel zeggenschap over het Toekomstfonds. Beslissingen over investeringen in valorisatie en fundamenteel en toegepast onderzoek worden in gezamenlijkheid met de Minister van OCW gemaakt (zie artikel 2). Vanuit deze verantwoordelijkheden heeft de Minister een financierende en faciliterende rol, zoals vermeld in artikel 2 van deze begroting.
Financieren/faciliteren
– Het mede-financieren van investeringen in R&D en innovatie waaronder ten behoeve van kennisbenutting (valorisatie); zie tevens artikel 2;
– Het faciliteren van toegang tot en financieren van (risico)kapitaal voor bedrijven.
Om – aanvullend op de begroting – de Kamer te informeren over voortgang en effecten van beleid treft u op de website www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl informatie aan over de indicatoren en kengetallen. Deze website is te zien als een digitale bijlage van de EZ-begroting.
C. Beleidsconclusies
Voor het grootste deel van het beleid wat binnen het Toekomstfonds wordt uitgevoerd is het beleid volgens plan verlopen. Met ingang van 2024 is de uitzondering op de eindejaarsmarge vervallen. Dit heeft ertoe geleid dat gedurende 2024 verschillende aanpassingen zijn gedaan in de budgetten (verplichtingen- en kasschuiven) naar aanleiding van de meest recente uitvoeringsinformatie. De aard van de regelingen zorgt ervoor dat een continue bijstelling noodzakelijk is. Hiernaast is op specifieke instrumenten binnen het Toekomstfonds het volgende te melden.
SEED Capital en VFF
Voor de SEED Capital regeling is er in 2025 een additionele tender van € 25 mln opengesteld voor specifiek deeptech investeringsfondsen, om investeringen in deze sector te stimuleren. Daarnaast is het NWO-luik van de VFF opgehoogd wegens de hoge vraag en het creëren van consistentie met de bredere VFF-regeling. Als gevolg hiervan kunnen nu bij alle VFF-luiken leningen van € 450.000 aangevraagd worden door ondernemers.
ETCI en Blended Finance Faciliteit
In 2025 is tevens € 200 mln vrijgemaakt voor het European Tech Champion Initiative (ETCI). ETCI heeft als doel het vergroten van de slagkracht van Europese risicokapitaalfondsen waardoor Europese innovatieve scale-ups minder afhankelijk worden van niet-Europees risicokapitaal.
Tevens werd er in 2025 gewerkt aan de uitwerking van een Blended Finance faciliteit van € 250 mln binnen het Toekomstfonds, als onderdeel van de versterking van Invest-NL. Deze financieringsvorm combineert publiek- en privaatkapitaal en ligt tussen subsidies en reguliere financiering in, om meer kapitaal voor scale-ups te mobiliseren.
TTT-regeling
Begin 2025 heeft een tender voor de TTT-regeling plaatsgevonden. Hier was € 40 mln voor beschikbaar. In eerste instantie is een aanvraag afgewezen vanwege budgettaire krapte. De aanvrager is tegen dit besluit in bezwaar gegaan, welke gegrond is verklaard. Dit heeft ertoe geleid dat een extra aanvraag is gehonoreerd. Met de vijf gehonoreerde aanvragen tezamen wordt valorisatie door middel van het oprichten en financieren van start-ups op alle tien de prioritaire NTS-sleuteltechnologieën ondersteund. De benodigde budgettaire ruimte wordt binnen de huidige kaders van het Toekomstfonds gevonden.
Gelijktijdig met deze tender zijn er via de TTT-regeling ook middelen vanuit VWS toegekend voor valorisatie op het thema pandemische paraatheid. Eind vorig jaar is tevens een nieuwe TTT-tender gepubliceerd met middelen vanuit Defensie gericht op de doelen van de Defensie Strategie voor Industrie en Innovatie 2025-2029.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 14 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 3 (bedragen x € 1.000)
Realisatie
Vastgestelde begroting1
Verschil
2021
2022
2023
2024
2025
2025
2025
Verplichtingen
389.876
330.250
216.531
227.588
359.315
270.486
88.829
Uitgaven
328.336
136.227
208.266
356.624
308.374
293.096
15.278
Subsidies
2.905
2.941
3.413
3.292
2.387
3.650
‒ 1.263
Smart Industry
120
38
13
0
Haalbaaarheidsstudies STW
796
547
547
274
0
Thematische Technology Transfer
1.989
2.356
2.853
3.018
2.387
3.650
‒ 3.650
Leningen
316.250
123.838
195.836
343.779
294.913
279.942
14.971
Startups / MKB financiering
Volledig revolverend
Fund to Fund
7.000
7.000
11.905
‒ 11.905
ROM's
207.162
5.036
19.301
3.108
2.247
2.457
‒ 210
Co-investment venture capital instrument / EIF
0
Dutch Future Fund
6.083
4.333
12.584
1.999
2.000
‒ 1
Deep Tech Fund
35.000
70.000
50.000
50.000
0
Fonds Alternatieve Financiering
7.844
6.250
25.907
10.000
10.000
0
Economisch Veiligheids Fonds
100.000
22.735
25.000
‒ 2.265
European Tech Champions Initiative
21.900
35.000
25.000
10.000
Secfund
25.000
75.000
75.000
Deels revolverend
Innovatiekrediet
53.334
41.211
43.591
40.827
40.457
50.000
‒ 9.543
Risicokapitaal Seed Capital
34.916
38.039
41.099
36.944
31.564
53.920
‒ 22.356
Vroegefasefinanciering / informal investors
6.855
16.961
10.394
18.791
17.354
35.443
‒ 18.089
Investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek
met vermogensbehoud
Fundamenteel en toegepast onderzoek
2.514
117
113
113
Onco research
1.016
4.441
2.209
4.211
4.423
5.500
‒ 1.077
Smart Industry
231
74
19
0
Thematische Technology Transfer
3.222
4.032
4.740
6.407
3.800
5.500
‒ 1.700
RegMed XB
221
3.217
‒ 2.996
Bijdrage aan agentschappen
9.181
9.449
9.017
9.552
11.073
9.504
1.569
Bijdrage RVO.nl
9.181
9.449
9.017
9.552
11.073
9.504
1.569
Ontvangsten
82.025
106.437
138.565
102.940
86.277
40.692
45.585
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
20.889
38.421
64.134
42.293
33.495
5.504
27.991
Investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek
980
642
635
304
642
777
‒ 135
Smart Industry
187
118
116
411
‒ 295
Innovatiekrediet
28.021
42.070
58.100
39.885
24.337
21.000
3.337
Seed Capital
30.362
23.189
13.648
17.672
24.049
13.000
11.049
Vroege fase financiering
1.530
2.082
1.861
2.667
2.685
2.685
Thematische Technology Transfer
243
2
952
952
Dutch Future Fund
30
0
X Noot
1
Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
E. Toelichting op de financiële instrumenten
Verplichtingen
De verplichtingenrealisatie op artikel 3 is € 88,8 mln hoger dan geraamd bij de Ontwerpbegroting 2025. Deze hogere realisatie is hoofdzakelijk het gevolg van de aangegane verplichting aan de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM) van € 75 mln voor de ophoging van het SecFund. Deze middelen zijn bij de 1e suppletoire begroting overgeheveld van het Ministerie van Defensie naar het Toekomstfonds. Het SecFund is een fond dat eind 2024 is opgericht bij de BOM met een startbudget van € 25 mln en ondersteunt startups en MKB'ers om tot een succesvolle ontwikkeling van producten te komen die zowel door Defensie als de civiele markt afgenomen kunnen worden.
Uitgaven
Leningen
Fund to Fund
Voor de resterende kasbudgetten op de EZ-begroting voor het Dutch Venture Initiative (DVI) I en II is bij de eerste suppletoire begroting een kasschuif doorgevoerd waarbij € 11,9 mln aan kasbudget van begrotingsjaar 2025 naar begrotingsjaar 2029 is geschoven. Op basis van de huidige uitvoeringsinformatie van de uitvoerder van DVI I en II, de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij OostNL, was er voor 2025 geen kasbudget benodigd. Hierdoor is vergeleken met de Ontwerpbegroting 2025 het kasbudget met € 11,9 mln naar benenden bijgesteld.
European Tech Champions Initiative
Het European Tech Champions Initiative (ETCI) is een nieuw Europees fonds dat belegd is bij het Europees Investeringsfonds (EIF). Nederland neemt sinds 2023 deel aan ETCI voor in totaal € 100 mln. Uitbetalingen aan ETCI vinden plaats op basis van capitall calls, op welk moment alle deelnemende landen middelen overhevelen naar het EIF. In 2024 stond er € 10 mln gereserveerd om over te maken naar het EIF voor ETCI. Deze overheveling is uiteindelijk niet doorgegaan. Omdat de middelen reeds volledig juridisch verplicht zijn aan het EIF, zijn deze weer toegevoegd aan het budget voor 2025 en tot besteding gekomen.
SecFund
Bij de 1e suppletoire begroting is er € 75 mln van het Ministerie van Defensie naar het Toekomstfonds overgeheveld voor de verhoging van het SecFund fondsbudget. Doordat de middelen vervolgens zijn overgeveld naar de BOM, zijn er meer uitgaven gerealiseerd dan geraamd bij de Ontwerpbegroting.
Innovatiekrediet
Het innovatiekrediet is een vraaggestuurd instrument. In 2025 is minder beroep gedaan op de twee verschillende luiken van het instrument waardoor er minder kredieten zijn afgegeven dan oorspronkelijk begroot.
Risicokapitaal Seed
Vergeleken met de Ontwerpbegroting 2025 is het kasbudget voor de SEED-regeling (SEED Capital en SEED Business Angels) met € 22,3 mln naar beneden bijgesteld. Deze bijstelling is het gevolg van kasschuiven die zijn doorgevoerd bij de eerste suppletoire begroting (€ -8,8 mln) en suppletore begroting september (€ -18,7 mln). Met deze bijstellingen zijn deze kasbudgetten naar latere jaren op de begroting geschoven op basis van de uitvoeringsinformatie van RVO. Hiernaast is er bij de eerste suppletoire begroting € 4,5 mln opgeboekt voor de SEED als gevolg van afspraken rondom het Toekomstfonds waarbij hoger dan geraamde ontvangsten voor o.a. de SEED uit het voorgaande begrotingsjaar mee worden genomen naar het daaropvolgende begrotingsjaar via een 100% eindejaarsmarge. In totaal is hiermee per saldo het kasbudget voor de SEED € 22,3 mln lager dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting 2025.
Vroegefasefinanciering / informal investors
Vergeleken met de Ontwerpbegroting 2025 is het kasbudget voor de Vroegefasefinanciering (VFF) met € 18 mln naar beneden bijgesteld. Deze bijstelling is het gevolg van kasschuiven die zijn doorgevoerd bij de eerste suppletoire begroting (€ -6,2 mln) en suppletore begroting september (€ -12,7 mln). Met deze bijstellingen zijn deze kasbudgetten naar latere jaren op de begroting geschoven op basis van de uitvoeringsinformatie van RVO en NWO-TTW. Hiernaast is er bij de eerste suppletoire begroting € 2,6 mln opgeboekt voor de VFF als gevolg van afspraken rondom het Toekomstfonds waarbij hoger dan geraamde ontvangsten voor o.a. de VFF uit het voorgaande begrotingsjaar mee worden genomen naar het daaropvolgende begrotingsjaar via een 100% eindejaarsmarge. In totaal is hiermee per saldo het kasbudget voor de VFF € 18 mln lager dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting 2025.
Tabel 15 Kengetallen
Kengetallen
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
Bron
Innovatiekrediet
RVO
Aantal bedrijven dat Innovatiekrediet gebruikt
33
32
29
31
29
27
19
16
22
26
23
Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met een Innovatiekrediet (x € 1 mln)
119
136
159
173
139
167
97
116
134
105
153
Seed Capital en Fund of funds
RVO.nl/EIF
Aantal participaties via SEED (vanaf 2018 incl. SEED Business Angels)
35
37
48
58
77
51
42
108
110
94
104
Omvang gestimuleerd risicokapitaal voor innovatieve bedrijven door SEED (x € 1 mln) (vanaf 2018 incl. SEED Business Angels)
31,1
31,6
40,4
47
54,6
52,8
69,6
79,4
88,3
74,1
63,8
Vroegefasefinanciering1
RVO.nl/NWO-TTW
Aantal ondernemers dat Vroege Fase Financiering gebruikt
21
22
19
20
19
17
22
7
1
0
2
Aantal ondernemers dat Vroege Fase Financiering gebruikt bij de regionale fondsen
3
24
47
33
55
Aantal ondernemers dat Vroege Fase Financiering gebruikt via TTW
17
15
22
18
18
18
18
19
20
24
22
Thematische Technology Transfer (TTT) regeling
RVO
Het aantal nieuwe (initiële) participaties in het afgelopen kalenderjaar van TTT-fondsen
10
13
13
15
18
n.n.b
Aantal startende bedrijven ten gevolgen van de valorisatieactiviteiten door een TTT-samenwerkingsverband
6
25
59
60
44
n.n.b
X Noot
1
Er waren 0 toekenningen bij RVO in 2024. Deze trendbreuk was al eerder ingezet: in 2023 was er 1 toekenning. De voornaamste oorzaak is dat de regeling tegenwoordig overwegend door de regio’s wordt uitgevoerd. Hierdoor zijn er nauwelijks meer aanvragen bij het landelijke loket/RVO.
Ontvangsten
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
Bij de Corona Overbruggingsleningen (COL), die worden beheerd door de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM's), is voor € 28 mln meer aan ontvangsten gerealiseerd dan bij de Ontwerpbegroting 2025 geraamd door vervroegde aflossingen van de leningen. Omdat het corona-middelen betreffen kunnen deze ontvangsten niet opnieuw worden ingezet binnen het Toekomstfonds en zal het volledig ontvangen bedrag terugvloeien naar het generale beeld.
Seed Capital
De ontvangsten op de SEED-regeling (SEED Capital en SEED Business Angels) zijn in 2025 € 11 mln hoger uitgevallen dan orgineel geraamd in de Ontwerpbegroting 2025. Bij de suppletoire begroting september is de raming met € 5 mln opgehoogd op basis van de toen bekende uitvoeringsinformatie van de verwachte ontvangsten. Bij Slotwet heeft er een aanvullende bijstelling van € 6 mln plaatsgevonden op basis van de uiteindelijke realisatie over 2025. Deze hogere ontvangsten zijn voornamelijk te verklaren door verkopen van bedrijven waarin SEED-fondsen aandeelhouders zijn, waarvan een deel terugvloeit naar het Toekomstfonds.
Beleidsartikel 4 Een doelmatige energievoorziening en beperking van de klimaatverandering
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Vanaf begrotingsjaar 2025 zijn de budgetten overgeheveld naar het Ministerie van Klimaat en Groene Groei. De budgetten vanaf 2025 staan op artikel 31 van de begroting van KGG en worden daar toegelicht.
Tabel 16 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 4 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting
Verschil
2021
2022
2023
2024
2025
2025
2025
Verplichtingen
6.728.172
28.512.525
18.448.402
13.030.134
Uitgaven
3.388.161
8.880.062
7.707.014
4.205.697
Subsidies (regelingen)
3.038.233
4.912.846
5.725.251
2.270.182
Missiegedreven Onderzoek Ontwikkeling en Innovatie (MOOI)
54.508
59.862
66.176
54.385
Hernieuwbare Energietransitie (HER+)
25.539
29.610
31.114
30.617
Energie-efficiency
2.959
1.273
2.435
759
Green Deals
25
45
2.284
6
Demonstratieregeling Energie- en Klimaatinnovatie (DEI+)
53.144
71.256
49.777
41.352
Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw (SDS)
4.890
3.307
2.939
1.228
Projecten Klimaat en Energieakkoord
671
2.227
706
1.940
SDE
604.440
204.728
701
217.850
SDE+
1.932.881
666.705
397.600
612.579
SDE++
120
1488
102.375
35.414
Aardwarmte
15.000
17.500
30.000
37.500
ISDE-regeling
112.141
249.518
510.696
460.485
Compensatie Energie-intensieve bedrijven (ETS)
172.739
0
0
0
Carbon Capture Storage (CCS)
3.927
2.677
2.786
2.242
Hoge Flux Reactor
6.401
6.401
6.401
5.440
Caribisch Nederland
32.304
34.887
19.064
15.099
Overige subsidies
16.421
57.565
49.134
12.492
Opschalingsinstrument waterstof
0
0
2.150
46.321
Maatregelen voor CO2-reductie
0
0
0
614
Ombouw grootverbruikers
0
0
1.949
0
Subsidieregeling Coöperatieve Energieopwekking (SCE)
19
496
0
1.871
Subsidieondersteuning verduurzaming MKB
104
8.424
655
1
IPCEI waterstof
0
45
124.282
0
Vulmaatregelen gasopslag
0
0
67.921
112.999
MIEK
0
1.039
5.821
838
Schadeafhandeling mijnbouw Limburg
0
0
27
141
Warmtenetten Investeringssubsidie (WIS)
0
0
78
3.116
NGF-project NieuweWarmteNu!
0
0
10.153
17.470
Tegemoetkoming energieprijzen 2022
0
3.123.553
9.366
1.092
Tijdelijk prijsplafond energie kleinverbruikers 2023
0
370.240
3.668.290
206.408
Compensatie aanbestedende diensten SEFE-contracten
0
0
0
31.836
Tegemoetkoming blokaansluitingen
0
0
496.880
229.666
Uitbreiding ontwikkelfonds energiecoöperaties warmteprojecten
0
0
26.791
0
Investeringen waterstofbackbone
0
0
36.700
34.503
NGF - project Circulaire zonnepanelen
0
0
0
15.614
Kwaliteitsbudget energieprojecten
0
0
0
93
Energiecoöperaties en burgerbetrokkenheid energietransitie
0
0
0
29
Subsidie project Djewels
0
0
0
15.146
Correctieregeling duurzame warmte
0
0
0
20.348
Efficiëntere benutting elektriciteitsnetten
0
0
0
2.688
Leningen
5.000
1.061.400
83.800
29.654
Lening EBN
5.000
61.400
19.000
24.000
Lening EBN voor vullen Bergermeer
0
1.000.000
0
0
Lening InvestNL
0
0
64.800
370
Leningen NGF - project Circulaire zonnepanelen
0
0
0
5.284
Opdrachten
10.571
16.234
34.309
84.468
Onderzoek mijnbouwbodembeweging
2.515
2.552
1.352
1.598
SodM onderzoek
1.193
1.153
1.781
1.843
Uitvoeringsagenda klimaat
163
320
275
167
Klimaat mondiaal
156
139
330
1.996
Onderzoek en opdrachten
6.544
12.070
23.056
13.362
Programma Opwek Energie op Rijksvastgoed (OER)
0
0
7
7.071
Energiehulp Oekraïne
0
0
7.508
27.476
Projecten Kernenergie
0
0
0
30.955
Bijdrage aan agentschappen
89.683
106.102
140.635
172.751
Bijdrage RVO.nl
77.196
90.998
119.398
146.573
Bijdrage RDI
882
4.002
4.621
4.834
Bijdrage NEa
7.117
7.197
12.843
16.104
Bijdrage KNMI
2.047
1.424
1.872
2.952
Bijdrage NVWA
841
846
0
339
Bijdrage RWS
1.600
1.635
1.901
1.949
Bijdrage aan ZBO's/RWT's
125.186
134.579
148.464
155.316
Doorsluis COVA-heffing
89.426
96.233
104.973
97.803
TNO kerndepartement
34.688
36.965
41.718
56.119
TNO SodM
1.072
1.381
1.773
1.394
Bijdrage aan medeoverheden
19.020
13.236
367.187
579.038
Uitkoopregeling
19.020
2.454
2.749
932
Regeling toezicht energiebesparingsplicht
0
10.732
12.858
12.849
Uitvoeringskosten klimaat medeoverheden
0
50
351.580
565.257
Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties
33.578
9.110
9.344
61.590
Nuclear Research Group (NRG)
32.094
7.789
8.194
45.199
Internationale contributies
1.484
1.321
1.150
16.391
Storting/onttrekking begrotingsreserve
66.890
2.626.555
1.198.024
852.697
Storting in begrotingsreserve duurzame energie en klimaattransitie
66.333
2.626.555
1.198.024
852.697
Storting in begrotingsreserve aardwarmte
557
0
0
0
Ontvangsten
4.346.787
6.819.604
2.407.827
2.912.495
Ontvangsten COVA
89.426
96.233
104.973
97.803
Opbrengst heffing ODE (SDE++)
3.077.606
2.825.906
259.779
‒ 33.203
Ontvangsten zoutwinning
2.412
3.288
2.536
2.254
Onttrekking reserve duurzame energie en klimaattransitie
259.886
1.576.186
454.186
1.218.529
ETS-ontvangsten
893.987
1.135.862
1.281.353
927.960
Diverse ontvangsten
23.470
116.008
241.535
637.932
Ontvangsten NGF-project NieuweWarmteNu!
0
0
0
301
Ontvangsten lening EBN Bergermeer
0
1.002.656
0
0
Opbrengsten tenders Wind op Zee
0
63.465
63.465
60.857
Maatschappelijke Investeringssubsidie Warmtenetten (MIW)
0
0
0
60
Tabel 17 Uitsplitsing verplichtingen (bedragen x € 1.000)
Realisatie
Vastgestelde begroting
Verschil
2021
2022
2023
2024
2025
2025
2025
Verplichtingen
6.728.172
28.512.525
18.448.402
13.030.134
waarvan garantieverplichtingen
8.250
799.000
140.000
110.000
waarvan overige verplichtingen
6.719.922
27.713.525
18.308.402
12.920.134
Beleidsartikel 5 Een veilig Groningen met perspectief
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Vanaf begrotingsjaar 2025 zijn de meeste budgetten overgeheveld naar het Ministerie van Binnenlandse Zaken. De budgetten vanaf 2025 staan op artikel 15 van de begroting van BZK en worden daar toegelicht. Enkele budgetten gerelateerd aan mijnbouwactiviteiten zijn overgeheveld naar artikel 31 van de begroting van KGG en worden daar toegelicht.
Tabel 18 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 5 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting
Verschil
2021
2022
2023
2024
2025
2025
2025
Verplichtingen
1.056.576
10.924.819
2.630.163
2.951.213
Uitgaven
1.036.547
11.139.678
2.507.998
2.178.255
Subsidies
138.100
716.536
559.841
133.989
Waardevermeerderingsregeling
138.020
116.016
46.612
62.642
Geestelijke bijstand
80
40
574
1.100
Uitgaven Nadeelcompensatie
0
0
51
Duurzaam Herstel
0
0
0
15.914
Woonbedrijf
0
3.523
1.330
1.330
Diverse subsidies versterken
0
71.254
151.202
47.719
Subsidieregelingen bestuurlijke afspraken
0
521.277
203.833
25
Huurderscompensatie
0
112
473
0
Nieuwbouwregeling
0
4.314
2.766
2.259
Economische bedrijvigheid
0
0
0
3.000
Uitbreiding bereik woningsverbeteringssubsidie
0
0
153.000
0
Inkomensoverdrachten
606.189
Schadevergoedingen
309.843
Vergoedingen waardedaling Groningen
295.460
Vergoeding immateriële schade Groningen
506
Bijdrage Commissie Bijzondere Situaties
380
(Schade)vergoeding
0
367.875
330.657
699.524
Vergoeding fysieke schade
0
269.101
167.744
507.263
Vergoeding waardedaling
0
38.435
20.865
18.657
Vergoeding immateriële schade
0
55.775
100.620
103.385
Commissie Bijzondere Situaties
0
435
1.527
2.533
Herbeoordeling waardedaling
0
0
21.150
297
Vastgelopen dossiers
0
206
24
580
Vergoeding zelf aangebrachte voorzieningen
0
1.072
5.516
0
Vergoeding schade door versterkingsmaatregelen
0
2.851
8.311
33.531
Knelpunten (bestuurlijke afspraken)
0
0
3.081
6.778
Versterken industrie
0
0
99
459
Knelpunten IMG
0
0
0
43
Versterken in eigen beheer
0
0
1.720
25.998
Duurzaam herstel
0
0
0
0
Opdrachten
1.805
9.654.904
1.144.833
749.982
Werkbudgetten
1.805
5.187
3.005
6.152
Versterkingsoperatie
0
312.398
377.947
488.413
Knelpunten (bestuurlijke afspraken)
0
1.867
4.915
13.153
Versterken industrie
0
50
101
1.791
Vergoeding Norg akkoord
0
9.335.402
756.647
233.448
Vastgelopen dossiers
0
0
2.185
1.191
Verduurzaming bij versterken
0
0
33
5.795
Duurzaam Herstel
0
0
0
39
Bijdrage aan agentschappen
283.206
254.799
229.986
275.252
Bijdrage RVO.nl
281.256
252.551
227.416
273.252
Bijdrage aan bestuur Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG)
1.950
2.248
2.570
2.000
Bijdrage aan ZBO’s/RWT’s
977
1.438
1.461
1.462
TNO publieke SDRA
977
1.438
1.461
1.462
Bijdrage aan medeoverheden
2.200
142.117
241.220
318.046
MKB-programma (bestuurlijke afspraken)
2.200
0
4.400
5.880
Nationaal Programma Groningen
0
19.693
100.284
77.657
Compensatie gemeenten en provincie (bestuurlijke afspraken)
0
122.424
35.670
112.015
Clustering en gebiedsfonds (bestuurlijke afspraken)
0
0
93.782
68.806
Sociaal-emotionele ondersteuning door gemeenten (bestuurlijke afspraken)
0
0
6.584
8.167
NCG bijdrage aan medeoverheden
0
0
500
6.200
Knelpunten gemeenten sociaal domein
0
0
0
14.320
Leefbaarheid en wijkontwikkeling
0
0
0
11.681
Erfgoedprogramma
0
0
0
13.320
Bijdrage aan (internationale) organisaties
4.070
2.009
0
0
Adviescollege Veiligheid Groningen (ACVG)
2.485
2.009
0
0
Comissie Bijzondere Situaties
1.585
0
0
0
Ontvangsten
191.193
3.025.192
4.779.961
3.127.291
Ontvangsten NAM fysieke schade
110.034
422.333
0
471.850
Ontvangsten NAM uitvoeringskosten schade
46.333
278.425
236
406.232
Dividenduitkering EBN
2.789
0
2.159.391
1.328.593
Dividenduitkering GasTerra
3.600
3.600
3.600
3.600
Ontvangsten Mijnbouwwet
25.816
1.614.617
2.429.474
292.712
Ontvangsten NAM waardedaling
948
471.174
118
62.822
Ontvangsten NAM immateriële schade
0
545
17
166.268
Ontvangsten NAM publieke SDRA
618
482
602
375
Ontvangsten NAM versterken industrie
440
238
359
0
Diverse Ontvangsten
615
36.301
39.725
5.481
Ontvangsten NAM versterkingsoperatie
0
172.477
146.439
369.746
Nationaal Programma Groningen (bijdrage NAM)
0
25.000
0
19.612
5. Niet-beleidsartikelen
Artikel 40 Apparaat
Op dit artikel zijn de personele en materiële uitgaven en ontvangsten van EZ en KGG (voormalig EZK) geraamd, voor zover die betrekking hebben op het kerndepartement (directoraten-generaal en stafdirecties) en de diensten van EZ en KGG (ACM33, CPB, en SodM). De uitgaven externe inhuur, de uitgaven aan ICT en bijdragen aan shared service organisaties (SSO's) zijn apart inzichtelijk gemaakt. Tevens bevat dit artikel onder SSO DICTU de realisatiegegevens voor de bijdrage aan agentschappen voor zover het opdrachten betreft ten behoeve van de kernministeries EZ en KGG.
Tabel 19 Apparaatsuitgaven Kerndepartement Budgettaire gevolgen (bedragen x € 1.000)
Realisatie
Vastgestelde begroting1
Verschil
2021
2022
2023
2024
2025
2025
2025
Verplichtingen
304.961
466.055
610.217
713.754
555.203
516.829
38.374
Uitgaven
304.961
466.055
610.217
713.754
555.203
516.829
38.374
Personele uitgaven
226.323
350.417
453.036
551.702
421.504
386.034
35.470
eigen personeel
199.337
325.740
328.537
404.306
367.384
231.818
135.566
inhuur externen
14.641
16.985
117.410
140.383
48.182
140.540
‒ 92.358
overige personele uitgaven
12.345
7.692
7.089
7.013
5.938
13.676
‒ 7.738
Materiële uitgaven
78.638
115.638
157.181
162.052
133.699
130.795
2.904
ICT2
2.807
1.965
6.816
9.436
8.349
33.303
‒ 24.954
bijdrage aan SSO's
14.066
13.382
28.834
33.559
10.901
28.839
‒ 17.938
DICTU
21.147
20.225
42.993
42.664
46.003
27.256
18.747
overige materiële uitgaven
40.618
80.066
78.538
76.393
68.446
41.397
27.049
Ontvangsten
59.857
49.178
44.918
31.136
57.560
22.846
34.714
Overig
59.857
49.178
44.918
31.136
57.560
22.846
34.714
X Noot
1
Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
X Noot
2
Het totaal van de ICT-uitgaven van het kerndepartement en de buitendiensten bestaat uit de ICT-uitgaven geraamd onder de post materiële uitgaven en de bijdrage aan SSO DICTU.
Toelichting op de verplichtingen en uitgaven
Personeel
De gerealiseerde personele uitgaven in 2025 liggen circa € 35,5 mln hoger dan in de Vastgestelde begroting. Dit is het saldo van diverse mutaties toegelicht in de suppletoire begrotingen 2025.
Eigen personeel
De realisatie laat een overuitputting zien ten opzichte van de begroting van circa € 135,6 mln. Dit heeft met name te maken met een fout bij de herkaveling van de NCG, waarbij het inhuurbudget van de NCG per abuis in mindering is gebracht op het budget voor eigen personeel. Dit is met de Ontwerpbegroting van 2026 gecorrigeerd.
Inhuur externen
De uitgaven voor externe inhuur zijn circa € 92,4 mln lager dan begroot. Dit komt mede door een fout bij de herkaveling van de NCG, waarbij het inhuurbudget van de NCG per abuis in mindering is gebracht op het budget voor eigen personeel. Dit is met de Ontwerpbegroting van 2026 gecorrigeerd.
Overige personele uitgaven
De overige personele uitgaven zijn € 7,7 mln lager dan begroot. Dit komt onder andere doordat een deel van de begroting van de diensten onjuist is begroot onder overige personele uitgaven. Op dit deel van de begroting zijn vrijwel geen kosten geboekt. Er wordt aan gewerkt dit in de toekomst te voorkomen.
Materieel
Het totaal van de gerealiseerde materiële uitgaven van het kerndepartement en de diensten ligt circa € 2,8 mln hoger dan de raming in de Vastgestelde begroting. Dit is tevens het saldo van diverse mutaties toegelicht in de suppletoire begrotingen 2025.
ICT
De ICT-uitgaven zijn ongeveer € 25 mln lager dan oorspronkelijk geraamd. Dit is het saldo van diverse afromingen die gedurende het jaar hebben plaatsgevonden. Zo zijn de toegekende middelen uit het programma Transparantie in Informatie overgeheveld naar de betreffende onderdelen en is bijvoorbeeld € 5 mln als onderuitputting afgeboekt van de ACM-begroting.
Bijdrage aan SSO's
Op het gebied van bijdrage aan SSO's is € 17,9 mln minder gerealiseerd dan begroot. Dit komt onder andere doordat doorbelastingen van ICT-kosten naar concernonderdelen als negatieve kosten zijn geboekt onder bijdrage aan SSO’s, terwijl deze onder SSO DICTU geboekt hadden moeten worden. Hierdoor is een grote onderuitputting ontstaan op de bijdrage aan SSO’s.
DICTU
Er is een overuitputting van ongeveer € 18,7 mln op DICTU. Doorbelastingen van kosten naar concernonderdelen zijn als negatieve kosten geboekt onder bijdrage aan SSO’s, terwijl deze onder SSO DICTU geboekt hadden moeten worden. Hierdoor is een grote overuitputting ontstaan op de bijdrage aan DICTU. Daarnaast zijn er gedurende het jaar aanvullende beleidsopdrachten voor DICTU aangevraagd.
Overige materiële uitgaven
De overige materiële uitgaven zijn € 27 mln hoger dan geraamd. De apparaatstaakstelling uit het Hoofdlijnenakkoord is in eerste instantie met het budget voor overige materiële uitgaven ingevuld. Voor 2025 wordt dit nu doorberekend aan de organisatieonderdelen waarmee de overige materiële uitgaven weer worden opgehoogd. Dit was ook te zien in de 1e suppletoire begroting.
Toelichting op de ontvangsten
In 2025 zijn de ontvangsten € 34,7 mln hoger dan geraamd. Dit is te verklaren door hogere retributieontvangsten en door het afromen van bovenmatig eigen vermogen van onder andere RDI en DICTU.
Tabel 20 Totaaloverzicht apparaatsuitgaven/kosten inclusief agentschappen en Zelfstandige Bestuursorganen/Rechtspersonen met een wettelijke taak (bedragen x € 1.000)
Realisatie
Vastgestelde begroting1
Verschil
2021
2022
2023
2024
2025
2025
2025
Totaal apparaatsuitgaven Ministerie
304.960
466.054
501.679
538.845
505.203
564.646
59.443
Kerndepartement (beleid en staf)
199.293
348.668
367.668
373.103
327.803
380.089
‒ 52.286
Apparaatsuitgaven diensten:
Centraal Planbureau (CPB)
18.265
17.846
20.289
22.416
23.543
25.082
‒ 1.539
Autoriteit Consument en Markt (ACM)
68.561
79.882
92.296
114.367
119.024
122.317
‒ 3.293
Staatstoezicht op de Mijnen (SodM)
18.841
19.658
21.426
28.959
34.833
37.158
‒ 2.325
Totaal apparaatskosten agentschappen
1.298.292
1.382.079
1.385.234
1.446.772
1.543.784
1.764.037
‒ 220.253
Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI)
57.997
64.488
70.482
83.544
93.265
98.652
‒ 5.387
Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
300.845
318.007
357.569
371.484
404.160
396.933
7.227
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
939.450
999.584
957.183
991.744
1.046.359
1.268.452
‒ 222.093
Totaal apparaatskosten ZBO's en RWT's
951.533
996.184
1.188.858
1.237.568
1.250.857
1.285.493
‒ 34.636
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
200.011
204.571
233.942
266.2722
273.098
274.036
‒ 938
Raad voor de Accreditatie
13.943
15.612
17.238
13.570
15.018
15.328
‒ 310
Bestuur Autoriteit Consument en Markt (ACM)
670
712
726
749
798
899
‒ 101
TNO3
512.704
522.238
666.090
666.6904
666.6905
687.033
‒ 20.343
Kamer van Koophandel (KvK)
224.205
253.051
270.862
290.287
295.253
308.197
‒ 12.944
X Noot
1
Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
X Noot
2
Bij het jaarverslag 2024 was €233.942 opgenomen, omdat de realisatie 2024 nog niet bekend was
X Noot
3
De cijfers van 2020-2023 zijn aangepast om zorg te dragen dat over de jaren heen dezelfde posten worden meegerekend voor het totaal van de apparaatskosten van TNO voor deze jaren.
X Noot
4
Bij het jaarverslag 2024 was €666.090 opgenomen, omdat de realisatie 2024 nog niet bekend was
X Noot
5
De realisatie is opgenomen uit 2024, omdat de realisatie 2025 nog niet bekend is.
Artikel 41 Nog onverdeeld
Dit niet-beleidsartikel bevat de posten prijsbijstelling, loonbijstelling, onverdeeld en onvoorzien.
Tabel 21 Nominaal en onvoorzien: opbouw verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van de vastgestelde begroting 2025, realisatie en het verschil (bedragen x € 1.000)
Realisatie
Vastgestelde begroting1
Verschil
2021
2022
2023
2024
2025
2025
2025
Verplichtingen
0
0
0
0
0
0
0
Uitgaven
0
0
0
0
0
0
0
Loonbijstelling
0
0
0
0
0
0
0
Prijsbijstelling
0
0
0
0
0
0
0
Onverdeeld
0
0
0
0
0
Onvoorzien
0
0
0
0
0
0
0
Ontvangsten
0
0
0
0
0
0
0
X Noot
1
Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
Op dit artikel is geen sprake van realisatie. Bij de 1e suppletoire begroting 2025 is de loon- en prijsbijstellingstranche 2025 uitgekeerd. Deze bijstellingen zijn bij 2e suppletoire begrotingswet 2025 toebedeeld naar de relevante onderdelen.
6. Bedrijfsvoeringsparagraaf
Inleiding
In de bedrijfsvoeringsparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering. De informatie opgenomen in de BVP is tot stand gekomen vanuit het departementale management control systeem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze paragraaf omvat drie elementen:
Paragraaf 1 - Rapportage voor de volgende verplichte onderdelen:
a. Rechtmatigheid
b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
c. Begrotingsbeheer, financieel beheer en materiële bedrijfsvoering
d. Misbruik en oneigenlijk gebruik
e. Overige aspecten van de bedrijfsvoering
f. Fraude- en corruptierisico's
Paragraaf 2 - Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen
Paragraaf 3 - Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering
1. Rapportage voor de volgende verplichte onderdelen
a. Rechtmatigheid
Vanuit de bij het Ministerie van EZ bekende informatie zijn er fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van de verantwoordingsinformatie die gerapporteerd moeten worden.
Inkopen
Over 2025 merkt EZ een toename van de onrechtmatigheden bij aanbestedingen. Er zijn onrechtmatigheden die voor een deel worden veroorzaakt door geïmporteerde onrechtmatigheden vanwege catergoriemanagement op inkoopcontracten die worden beheerd door andere departementen. Verder worden de onrechtmatigheden veroorzaakt door verlengingen en overbruggingen van aflopende raamcontracten.
Tabel 22 Overzicht overschrijdingen rapporteringstoleranties fouten en onzekerheden (bedragen x € 1.000)
(1) Rapporteringstolerantie
(2) Verantwoord bedrag in € (omvangsbasis)
(3) Rapporterings-tolerantie voor fouten en onzekerheden in €
(4) Bedrag aan fouten in €
(5) Bedrag aan onzekerheden in €
(6) Bedrag aan fouten en onzekerheden in €
(7) Percentage aan fouten en onzekerheden t.o.v. verantwoord bedrag = (6)/(2)*100%
Totaalniveau artikelen verplichtingen
3.772.806
75.456
28.653
0
28.653
n.v.t.1
Totaalniveau artikelen uitgaven/ ontvangsten
3.691.282
73.826
25.000
11.754
36.754
n.v.t.1
Artikel 40 verplichtingen
555.203
27.760
24.505
0
24.505
n.v.t.1
Samenvattende staat baten-lastenagentschappen
1.849.036
36.981
132.413
0
132.413
7,2
X Noot
1
Hiervoor geldt dat het bedrag aan fouten en onzekerheden mede is bepaald door middel van steekproeven. De maximale fout overschrijdt de rapporteringstolerantie, de meest waarschijnlijke fout daarentegen niet. Daarom wordt hier geen percentage weergegeven.
De belangrijkste oorzaken voor de fouten in de verplichtingen van artikel 40 zijn waiverprocedures / voldongen feiten (€ 6,4 mln) alsook onrechtmatige overbruggingen van rijksbrede raamcontracten (€ 18,1 mln). Het bedrag aan fouten en onzekerheden mede is bepaald door middel van steekproeven. De maximale fout overschrijdt de rapporteringstolerantie, de meest waarschijnlijke fout daarentegen niet. Daarom wordt in kolom 7 in de tabel geen percentage weergegeven.
De overschrijdingen op totaalniveau op de verplichtingen en de uitgaven en ontvangsten kennen dezelfde oorzaak als de overschrijding op artikel 40.
De tolerantiegrens op de samenvattende staat baten-lastenagentschappen wordt overschreden. De overschrijding wordt vooral veroorzaakt door onrechtmatige inkopen. Een deel hiervan wordt veroorzaakt door Buiten Procedurele Inkopen die het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) betreffen. Bij de verkaveling van Herstel Groningen is de ZBO IMG overgegaan van het Ministerie van Economische Zaken (EZ) naar het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Omdat RVO belast is met de uitvoering en administratieve afhandeling van de inkoopprocessen van IMG, worden deze fouten bij RVO verantwoord.
b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
Er zijn geen bijzonderheden te vermelden.
c. Begrotingsbeheer, financieel beheer en de materiële bedrijfsvoering
Opvolging aanbevelingen Algemene Rekenkamer
De AR heeft met haar verantwoordingsonderzoek EZK en NGF 2024 van 21 mei 2025 geconcludeerd dat de bedrijfsvoering en de financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag EZK en NGF 2024 aan de gestelde eisen voldoet. Wel zijn daarbij twee onvolkomenheden vastgesteld, te weten, (1) het autorisatiebeheer financieel systeem (Oracle eBS) en (2) het inkoopbeheer, en daarnaast enkele aandachtspunten en aanbevelingen.
Ten aanzien van het autorisatiebeheer zijn verbeteracties uitgezet. Er wordt gewerkt aan het verkrijgen van inzicht in conflicterende rollen, waaronder het helder beleggen van de toezichthoudende rol binnen EZ. Tevens wordt gewerkt aan het verkrijgen van centraal inzicht in de kwaliteit van het autorisatiebeheer. Een interpretatieverschil heeft er echter voor gezorgd dat de gezette stappen nog niet hebben geleid tot het oplossen van de onvolkomenheid. Eind 2025 zijn hier hernieuwde afspraken over gemaakt. In 2026 wordt de nieuwe koers ingezet in nauwe afstemming met alle betrokken partijen.
Ten aanzien van het inkoopbeheer; de professionalisering hiervan is in 2025 voortgezet met een focus op datagestuurd werken en procesbeheersing. Sinds juli 2025 is het gebruik van een standaarddocument voor spendanalyses verplicht, wat direct bijdraagt aan een hogere koppelingsgraad van contracten en geoptimaliseerde inkoopdata.
Om de kwaliteit van aanbestedingsdocumenten te waarborgen, heeft het Inkoop Uitvoering Centrum (IUC) het proces ‘tegenlezen’ verscherpt. In december 2025 is een pilot gestart met TenderIQ (geïntegreerd in TenderNed), software die het tegenlezen faciliteert en traceerbaar maakt.
Het aantal voldongen feiten is teruggedrongen door actieve voorlichting over de juiste inkoopprocessen en het belang van een tijdige start. Dit vergt grote inspanning van de behoeftesteller, die het IUC tijdig moet betrekken. De CDI wijst behoeftestellers nadrukkelijk op deze verantwoordelijkheid. Tot slot werkt CDI-office aan een verbeterd overzicht van onrechtmatige inkopen.
d. Misbruik en oneigenlijk gebruik
Ter voorkoming en bestrijding van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies, beschikt EZ over een toereikend M&O-beleid. Dit beleid voorziet onder meer in het opstellen/onderhouden van een risicoanalyse per regeling, heldere en eenduidige definities van begrippen, voorlichting, het kunnen opvragen van accountantsproducten bij financiële verantwoordingen en het melden van gegronde vermoedens van fraude door subsidieaanvragers bij het OM. Toepassing van het departementale M&O-beleid is verankerd in het ‘Stappenplan voor het opstellen of wijzigen van een beleidsinstrument’ van de Werkgroep EZ-subsidies, reflectie vanuit de Monitorcommissie EZ en het toezicht door FEZ. RVO ondersteunt beleidsdirecties bij de uitvoering van de risicoanalyse, het opstellen van de regeling, het geven van voorlichting en de vraag welk accountantsproduct bij een (ontwerp) regeling het meest passend is.
e. Overige aspecten van de bedrijfsvoering
Er zijn geen bijzonderheden te vermelden.
f. Fraude- en corruptierisico's
In 2025 zijn geen materiële interne fraudes en/of corrupties aan het licht getreden die in de bedrijfsvoeringsparagraaf moeten worden vermeld. EZ beschikt over een vastgesteld integriteitsbeleid, een Beveiligingsautoriteit (BVA), zoals bedoeld in artikel 3 van het Besluit BVA-stelsel Rijksdienst 2021 en een BVA-team. Het BVA-team geeft advies, houdt toezicht op de integrale beveiliging en laat analyses en audits uitvoeren. Dienstonderdelen geven in het jaarplan en tussentijdse voortgangsrapportages aan welke grote risico’s het dienstonderdeel in de realisatie van de doelen voorziet en hoe deze risico’s worden beheerst. Daarnaast worden in de Bestuursraad de actuele strategische risico's besproken. Risicomanagement is ook onderdeel van de departementale P&C-cyclus. Het acteren op risico’s in dit verband, die gepaard gaan met interne- en externe ontwikkelingen is een continu proces bij EZ.
Het frauderisicomanagement is opgenomen in de handreiking financieel en materieel beheer EZ, KGG en LVVN en is voor het laatst in november 2025 geactualiseerd. Medewerkers van EZ kunnen ook, al dan niet bewust, betrokken raken bij diverse vormen van fraude. Om die reden is het van belang dat medewerkers bij belangrijke beslissingen in teamverband werken, bij inkopen gebruik maken van het inkoopplein, bij het verstrekken van subsidies gebruik maken van geautomatiseerde systemen en bij het registreren van verlof en werkkosten gebruik maken van P-Direkt. De medewerkers zijn via voorlichting bekend met het departementale integriteitsbeleid inclusief een procedure voor het melden van integriteitsschendingen en regels om belangenverstrengeling te voorkomen.
2. Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen
Herstel- en Veerkrachtplan
Het Ministerie van Financiën zal conform het Nederlands Herstel- en Veerkrachtplan (HVP) vanaf 2024 tot en met 2026 vijf onderbouwde betalingsverzoeken bij de Europese Commissie (EC) indienen. EZ beschikt over een door de Bestuursraad vastgesteld Verantwoordingskader HVP-EZK met afspraken om risico’s in de tussentijdse verantwoording over realisatie van in het HVP opgenomen mijlpalen en doelen te verdelen over het departement. Het financieel belang van het HVP is circa € 5,4 mld in totaal. EZ is samen met KGG veruit de grootste uitvoerder van HVP-projecten (€ 2,5 mld van de € 5,4 mld). Bij tekortkomingen in de verantwoording kan de EC een korting op ingediende betaalverzoeken opleggen. De verantwoordingseisen van het HVP leveren bij departementen uitdagingen op.
Nederland heeft inmiddels drie betaalverzoeken ingediend, in mei 2024 van € 1,3 mld, in december 2024 van € 1,2 mld en in december 2025 van € 551 mln. De Europese Commissie heeft de eerste twee betaalverzoeken positief beoordeeld en de middelen uitgekeerd aan Nederland, het derde betaalverzoek is nog in behandeling.
In het najaar van 2025 heeft Nederland een wijzigingsverzoek ingediend bij de Europese Commissie, omdat Rijksbreed een aantal maatregelen om uiteenlopende redenen niet (tijdig) kon worden gerealiseerd. Het wijzigingsverzoek is in januari 2026 goedgekeurd door de Europese Commissie in de Ecofinraad.
Nederland is voornemens om het vierde en vijfde betaalverzoek (€ 2,4 mld) in respectievelijk Q2 en Q3 van 2026 in te dienen bij de Europese Commissie. Conform planning vinden er tot en met het eerste kwartaal van 2027 controle- en rapportagewerkzaamheden plaats.
Audit Committee
In 2025 heeft het Audit Committee (AC) viermaal vergaderd, in maart, juni, oktober en in december. Hierbij is onder meer gesproken over het auditrapport van de ADR, het verantwoordingsonderzoek van de AR, Artificial Intelligence en de taakstelling/reorganisatie bij EZ en KGG.
Het functioneren van de Audit Committees van het Rijk wordt momenteel geëvalueerd door het Ministerie van Financiën (conform artikel 12.1 van de Regeling Audit Committees van het Rijk). Tijdens deze evaluatie wordt gekeken hoe de huidige regeling functioneert en of deze aansluit bij een effectieve en efficiënte inrichting van Audit Committees binnen het Rijk. Het concept evaluatierapport is in 2025 gereed; aanpassing van de regeling zal in 2026 gereed zijn. In overleg met het AC wordt bezien welke aanpassingen door het departement worden doorgevoerd naar aanleiding van de gewijzigde regeling.
3. Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering
Nationaal Groeifonds
Het Nationaal Groeifonds (NGF) investeert in 50 grootschalige projecten die bijdragen aan het duurzaam verdienvermogen van Nederland. Daarmee is een bedrag van € 11,3 mld gemoeid. Het betreft grootschalige programma’s, onder meer op het gebied van groene waterstof, de verduurzaming van de landbouw, het bestrijden van laaggeletterdheid en sleuteltechnologieën als quantum en kunstmatige intelligentie. De projecten worden de komende vijf tot tien jaar uitgevoerd.
Op verzoek van de Europese Commissie is eind 2024 een eerste rapportage opgesteld over de projecten die door de Subsidieregeling Nationaal Groeifonds zijn ondersteund.
Op 15 januari en 14 februari 2025 is het Evaluatierapport Nationaal Groeifonds aan respectievelijk Tweede Kamer en de Eerste Kamers gepresenteerd.
In het evaluatieonderzoek wordt inzicht gegeven in de kenmerken van de subsidieverleningen, uitspraak gedaan over kansrijke methoden voor evaluaties van deze projecten en inzicht gegeven in de beschikbare data.
Er worden ook enkele aanbevelingen gedaan voor de evaluatie van de projecten, die via de departementale route vanuit het Nationaal Groeifonds zijn ondersteund.
De doeltreffendheid en doelmatigheid van het Nationaal Groeifonds als geheel zal iedere vijf jaar worden geëvalueerd. De eerste evaluatie zal plaatsvinden in 2026, conform de Strategische Evaluatieagenda. Vervolgevaluaties zullen vanaf 2031 worden uitgevoerd. Daarbij zullen, zoveel als mogelijk, de effecten van de individuele NGF-projecten in kaart worden gebracht om op basis daarvan een uitspraak te doen over de doeltreffendheid en de doelmatigheid van het Nationaal Groeifonds als geheel.
Aandachtspunt hierbij is dat in 2026 de uitvoering van de NGF-projecten nog in volle gang is en nog niet alle resultaten en effecten zich hebben kunnen voordoen. De verwachting is daarom dat de evaluatie in 2026 meer het karakter zal hebben van een tussentijdse evaluatie waarbij de focus ligt op de voortgang van de voorgenomen activiteiten en de eerste projectresultaten.
Verduurzaming EZ , KGG en LVVN in de bedrijfsvoering
EZ/KGG en LVVN publiceren jaarlijks het gezamenlijke verslag over de duurzaamheid van de eigen organisaties.
In mei 2025 is het Duurzaamheidsverslag 2024 van EZ, KGG en LVVN gepubliceerd op rijksoverheid.nl. Bij het opstellen van dit duurzaamheidsverslag zijn de rapportagestandaarden van het Global Reporting Initiative (GRI) in beschouwing genomen. Het duurzaamheidsverslag geeft inzicht in de verduurzaming van de eigen bedrijfsvoering en ketenverduurzaming bij EZ, KGG en LVVN, hun diensten en agentschappen, waaronder de RVO, SodM, NVWA, ect.
De aansturing van verduurzaming vindt plaats via het Bedrijfsvoeringsoverleg van EZ, KGG en LVVN. In dit overleg vindt de strategische besluitvorming plaats over bedrijfsvoeringsonderwerpen die alle organisatieonderdelen raken. De plaatsvervangend secretarissen-generaal zijn opdrachtgever voor het interne Manifest Verduurzaming Bedrijfsvoering. De bestuursraden van EZ/KGG en LVVN zijn eindverantwoordelijk voor de totale verduurzaming van de organisaties.
Hoewel de ministeries een mooie vooruitgang hebben geboekt, blijven er aandachtsgebieden die extra inspanning vragen. Vooral zakelijke vliegreizen en het gebruik van privéauto’s voor werkdoeleinden zorgen nog steeds voor relatief hoge CO₂-uitstoot. De komende jaren zetten de ministeries hier sterker op in, om ook hierop verdere verduurzaming te realiseren.
Sinds 2025 maken EZ, KGG en LVVN een meer gedetailleerde doorkijk naar 2030. Door de beschikbaarheid van steeds betere data kunnen zij hun aanpak gerichter bijsturen. Tegelijkertijd is het vernieuwde Klimaatplan 2025–2035 in werking getreden. Dit plan vormt een belangrijk kader voor het verduurzamen van de bedrijfsvoering binnen de Rijksoverheid. In aansluiting daarop wordt ook het Manifest Verduurzaming Bedrijfsvoering van EZ, KGG en LVVN herzien. Dit manifest vertaalt de doelen uit het Klimaatplan naar concrete en uitvoerbare maatregelen binnen de organisaties.
C. JAARREKENING
7. Departementale verantwoordingsstaat
Tabel 23 Departementale verantwoordingsstaat 2025 van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) (bedragen x € 1.000)
Art.
Omschrijving
Vastgestelde begroting (1)1
Realisatie (2)
Verschil realisatie en vastgestelde begroting (3) = (2) - (1)
Verplichtingen
Uitgaven
Ontvangsten
Verplichtingen
Uitgaven
Ontvangsten
Verplichtingen
Uitgaven
Ontvangsten
Totaal
4.089.396
3.274.362
497.336
3.772.806
3.117.482
573.800
‒ 316.590
‒ 156.880
76.464
Beleidsartikelen
3.579.701
2.764.667
474.490
3.217.603
2.562.279
516.240
‒ 362.098
‒ 202.388
41.750
1
Goed functionerende economie en markten
469.758
465.763
43.679
518.602
437.341
13.881
48.844
‒ 28.422
‒ 29.798
2
Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei
2.839.457
2.005.808
390.119
2.339.686
1.816.564
416.082
‒ 499.771
‒ 189.244
25.963
3
Toekomstfonds
270.486
293.096
40.692
359.315
308.374
86.277
88.829
15.278
45.585
Niet-beleidsartikelen
509.695
509.695
22.846
555.203
555.203
57.560
45.508
45.508
34.714
40
Apparaat
516.829
516.829
22.846
555.203
555.203
57.560
38.374
38.374
34.714
41
Nog onverdeeld
‒ 7.134
‒ 7.134
0
0
0
0
7.134
7.134
0
X Noot
1
Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
8. Samenvattende verantwoordingsstaat agentschappen
Tabel 24 Samenvattende verantwoordingsstaat 2025 inzake de baten-lastenagentschappen van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) (bedragen x € 1.000)
Omschrijving
Vastgestelde begroting (1)
Realisatie (2)
Verschil realisatie en vastgestelde begroting (3)=(2)-(1)
Realisatie 2024 (4)
Dienst ICT Uitvoering
Totale baten
396.933
418.488
21.555
397.754
Totale lasten
396.933
404.160
7.227
390.359
Saldo van baten en lasten
0
14.328
14.328
7.395
Totale kapitaaluitgaven
39.910
37.265
‒ 2.645
28.314
Totale kapitaalontvangsten
25.000
15.025
‒ 9.975
18.307
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland1
Totale baten
1.282.185
1.328.097
45.912
1.231.937
Totale lasten
1.282.185
1.280.433
‒ 1.752
1.200.919
Saldo van baten en lasten
0
47.664
47.664
31.018
Totale kapitaaluitgaven
35.480
54.764
19.284
57.431
Totale kapitaalontvangsten
15.000
23.966
8.966
38.171
Rijksinspectie Digitale Infrastructuur1
Totale baten
103.840
102.451
‒ 1.389
92.280
Totale lasten
103.840
98.854
‒ 4.986
88.434
Saldo van baten en lasten
0
3.597
3.597
3.846
Totale kapitaaluitgaven
12.727
16.235
3.508
4.844
Totale kapitaalontvangsten
14.031
1.394
‒ 12.637
0
X Noot
1
Bij RDI en RVO zijn er door aanpassingen in de Rijksbegrotingsvoorschriften wijzigingen doorgevoerd in de presentatie van de begroting 2025 en/of de realisatie 2024, om vergelijking van de cijfers mogelijk te maken. Deze wijzigingen worden toegelicht in de agentschapsparagraaf.
9. Jaarverantwoording baten-lastenagentschappen per 31 december 2025
Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap DICTU per 31 december 2025
Tabel 25 Verantwoording van het baten-lastenagentschap DICTU voor het jaar 2025(bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting (1)
Realisatie (2)
Verschil (3) = (2) - (1)
Realisatie 2024 (4)
Baten
- Omzet
396.933
418.250
21.317
397.731
waarvan omzet moederdepartement
256.892
274.486
17.594
256.515
waarvan omzet overige departementen
138.512
141.988
3.476
138.668
waarvan omzet derden
1.529
1.776
247
2.548
Rentebaten
0
205
205
0
Vrijval voorzieningen
0
4
4
0
Bijzondere baten
0
29
29
23
Totaal baten
396.933
418.488
21.555
397.754
Lasten
Apparaatskosten
271.113
271.198
85
268.744
- Personele kosten
234.305
236.586
2.281
236.164
waarvan eigen personeel
132.902
124.109
‒ 8.793
111.406
waarvan inhuur externen
96.142
108.920
12.778
121.413
waarvan overige personele kosten
5.262
3.557
‒ 1.705
3.345
- Materiële kosten
36.808
34.612
‒ 2.196
32.580
waarvan apparaat ICT
5.667
4.741
‒ 926
3.559
waarvan bijdrage aan SSO's
27.957
27.388
‒ 569
26.317
waarvan overige materiële kosten
3.184
2.483
‒ 701
2.704
Kosten uitbesteed werk en andere externe kosten
109.553
117.586
8.033
102.740
Rentelasten
857
923
66
759
Afschrijvingskosten
14.910
13.326
‒ 1.584
14.928
- Materieel
12.378
11.247
‒ 1.131
11.346
waarvan apparaat ICT
12.378
11.247
‒ 1.131
11.346
waarvan overige materiële afschrijvingskosten
0
0
0
0
- Immaterieel
2.532
2.079
‒ 453
3.582
Overige lasten
500
1.127
627
3.188
waarvan dotaties voorzieningen
500
428
‒ 72
822
waarvan bijzondere lasten
0
699
699
2.366
Totaal lasten
396.933
404.160
7.227
390.359
Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening
0
14.328
14.328
7.395
Agentschapsdeel Vpb-lasten
0
0
0
0
Saldo van baten en lasten
0
14.328
14.328
7.395
Tabel 26 Voorgestelde resultaatbestemming (bedragen x € 1.000)
Voorgestelde resultaatbestemming
Vastgestelde begroting (1)
Realisatie (2)
Verschil (3) = (2) - (1)
Realisatie 2024 (4)
(Voorgesteld het resultaat als volgt te verdelen)
Toevoeging/ onttrekking:
- Pok/ Wau
0
135
135
365
- Exploitatiereserve
Saldo van baten en lasten
0
14.463
14.463
7.760
Toelichting op de baten
De totale baten zijn € 21,6 mln hoger ten opzichte van de ontwerpbegroting.
De gerealiseerde omzet van € 418,3 mln is 5% hoger dan begroot. De hogere omzet wordt op totaal niveau met name veroorzaakt door een hogere vraag naar dienstverlening met betrekking tot werkplekservices (€ 9,3 mln), applicatiebeheer (€ 8,2 mln) en ontwikkelopdrachten (€ 5,8 mln).
Toelichting op de lasten
De totale lasten zijn € 3,9 mln hoger dan opgenomen in de ontwerpbegroting.
De personele kosten zijn in de realisatie € 2,1 mln hoger dan begroot. Alle energie die is gezet in 2025 om minder afhankelijk te worden van externe inzet heeft geresulteerd in een toename van de gemiddelde bezetting van 94 FTE tot 1.067 FTE. Dit is 7% lager dan de begrote gemiddelde bezetting van 1.145 FTE. Het aantal extern ingehuurde FTE is minder gedaald dan opgenomen in de begroting (472 FTE) en uitgekomen op gemiddeld 569 FTE (2024 = 660 FTE). De post externe inhuur valt met € 12,6 mln hoger uit ten opzichte van de begroting. Desondanks is de externe inhuur fors afgenomen in 2025 en zijn hierdoor verdere stappen gezet in een passende verhouding van intern en extern personeel. De overige personele kosten zijn door lagere reiskosten in de realisatie gunstiger uitgevallen dan opgenomen in de begroting.
De materiele kosten zijn lager dan begroot. Door een aanpassing in de Rijksbegrotingsvoorschriften worden de kosten uitbesteed werk en andere externe kosten vanaf 2025 separaat opgenomen in de jaarrekening. Vanwege een vraagtoename is er meer hardware aangeschaft voor opdrachtgevers, wat de hogere overige materiele kosten verklaart. De rentelasten zijn door een stijging van de rentepercentages in 2025 hoger dan begroot. De afschrijvingskosten zijn lager dan begroot doordat in 2024 activa in aanbouw-projecten met betrekking tot Rijkszaak en Datadiensten zijn afgewaardeerd.
De post Bijzondere lasten betreft een afwaardering van de beginbalans en opschoning als gevolg van vergelijking van de onderliggende systemen. Daarnaast betreft het een buitengebruikstelling van een activa in aanbouw project.
Tabel 27 Omzet moederdepartement per soort dienst (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting 2025
Realisatie 2025
Verschil realisatie en vastgestelde begroting
Realisatie 2024
Applicatiebeheer (applicatieservices)
88.617
94.052
5.435
81.128
Ontwikkelopdrachten
49.863
53.553
3.690
53.729
Generieke Diensten
34.186
33.563
‒ 622
32.222
Werkplekservices
72.754
79.217
6.463
78.567
Cloud Services
0
0
0
0
Overige omzet
3.671
4.707
1.037
2.147
Generieke eBS
7.802
9.395
1.593
8.721
Totaal
256.892
274.486
17.594
256.515
De ten opzichte van de ontwerpbegroting hogere omzet applicatiebeheer zit met name bij de klanten Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) (+ € 2,7 mln) en Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) (+ € 2,4 mln) en is een gevolg van het in beheer nemen van eerder ontwikkelde onderdelen. De vraag naar nieuwe ontwikkelopdrachten is met name hoger bij RVO (+ € 2,7 mln) en EZ (+ € 1,0 mln). Vanwege hogere aantallen werkplekken is de omzet op het onderdeel Werkplekservices ruim € 6,4 mln hoger en zit vooral bij de klanten EZ (+ € 4,7 mln) en RVO (+ € 1,2 mln). De toename overige omzet zit ook bij EZ en betreft met name de hoog beveiligde onderdelen. Bij de post generieke eBS zit de toename vooral bij EZ, dit wordt veroorzaakt door de centralisatie van de aanrekening van deze kosten (+ € 5,1 mln). Bij klant RVO is de omzet hierdoor juist lager (- € 3,1 mln).
Tabel 28 Omzet overige departementen per soort dienst (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting 2025
Realisatie 2025
Verschil realisatie en vastgestelde begroting
Realisatie 2024
Applicatiebeheer (applicatieservices)
61.737
64.317
2.580
63.430
Ontwikkelopdrachten
6.127
7.774
1.647
9.044
Generieke Diensten
28.619
30.212
1.593
30.894
Werkplekservices
29.130
31.936
2.806
29.197
Cloud Services
0
15
15
0
Overige omzet
11.282
7.734
‒ 3.548
4.356
Generieke eBS
1.618
0
‒ 1.618
1.746
Totaal
138.512
141.988
3.476
138.668
Ten opzichte van de vastgestelde begroting is de omzet overige departementen € 4,0 mln (2,9%) hoger. De hogere omzet applicatiebeheer zit met name bij de klant Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en betreft in beheer nemen van eerdere ontwikkelingsopdrachten. De hogere omzet ontwikkelopdrachten zit bij het Ministerie van Justitie en Veiligheid (J&V) en betreft de ontwikkeling van websites. De hogere omzet generieke diensten wordt beïnvloed door de verschuiving van de klant Nationaal Coördinator Groningen (NCG) van omzet moederdepartement naar omzet overige departementen. Buiten deze verandering zit de hogere omzet met name bij de klant Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en betreft beheer van Blueriq en Rijksdoc.
Net als bij de vergelijking omzet moederdepartement is de hogere omzet werkplekservices met name een gevolg van hogere aantallen werkplek accounts. Ook deze hogere omzet zit met name bij de klant LVVN.
De overige omzet laat in tegenstelling tot het algemene beeld juist een daling zien ten opzichte van de vastgestelde begroting. Deze lagere omzet zit met name bij de klant Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) en betreft de hoog beveiligde onderdelen. De lagere omzet bij Generieke eBS zit bij de klant LVVN en betreft de eerder genoemde aangepaste verrekenmethodiek met de kosten van eBS.
Tabel 29 Omzet overige departementen per departement (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting 2025
Realisatie 2025
Verschil realisatie en vastgestelde begroting
Realisatie 2024
Ministerie van KGG
2.373
2.438
65
1.867
Ministerie van BZK
50.877
49.958
‒ 919
55.313
Ministerie van Fin
145
‒ 21
‒ 166
71
Ministerie van IenW
16.220
14.939
‒ 1.281
11.791
Ministerie van J&V
1.740
4.981
3.242
2.645
Ministerie van LVVN
58.023
59.987
1.964
56.651
Ministerie van OCW
198
205
7
189
Ministerie van SZW
593
22
‒ 570
67
Ministerie van VWS
8.303
9.387
1.085
10.036
Overig
40
91
51
37
Totaal
138.512
141.988
3.476
138.668
De lagere omzet bij de klant I&W en betreft de hoog beveiligde onderdelen. De hogere omzet bij J&V betreft met name de ontwikkeling van websites. Daarnaast is er ook meer omzet gegenereerd met betrekking tot Rijkszaak dienstverlening. De hogere omzet bij klant LVVN betreft beheer van Blueriq en Rijksdoc. Bij de klant Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) betreft dit het beheer van TVS.
Tabel 30 Omzet derden (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting 2025
Realisatie 2025
Verschil realisatie en vastgestelde begroting
Realisatie 2024
Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO)
487
576
89
792
Staatsbosbeheer
359
0
‒ 359
0
Tweede Kamer der Staten-Generaal
631
1.129
497
1.267
Overige Derden
51
71
19
489
Totaal
1.529
1.776
246
2.548
Tabel 31 Balans per 31 december 2025 (bedragen x € 1.000)
Balans 2025
Balans 2024
Activa
Vaste activa
35.839
37.300
Immateriële vaste activa
4.674
6.693
Materiële vaste activa
31.165
30.607
waarvan grond en gebouwen
0
0
waarvan machines en installaties
29.011
28.575
waarvan andere vaste bedrijfsmiddelen
2.154
2.032
waarvan vaste bedrijfsmiddelen in uitvoering en vooruitbetaald op materiële vaste activa
0
0
waarvan niet aan de bedrijfsuitvoering dienstbaar
0
0
Vlottende activa
88.495
77.728
Voorraden
0
0
waarvan grond- en hulpstoffen
0
0
waarvan onderhanden werk
0
0
waarvan gereed product en handelsgoederen
0
0
waarvan vooruitbetaald op voorraaden
0
0
Vorderingen
55.668
46.364
waarvan debiteuren
20.415
19.617
waarvan overige vorderingen
0
0
waarvan overlopende activa
35.253
26.747
Liquide middelen
32.827
31.364
Totaal activa
124.334
115.028
Passiva
Eigen Vermogen
32.550
24.881
Bestemmingsfonds(en)
0
0
Pok/ Wau reserve
0
0
Exploitatiereserve
18.222
17.486
Onverdeeld resultaat
14.328
7.395
Voorzieningen
689
824
Langlopende schulden
24.812
25.273
Leningen bij het Ministerie van Financiën
24.812
25.273
Kortlopende schulden
66.283
64.050
Crediteuren
10.259
3.177
Belastingen en premies sociale lasten
533
395
Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën
11.387
13.971
Overige schulden
44.104
46.507
Overlopende passiva
0
0
Totaal passiva
124.334
115.028
Activa
Vaste Activa
De daling van de vaste activa hebben met name te maken met desinvesteringen als gevolg van nieuw activeringsbeleid van DICTU en opschoningsacties komende uit de vergelijking van de onderliggende systemen.
Vlottende activa
De toename heeft met name betrekking op de overlopende activa en is het gevolg van nieuwe contracten welke halverwege 2025 zijn afgesloten en doorlopen in 2026.
Passiva
Eigen vermogen
Tabel 32 Tabel vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2022
2023
2024
2025
1. Eigen vermogen per 1/1
31.207
34.290
17.121
24.881
2. Saldo baten en lasten
18.477
‒ 431
7.395
14.328
3. Directe mutaties in het eigen vermogen
‒ 15.394
‒ 16.738
365
‒ 6.659
‒ 3a Uitkering aan moederdepartement
15.701
17.100
0
6.794
‒ 3b Bijdrage door moederdepartement ter versterking eigen vermogen
307
362
365
135
‒ 3c Overige mutaties
0
0
0
0
4. Eigen vermogen per 31/12
34.290
17.121
24.881
32.550
Het hogere eigen vermogen is een gevolg van het nog onverdeelde exploitatie resultaat over 2025.
Tabel 33 Voorzieningen (bedragen x € 1.000)
Boekwaarde 1-1-2025
Dotaties
Onttrekkingen
Vrijval
Boekwaarde 31-12-2025
Voorziening personeel
570
65
155
0
480
Voorziening jubilea
254
209
254
0
209
Overige Voorzieningen
0
0
0
0
0
Voorzieningen
De voorziening personeel wordt benut als voorziening voor contractuele afspraken met medewerkers.
Van deze voorziening is per 31 december 2025 € 65 k onttrokken en € 155 k gedoteerd. De voorziening Jubilea wordt gebruikt voor de jubilea-uitkeringen die in het komende boekjaar vallen.
Tabel 34 Kasstroomoverzicht over het jaar 2025 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting (1)
Realisatie (2)
Verschil realisatie en vastgestelde begroting (3)=(2)-(1)
1.
Rekening-courant RHB 1 januari 2025 + stand depositorekeningen
15.407
31.361
15.954
Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
396.933
415.884
18.951
Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)
‒ 382.023
‒ 392.184
‒ 10.161
2.
Totaal operationele kasstroom
14.910
23.700
8.790
Totaal investeringen (-/-)
‒ 25.000
‒ 12.565
12.435
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
0
29
29
3.
Totaal investeringskasstroom
‒ 25.000
‒ 12.536
12.464
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
0
‒ 6.794
‒ 6.794
Eenmalige storting door het moederdepartement (+)
0
135
135
Aflossingen op leningen (-/-)
‒ 14.910
‒ 17.906
‒ 2.996
Beroep op leenfaciliteit (+)
25.000
14.861
‒ 10.139
4.
Totaal financieringskasstroom
10.090
‒ 9.704
‒ 19.794
5.
Rekening-courant RHB 31 december 2025 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4)
15.407
32.821
17.414
Toelichting kasstroomoverzicht
Operationele kasstroom
In 2025 zijn de ontvangsten in de operationele kasstroom € 18,9 mln hoger dan begroot door een grotere hoeveelheid geleverde diensten van DICTU. Dit wordt versterkt door een beter debiteurenbeleid. De uitgaven van de operationele kasstroom liggen € 10,1 mln. boven het niveau van de begroting. Dit komt door een hogere hoeveelheid geleverde diensten van DICTU, waardoor de uitgaven ook toenemen.
Investeringskasstroom
De investeringskasstroom is € 12,5 mln lager dan begroot. Met name de Infra investeringen zijn uitgesteld naar 2026, o.a. vanwege doorontwikkeling bedrijfsstrategie.
Financieringskasstroom
In 2025 is voor € 14,9 mln aan leningen afgeroepen, dit bedrag is inclusief € 2,2 mln onterecht afgeroepen leningen over 2025. De aflossingen van € 17,9 mln hebben betrekking op € 12,6 mln reguliere aflossingen, € 3,1 mln versnelde aflossing in verband met afboeking Rijkszaak in 2024. Daarnaast is de onterecht afgeroepen lening € 2,2 mln ook versneld afgelost. In verband met een overschot eigen vermogen heeft een afdracht plaatsgevonden van € 6,8 mln.
Tabel 35 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2025
Realisatie
Vastgestelde begroting
2022
2023
2024
2025
2025
Omschrijving generiek deel
Kostprijzen per product (groep)
a. Basistarief werkplek CW
3.126
3.026
2.960
3.019
3.019
Tarieven/uur
a. Senior medewerker (ontwikkeling)
135
141
161
160
160
b. Medior medewerker (bouw)
111
116
132
126
126
c. Junior medewerker (test en beheer)
99
103
118
107
107
Indicatoren
Aantal werkplekken CW1
18.042
19.186
20.029
20.597
19.882
FTE-totaal (excl. externe inhuur)2
927
925
973
1.067
1.145
Aantal interne FTE’s in percentage van het totale aantal FTE’s
54,0%
54,0%
60,0%
65,2%
70,8%
Saldo van baten en lasten (%)3
5,24%
‒ 0,12%
1,86%
3,42%
0,0%
Ziekteverzuim
6,3%
6,1%
5,1%
5,8%
4,0%
Klanttevredenheid
7,7
7,3
7,5
7,6
7,0
Beschikbaarheid applicaties
99,5%
99,7%
99,7%
99,5%
98,0%
Aantal grote verstoringen
4
5
6
3
max 5
Eindgebruikerstevredenheid afhandeling incidenten
8,4
8,5
8,5
8,7
7,0 ‒ 7,5
Oplospercentage 1ste lijn helpdesk
81%
83%
83%
82%
75%
Servicedesk; in 1 keer geholpen
84%
81%
80%
Servicedesk; dienstverleningsniveau volgens afspraken
42%
66%
85%
Betalingen aan crediteuren: min. 95% cf. betaaltermijn
98,7%
95%
X Noot
1
Aantal werkplekken ultimo jaar.
X Noot
2
Gemiddeld aantal FTE over het jaar.
X Noot
3
Saldo als percentage van de baten.
Basistarief werkplek CW
Het tarief voor de basis Cloudwerkplek is in 2025 met 2% verhoogd ten opzichte van 2024.
Aantal werkplekken CW
In de ontwerpbegroting is een gemiddeld aantal van 19.882 Cloudwerkplekken begroot. De vraag naar werkplekken door klanten is hoger uitgevallen waardoor de realisatie van het aantal geleverde werkplekken is uitgekomen op 20.597 Cloudwerkplekken eind 2025.
Aantal interne FTE in % van het totale aantal FTE
Het aantal interne FTE als percentage van het totale aantal FTE is met 65,2% nog wel lager dan begroot (70,8%) en laat een sterke stijging zien ten opzichte van voorgaande jaren. Dit is het gevolg van extra inzet op werving, een hogere vraag dan voorzien naar ICT dienstverlening en krapte op de arbeidsmarkt.
Saldo van baten en lasten
DICTU heeft in 2025 een positief resultaat geboekt van € 17,7 mln.
Ziekteverzuim
Het jaargemiddelde verzuimpercentage over 2025 is 5,8%, ten opzichte van 5,1% in 2024.
Het kortdurend verzuim neemt af, terwijl middel- en langdurig verzuim toenemen, wat duidt op complexere ziektegevallen. DICTU richt zich op vroegtijdige signalering, nauwe samenwerking tussen leidinggevenden, O&P en Bedrijfszorg en structurele analyse van langdurig verzuim om verdere stijging te voorkomen.
Klanttevredenheid
Iedere maand ontvangt een aantal willekeurige eindgebruikers een vragenlijst, waarin een oordeel gegeven kan worden over de werkplek, kantoor applicaties en bedrijfsapplicaties. De gemeten KPI is in 2025 een 7,6 waarmee de doelstelling van 7,0 wordt gehaald.
Beschikbaarheid Applicaties
De beschikbaarheid van frontend-applicaties wordt gemeten door middel van tooling (BSM). Er wordt per applicatie gemeten per maand over beschikbaarstellingsperiode, exclusief overeengekomen onderhoudsperioden. De in de doelmatigheidsindicatoren opgenomen percentages betreffen basis en basis 24, met als doel de beschikbaarheid van 98%. Bij basis gaat het om beschikbaarheid op werkdagen van 7.00 ‒ 18.00 uur. Bij basis 24 op alle dagen 00.00 ‒ 24.00 uur. Het gemeten percentage in 2025 (99,5%) ligt boven de doelstelling (98,0%).
Aantal grote verstoringen
Een grote verstoring is minimaal een type C1 verstoring conform de prioriteitenmatrix Incidenten DICTU. In 2025 zijn er 3 grote verstoringen geweest waarmee de doelstelling (max. 5) is gehaald.
Eindgebruikerstevredenheid afhandeling incidenten
Iedere dag wordt aan een aantal willekeurig gekozen personen die een incident hebben ingediend dat de dag ervoor is opgelost, een uitnodiging voor een onderzoek gestuurd dat betrekking heeft op de afhandeling van incidenten. De respondent kan op een tienpuntschaal aangeven in hoeverre hij tevreden is over de afhandeling van het betreffende incident. De KPI wordt gemeten per kalendermaand en is in 2025 onverminderd hoog met een 8,7 waarmee de doelstelling van 7,0-7,5 ruimschoots wordt gehaald.
Oplospercentage 1e lijn helpdesk
Dit percentage geeft weer hoeveel procent van de meldingen door de 1e lijn (frontdesk) is opgelost. Het gemeten percentage (82%) in 2025 ligt boven de doelstelling (75%).
Servicedesk: in 1 keer geholpen
Van elke melding die bij de Servicedesk binnenkomt, werd in 2025 over het jaar genomen, gemiddeld 81% direct opgelost (first time fix). Dit ligt boven de doelstelling van 80%.
Servicedesk; dienstverleningsniveau volgens afspraken
De afspraken zoals opgenomen in de Service Level Agreement (SLA) op meldingen zijn niet gehaald. Ondanks de verbetering ten opzichte van 2024, ligt het gemeten percentage (66%) in 2025 ruim onder de doelstelling (85%).
Betalingen aan crediteuren
Minimaal 95% van de betalingen aan leveranciers dient binnen betaaltermijn te zijn. In 2025 heeft DICTU een gemiddeld percentage van 98,7 gehaald.
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap RVO.nl per 31 december 2025
Tabel 36 Verantwoording van het baten-lastenagentschap RVO.nl voor het jaar 2025(bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting (1)
Realisatie (2)
Verschil (3) = (2) - (1)
Realisatie 2024(4)
Baten
- Omzet
1.275.185
1.315.302
40.117
1.223.907
waarvan omzet moederdepartement
223.598
200.825
‒ 22.773
597.906
waarvan omzet overige departementen
1.008.574
1.056.634
48.060
569.732
waarvan omzet derden
24.742
37.468
12.726
31.107
waarvan bijdrage WaU en POK/Woo
18.271
20.375
2.104
25.162
Rentebaten
7.000
5.924
‒ 1.076
8.027
Vrijval voorzieningen
0
0
0
0
Bijzondere baten
0
6.871
6.871
3
Totaal baten
1.282.185
1.328.097
45.912
1.231.937
Lasten
Apparaatskosten
1.268.452
1.046.359
‒ 222.093
991.744
- Personele kosten
735.702
809.847
74.145
760.752
waarvan eigen personeel
537.062
595.600
58.538
539.975
waarvan inhuur externen
176.568
183.449
6.881
190.720
waarvan overige personele kosten
22.071
30.798
8.727
30.057
- Materiële kosten
532.750
236.512
‒ 296.238
230.992
waarvan apparaat ICT
5.327
55.963
50.636
51.932
waarvan bijdrage aan SSO's
293.012
166.149
‒ 126.863
164.536
waarvan overige materiële kosten
234.410
14.400
‒ 220.010
14.524
Kosten uitbesteed werk en andere externe kosten
0
198.495
198.495
172.432
Rentelasten
1.134
1.846
712,36
1.813
Afschrijvingskosten
12.600
17.415
4.815
17.991
- Materieel
100
3
‒ 97
13
waarvan apparaat ICT
0
0
0
0
waarvan overige materiële afschrijvingskosten
100
3
‒ 97
13
- Immaterieel
12.500
17.412
4.912
17.978
Overige lasten
0
16318
16.318
16.939
waarvan dotaties voorzieningen
0
13.243
13.243
16.910
waarvan bijzondere lasten
0
3.075
3.075
29
Totaal lasten
1.282.185
1.280.433
‒ 1.752
1.200.919
Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening
0
47.664
47.664
31.018
Agentschapsdeel Vpb-lasten
0
0
0
0
Saldo van baten en lasten
0
47.664
47.664
31.018
Tabel 37 Voorgestelde resultaatbestemming (bedragen x € 1.000)
Voorgestelde resultaatbestemming
Vastgestelde begroting (1)
Realisatie (2)
Verschil (3) = (2) - (1)
Realisatie 2024 (4)
(Voorgesteld het resultaat als volgt te verdelen)
Toevoeging/ onttrekking:
- Pok/ Wau
0
0
0
0
- Exploitatiereserve
0
‒ 47.664
‒ 47.664
0
Saldo van baten en lasten
0
47.664
47.664
0
Toelichting op de staat van baten en lasten
De presentatie van de kolom Vastgestelde begroting (1) en de kolom Realisatie 2024 (4) wijkt af van de daadwerkelijke vastgestelde begroting 2025 en jaarverslag 2024 van de RVO. De afwijkingen worden door een paar zaken veroorzaakt.
Op basis van de nieuwe regeling agentschappen 2024 wordt de verantwoording van WaU, POK en Woo middelen nu onder de omzet verantwoord en daarom is de bijhorende bestemmingsreserve opgeheven. Dit leidt tot wijzigingen in de weergave van de vastgestelde begroting.
Verder worden mutaties omtrent dubieuze debiteuren nu verantwoord onder materiële lasten in plaats van dotaties en onttrekkingen aan voorzieningen, wat tot wijzigingen leidt in de weergave van de realisatie 2024 en de vastgestelde begroting.
Toelichting op de baten
Algemeen
Vanaf 1 januari 2025 geldt de nieuwe Regeling Agentschappen (2024). Deze regeling staat, naast outputfinanciering, ook inputfinanciering toe. Vanaf 2025 worden de bijdragen die RVO ontvangt voor door haar uitgevoerde werkzaamheden als outputfinanciering gezien. Voor programma’s zoals POK, WaU764 en Woo geldt dat deze worden gezien als inputfinanciering.
De baten zijn ten opzichte van de begroting met 3,6% gestegen. Dit is voornamelijk te verklaren door een groter opdrachtenpakket dan begroot. Daarnaast valt de bijdrage vanuit WaU, POK en Woo nu onder de omzet wegens de nieuwe Regeling Agentschappen (2024). Hieronder wordt de stijging van de omzet ten opzichte van de ontwerpbegroting nader verklaard op inhoudelijke wijzigingen in de opdrachten.
Tabel 38 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting 2025
Realisatie 2025
Verschil realisatie en vastgestelde begroting
Realisatie 2024
DG Bedrijfsleven en Innovatie
168.862
156.855
‒ 12.007
257.963
DG Klimaat en Energie
0
0
0
11.195
DG Groningen en Ondergrond
0
9
9
23.829
DG Groningen Ondergrond kosten commissie
0
0
0
1.248
DG Economie en Digitalisering
30.709
24.997
‒ 5.712
118.682
Overig
24.026
18.964
‒ 5.062
184.989
Totaal
223.598
200.825
‒ 22.773
597.906
Omzet moederdepartement
De gerealiseerde omzet van het moederdepartement is ten opzichte van de oorspronkelijke begroting 10,2% lager uitgevallen.
Voor DG Bedrijfsleven en Innovatie (B&I) bedraagt de omzet in 2025 € 156,9 mln. Dit is € 12,0 mln lager dan begroot. Deze daling wordt grotendeels verklaard door het feit dat het cluster Verduurzaming Industrie in 2025 is overgegaan van B&I naar het Ministerie van Klimaat en Groene Groei en daardoor niet langer in de omzet van B&I is opgenomen.
Voor DG Economie en Digitalisering (E&D) bedraagt de omzet in 2025 € 25,0 mln. Dit is € 5,7 mln lager dan oorspronkelijk begroot. Deze afwijking wordt voornamelijk verklaard doordat bij de ontwerpbegroting is uitgegaan van een voorgenomen verhoging van de Nederlands Cybersecurity Coördinatiecentrum-opdracht, welke in 2025 uiteindelijk niet is gerealiseerd.
De omzet Overig bedraagt voor 2025 € 19,0 mln. Dit is € 5,1 mln lager dan begroot. Onder overig eersten valt de opdracht van EZ Coördinerend Directeur Inkoop (CDI, Inkoop Uitvoering Centrum). Andere opdrachten zijn Unit Omgevingskennis en Nationaal Groeifonds Financiële Administratie.
Omzet bijdrage WaU en POK/Woo
Onder de nieuwe regeling agentschappen 2024 wordt de verantwoording van de opbrengsten uit de Werk aan Uitvoering (WaU), de Parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslag (POK) en de Wet open overheid (Woo) geclassificeerd onder de post ‘omzet’. In de ontwerpbegroting waren deze opbrengsten nog opgenomen onder de voorgestelde resultaatbestemming.
Het cumulatieve bedrag van de opbrengsten uit WaU, POK en Woo bedraagt € 20,4 mln. Dit bedrag ligt € 2,1 mln boven de oorspronkelijk begrote omvang, waarbij de afwijking met name het gevolg is van een verhoogde inzet van middelen binnen het kader van WaU.
Tabel 39 Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting 2025
Realisatie 2025
Verschil realisatie en vastgestelde begroting
Realisatie 2024
Ministerie van Landbouw,Visserij, Voedselzekerheid en Natuur
305.413
339.490
34.077
324.571
Ministerie van Klimaat en Groene Groei
142.833
161.085
18.252
0
Ministerie van Buitenlandse Zaken
128.234
133.250
5.016
134.693
Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
32.234
36.131
3.897
0
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
333.407
313.372
‒ 20.035
46.047
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
48.316
53.574
5.258
48.269
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
7.079
8.280
1.201
6.939
Ministerie van Justitie en Veiligheid
1.830
1.173
‒ 657
1.393
Ministerie van Asiel en Migratie
725
40
‒ 685
0
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
691
727
36
694
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
7.811
6.781
‒ 1.030
5.490
Overig
0
2.731
2.731
1.575
Totaal
1.008.574
1.056.634
48.060
569.671
Omzet overige departementen
De omzet overige departementen betreft de uitvoering van opdrachten voor diverse ministeries en uitvoeringsorganisaties. De gerealiseerde omzet van de overige departementen is ten opzichte van de oorspronkelijke begroting 4,8% hoger uitgevallen.
LVVN
De omzet vanuit het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) bedraagt in 2025 € 339,5 mln en ligt daarmee € 34,1 mln hoger dan begroot. Deze afwijking wordt verklaard doordat LVVN bij de ontwerpbegroting is uitgegaan van een lager opdrachtvolume voor 2025. De definitieve opdracht was hoger, waardoor de omzet hoger is uitgekomen dan begroot. Daarnaast is in de loop van het jaar sprake geweest van meerwerk, hetgeen eveneens heeft bijgedragen aan de hogere realisatie. De grootste meerwerkopdrachten zijn Duurzame dierlijke ketens en Kennis Duurzaam Jong Leren Eten.
KGG
De omzet vanuit het Ministerie van Klimaat en Groene Groei (KGG) bedraagt in 2025 € 161,1 mln, wat € 18,3 mln hoger is dan begroot. De toename is te verklaren door de overheveling van Verduurzaming Industrie naar KGG, de oprichting van Instituut voor Milieu, Mens en Mijnbouw Limburg (I3ML) en de intensivering bij Energie-Innovatie regelingen, Netcongestie en Gebiedsgerichte Aanpak Energie.
BZK
De omzet van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) bedraagt in 2025 € 313,4 mln, dit is € 20,0 mln lager dan oorspronkelijk begroot. Deze daling wordt voornamelijk veroorzaakt door een daling van de omzet bij Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG). Dit is het gevolg van een lagere instroom van aanvragen en meer afwijzingen c.q. intrekkingen dan verwacht. Dit heeft zich vooral voorgedaan bij de Aanvullende Vaste Vergoeding (AVV), Vaste Eenmalige Schadevergoeding (VES), Duurzaam Herstel en Waardedaling. Als gevolg hiervan zijn er ook minder uitvoeringskosten gemaakt.
Daarnaast is de omzet van BZK lager door de afbouw en stapsgewijze beëindiging van enkele kleinere opdrachten zoals Regelhulpen, de compensatieregelingen eHerkenning Belastingdienst en het CE-voor-niet-KVK TRR-register.
VRO
De omzet van het opdrachtenpakket van het Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) bedraagt in 2025 € 36,1 mln. Dit is € 3,9 mln hoger dan oorspronkelijk begroot. Het opdrachtenpakket kent een stabiel karakter. Afgelopen jaar heeft een stijging plaatsgevonden in de opdrachten die gerelateerd zijn aan de verduurzaming van bestaande bouw (onder meer EU EPBD, Energieprestatie gebouwen, verduurzaming U-bouw, Subsidie verduurzaming onderhoud huurwoningen (SVOH) en Subsidie aardgasvrije woningen (SAH)). Daarnaast heeft er een stijging plaatsgevonden in de opdrachten gerelateerd aan de woningbouwopgave (onder meer Expertiseprogramma Woningbouw, Wonen in het buitengebied en Regeling tegemoetkoming herplaatsing flexwoningen (RTHF)).
BZ
De omzet van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) bedraagt in 2025 € 133,3 mln, wat € 5,0 mln hoger is dan begroot. Dit verschil wordt voornamelijk veroorzaakt door de groei in het opdrachtenpakket van DG Internationale Samenwerking. De grootste afwijking komt door de toevoeging op de Oekraïne faciliteit aan het opdrachtenpakket
I&W
De omzet voor het opdrachtenpakket van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) inclusief Partners voor Water bedraagt € 53,6 mln. Dit is € 5,3 mln hoger dan begroot. De toename komt mede door intensivering bij Verduurzaming in Logistiek. Daarnaast zijn aanvullende opdrachten verstrekt voor onder andere Ruimte voor de Rivier 2.0 en Demonstratie klimaattechnologieën en –innovaties in transport.
OCW
De omzet van het opdrachtenpakket van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) bedraagt € 8,3 mln, €1,2 mln hoger dan begroot. Dit verschil komt met name door de additionele opdracht Small Business Innovation Research-IX.
SZW
Het opdrachtenpakket van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) komt uit op een realisatie van € 0,7 mln.
J&V
De omzet van het opdrachtenpakket van het Ministerie van Justitie en Veiligheid (J&V) is € 0,7 mln lager dan begroot, met een realisatie van € 1,2 mln. Dit verschil wordt voornamelijk verklaard door een vertraagde case bij de Wet tegemoetkoming schade bij rampen (WTS) Limburg. Daarnaast zijn er een aantal inhoudelijke aanpassingen van opdrachten, die eveneens hebben bijgedragen aan dit verschil.
A&M
De omzet van het Ministerie Asiel & Migratie (A&M) is € 0,7 mln lager dan begroot. In de begroting was de opdracht vanuit het Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) opgenomen onder A&M, uiteindelijk is de opdracht rechtstreeks verleend door IND zelf.
VWS
Het opdrachtenpakket van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is € 1,0 mln lager dan initieel begroot, met een realisatie van € 6,8 mln.
Overig Tweeden
De realisatie van de omzet Overig Tweeden is € 2,7 mln hoger dan begroot. Onder Overig Tweeden vallen opdrachten vanuit Rijkswaterstaat, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, de Immigratie- en Naturalisatiedienst en het Centraal Justitieel Incasso Bureau.
Tabel 40 Omzet derden (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting 2025
Realisatie 2025
Verschil realisatie en vastgestelde begroting
Realisatie 2024
Europese Unie
4.220
5.134
914
2.508
Provincies
19.248
29.700
10.452
26.966
Overig
1.275
2.634
1.359
1.633
Totaal
24.742
37.468
12.726
31.107
Omzet derden
De omzet Derden heeft betrekking op opdrachten voor met name de Provincies en Europese Unie. De gerealiseerde omzet derden is ten opzichte van de oorspronkelijke begroting 51,4% hoger uitgevallen.
De gerealiseerde omzet van de Europese Unie is € 5,1 mln, € 0,9 mln hoger dan begroot.
De omzet van Provincies is in 2025 € 29,7 mln, wat € 10,5 mln hoger is dan de ontwerpbegroting. Dit verschil wordt veroorzaakt door een lagere begroting van de werkzaamheden op Plattelandsontwikkelingsprogramma (POP) en Nationaal Strategisch Plan (NSP) bij de provincies. De omvang van beide opdrachten is in 2025 gestegen.
Toelichting op de lasten
Algemeen
De som van de lasten zijn ten opzichte van de begroting met € 1,8 mln gedaald. Hieronder worden de lasten toegelicht.
Personele kosten
De personele kosten vallen € 74,1 mln hoger uit dan begroot, wat neerkomt op een stijging van 10,1%. Dit is met name het gevolg van het hogere opdrachtvolume, zoals hierboven toegelicht. Dit vraagt om een hogere inzet van personeel. Daarnaast stegen de inhuurtarieven voor extern personeel.
De kosten voor eigen personeel zijn € 58,5 mln hoger dan begroot als gevolg van een groter opdrachtenpakket. De gemiddelde loonkosten per fte ambtelijk zijn licht gestegen van € 97.381 naar € 97.789. De kosten van externe inhuur zijn € 6,9 mln hoger dan begroot. De gemiddelde kosten per fte externe inhuur gestegen van € 197.637 naar € 199.325 per jaar. Doelbewust is ingezet op verambtelijking van het personeel. Het aandeel externe inhuur van de totale bezetting is lager in 2025 ten opzichte van 2024.
De begrote ambtelijke bezetting voor 2025 is 5.500 fte. De gemiddelde bezetting was in 2025 6.827 fte, waarvan 5.907 fte in ambtelijke dienst en 920 fte externe inhuur. Ultimo december 2025 was de bezetting 7.031 fte, waarvan 6.116 fte in ambtelijke dienst en 915 fte externe inhuur.
Materiële kosten
In de materiële kosten is een modelwijziging verwerkt ten opzichte van de begroting. Dit heeft te maken met een presentatiewijziging in de rijksbegrotingsvoorschriften. Een deel van de materiële kosten uit de begroting is opgenomen onder de nieuwe categorie Kosten uitbesteed werk en andere externe kosten. Dit betreft een verschuiving van € 198,4 mln. De totale materiële kosten en kosten voor uitbesteed werk en andere externe kosten zijn lager uitgevallen dan begroot. Deze afname is met name het gevolg van lagere kosten bij shared service organisaties (SSO’s), zoals Dienst ICT Uitvoering en Rijksvastgoedbedrijf.
Afschrijvingskosten
De afschrijvingskosten zijn € 4,8 mln hoger uitgevallen dan begroot. Dit ligt in lijn met de relatief hogere investeringen van voorgaande jaren.
Dotaties voorzieningen
De dotaties voorzieningen bedragen in 2025 € 13,2 mln. Dit heeft betrekking op voorziening verlof.
Bijzondere lasten
De bijzondere lasten hebben voornamelijk betrekking op de waardevermindering van het project Uitvoeringsplatform Nationale regelingen (UPNL) EMV. Dit project heeft betrekking op het overzetten van de regelingen EIA (Energie-investeringsaftrek), MIA (Milieu-investeringsaftrek) en VAMIL (Willekeurige afschrijving milieu-investeringen) op het UPNL-platform.
Saldo van baten en lasten
Het onverdeeld resultaat over het boekjaar bedraagt € 47,7 mln positief. Van dit bedrag zal het surplus van € 42,7 mln worden uitgekeerd aan het moederdepartement EZK. Na vaststelling van de jaarrekening ligt het besluit bij het moederdepartement EZK of het resterende bedrag van het onverdeeld resultaat over het boekjaar wordt toegevoegd aan de exploitatiereserve, respectievelijk wordt teruggestort naar het moederdepartement.
Tabel 41 Balans per 31 december 2025 (bedragen x € 1.000)
Balans 2025
Balans 2024
Activa
Vaste activa
73.191
67.610
Immateriële vaste activa
73.185
67.600
Materiële vaste activa
6
10
waarvan grond en gebouwen
0
1
waarvan machines en installaties
4
5
waarvan andere vaste bedrijfsmiddelen
2
4
waarvan vaste bedrijfsmiddelen in uitvoering en vooruitbetaald op materiële vaste activa
0
0
waarvan niet aan de bedrijfsuitvoering dienstbaar
0
0
Vlottende activa
340.789
314.801
Voorraden
0
0
waarvan grond- en hulpstoffen
0
0
waarvan onderhanden werk
0
0
waarvan gereed product en handelsgoederen
0
0
waarvan vooruitbetaald op voorraaden
0
0
Vorderingen
43.268
50.336
waarvan debiteuren
250
6.263
waarvan overige vorderingen
0
0
waarvan overlopende activa
43.018
44.073
Liquide middelen
297.521
264.465
Totaal activa
413.981
382.411
Passiva
Eigen Vermogen
103.412
62.969
Bestemmingsfonds(en)
0
0
Pok/ Wau reserve
0
0
Exploitatiereserve
55.748
31.951
Onverdeeld resultaat
47.661
31.018
Voorzieningen
79.738
61.422
Langlopende schulden
42.660
44.440
Leningen bij het Ministerie van Financiën
42.660
44.440
Kortlopende schulden
188.170
213.580
Crediteuren
6.154
10.627
Belastingen en premies sociale lasten
1.308
820
Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën
22.680
21.480
Overige schulden
0
0
Overlopende passiva
158.028
180.653
Totaal passiva
413.980
382.411
Toelichting op de balans
Eigen vermogen
Het Eigen vermogen einde boekjaar is het totaal van de exploitatiereserve en het onverdeeld resultaat (zijnde het exploitatieresultaat na resultaatsbestemming) over het boekjaar. Het eigen vermogen is 8,40% van de gemiddelde jaaromzet over de laatste drie jaar, waar maximaal 5% is toegestaan.
Het eigen vermogen is € 41,9 mln hoger dan het maximaal toegestaan eigen vermogen (€ 61,5 mln). Dit surplus zal worden uitgekeerd aan het moederdepartement EZK. Uiterlijk bij de eerstvolgende suppletoire wet zal worden aangegeven hoe dit hersteld is bij besluit van het moederdepartement EZK.
Tabel 42 Vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2022
2023
2024
2025
1. Eigen vermogen per 1/1
48.309
22.135
31.940
62.969
Bestemmingsreserve
2. Saldo van baten en lasten
‒ 19.638
9.407
31.018
47.664
3. Directe mutaties in het eigen vermogen
‒ 3a uitkering aan moederdepartement
‒ 6.600
0
0
‒ 7.221
‒ 3b bijdrage moederdepartement ter versterking eigen vermogen
64
398
11
0
‒ 3c overige mutaties
0
0
0
0
4. Eigen vermogen per 31/12
22.135
31.940
62.969
103.412
Verloop en stand van de voorzieningen (bedragen x € 1.000)
De Verlofvoorziening van € 79,7 mln is het resterende tegoed aan Individueel Keuzebudget (IKB)-spaarverlof. Hiermee is per werknemer de waarde van de nog niet benutte IKB-spaarverlof berekend, vermeerderd met sociale lasten. De toename van € 18,3 mln is grotendeels het gevolg van de stijging van het aantal ambtelijke medewerkers, de jaarlijkse salarisverhoging en een hoger saldo IKB-spaarverlof uren.
De verlofvoorziening heeft een overwegend langlopend karakter.
Tabel 43 Kasstroomoverzicht over het jaar 2025 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting (1)
Realisatie (2)
Verschil realisatie en vastgestelde begroting (3)=(2)-(1)
Rekening-courant RHB 1 januari 2025 + stand depositorekeningen
143.556
264.465
120.909
Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
1.284.247
1.309.292
25.045
Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)
‒ 1.269.585
‒ 1.245.438
24.147
Totaal operationele kasstroom
14.662
63.854
49.192
Totaal investeringen (-/-)
‒ 15.000
‒ 26.063
‒ 11.063
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
0
3.066
3.066
Totaal investeringskasstroom
‒ 15.000
‒ 22.997
‒ 7.997
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
0
‒ 7.221
‒ 7.221
Eenmalige storting door het moederdepartement (+)
0
0
0
Aflossingen op leningen (-/-)
‒ 20.480
‒ 21.480
‒ 1.000
Beroep op leenfaciliteit (+)
15.000
20.900
5.900
Totaal financieringskasstroom
‒ 5.480
‒ 7.801
‒ 2.321
Rekening-courant RHB 31 december 2025 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4)
137.738
297.521
159.783
Toelichting kasstroomoverzicht
De geldmiddelen in het kasstroomoverzicht worden gevormd door de rekening-courant met het Ministerie van Financiën (Rijkshoofdboekhouding). Ontvangsten en uitgaven uit hoofde van rente zijn opgenomen onder de operationele kasstroom.
De gerealiseerde operationele kasstroom is per saldo € 49,2 mln hoger dan begroot. Als gevolg van het resultaat en hogere voorschotten. Daarnaast heeft het wijzigen van de Regeling Agentschappen het gevolg gehad dat de bijdragen WaU en POK/Woo is verplaatst van financieringsstroom naar operationele kasstroom. Bij het opstellen van de oorspronkelijke begroting was dit nog niet inzichtelijk.
De gerealiseerde investeringskasstroom is € 8,0 mln hoger dan begroot. In 2025 is geïnvesteerd in immateriële vaste activa, dit betreft software en licenties en activa in aanbouw. In materiële activa is niet geïnvesteerd.
Het verschil tussen de begrote en gerealiseerde financieringsstroom van € 2,3 mln betreft met een lagere storting door het moederdepartement. Dit heeft betrekking op de wijziging van de Regeling Agentschappen waardoor de bijdragen WaU en POK/Woo verplaatst zijn naar de operationele kasstroom.
Tabel 44 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2025
Realisatie
Vastgestelde begroting
2022
2023
2024
2025
2025
Omschrijving generiek deel
Inputindicatoren
Kernindicatoren
Verhouding direct/indirect personeel
81%
80%
88%
88%
87%
Outputindicatoren
Kernindicatoren
Tariefindex in reële termen
97,30%
100,70%
102,60%
103,72%
100,00%
Totaal aantal ambtelijk fte werkzaam excl. externe inhuur
5.022
5.436
5.677
6.116
5.500
Saldo baten en lasten
‒ 2,70%
0,70%
2,60%
3,72%
0,00%
Kwaliteitsindicatoren
Kernindicatoren
Klanttevredenheid
7,5
7,6
7,7
7,9
7,7
Gehonoreerde bezwaarschriften
35%
40%
27%
33%
25%
Toelichting
Inputindicatoren
De verhouding van de gerealiseerde inzet van direct en indirect personeel (88%/12%) wijkt 1 procentpunt af ten opzichte van de begroting (87%/13%).
Outputindicatoren
Het aantal ambtelijke fte ultimo 2025 is 6.116 fte, dit is 616 fte hoger dan begroot. De bezetting is hoger dan begroot vanwege de toename van het opdrachtenpakket van RVO. Daarnaast is er ingezet op verambtelijking van het personeel.
Kwaliteitsindicatoren
De klanttevredenheid wordt jaarlijks gemeten onder de klanten van RVO. De klanten van RVO zijn de burgers en bedrijven die gebruikmaken van de dienstverlening van RVO. De score dit jaar (7,9) is 0,2 punt hoger dan vorig jaar. RVO streeft naar een score van 7,7.
In totaal zijn in 2025, 7.757 bezwaarschriften afgehandeld, waarvan 2.559 bezwaren gegrond zijn verklaard, circa 33 %. Dit percentage is iets hoger dan in 2024 (27%). Debet hieraan zijn met name de regelingen GLB (Gemeenschappelijk landbouwbeleid) en de ISDE (Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing), die hoge aantallen afgehandelde bezwaren (resp. 2.077 en 1.111) paren aan een hoog percentage gegronde bezwaren (resp. 47% en 52%).
Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap RDI per 31 december 2025
Nederland is door digitalisering ingrijpend veranderd in de manier waarop wij communiceren en toegang hebben tot diensten en informatie. De digitalisering is in toenemende mate verweven geraakt met bijna alle aspecten van ons dagelijks leven en biedt grote kansen voor de maatschappij en economie. We zien een diepgaande maatschappelijke afhankelijkheid van digitalisering en tegelijkertijd een toename van dreigingen en potentiële verstoringen. De samenleving moet er op kunnen vertrouwen dat maatschappelijke vraagstukken rond de digitale infrastructuur tijdig worden gedetecteerd, risico’s worden gesignaleerd en belangen worden beschermd. Het doel van de RDI is dan ook dat Nederland kan vertrouwen op de beschikbaarheid van de digitale infrastructuur, die continu en veilig te gebruiken is. Deze jaarverantwoording geeft u het inzicht in de financiële staat van het agentschap.
Tabel 45 Verantwoording van het baten-lastenagentschap RDI voor het jaar 2025 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting (1)
Realisatie (2)
Verschil (3) = (2) - (1)
Realisatie 2024(4)
Baten
- Omzet
103.466
101.456
‒ 2.010
90.473
waarvan omzet moederdepartement
58.062
53.893
‒ 4.169
55.964
waarvan omzet overige departementen
19.695
21.124
1.429
8.048
waarvan omzet derden
25.709
26.439
730
26.461
Rentebaten
375
816
441
1.505
Vrijval voorzieningen
0
0
0
0
Bijzondere baten
0
179
179
302
Totaal baten
103.840
102.451
‒ 1.389
92.280
Lasten
Apparaatskosten
98.652
93.265
‒ 5.387
83.544
- Personele kosten
67.873
68.473
600
60.179
waarvan eigen personeel
49.896
53.014
3.118
46.312
waarvan inhuur externen
14.108
11.966
‒ 2.142
10.028
waarvan overige personele kosten
3.869
3.493
‒ 376
3.839
- Materiële kosten
30.779
24.792
‒ 5.987
23.365
waarvan apparaat ICT
899
1.897
998
405
waarvan bijdrage aan SSO's
13.311
13.831
520
17.952
waarvan overige materiële kosten
16.568
9.064
‒ 7.504
5.008
Kosten uitbesteed werk en andere externe kosten
0
0
0
0
Rentelasten
313
188
‒ 125
212
Afschrijvingskosten
4.800
3.567
‒ 1.233
2.992
- Materieel
3.000
2.309
‒ 691
2.136
waarvan apparaat ICT
1.200
653
‒ 547
601
waarvan overige materiële afschrijvingskosten
1.800
1.656
‒ 144
1.535
- Immaterieel
1.800
1.258
‒ 542
856
Overige lasten
75
1.834
1.759
1.686
waarvan dotaties voorzieningen
75
43
‒ 32
22
waarvan bijzondere lasten
0
1.791
1.791
1.664
Totaal lasten
103.840
98.854
‒ 4.986
88.434
Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening
0
3.597
3.597
3.846
Agentschapsdeel Vpb-lasten
0
0
0
Saldo van baten en lasten
0
3.597
3.597
3.846
Tabel 46 Voorgestelde resultaatbestemming (bedragen x € 1.000)
Voorgestelde resultaatbestemming
Vastgestelde begroting (1)
Realisatie (2)
Verschil (3) = (2) - (1)
Realisatie 2024 (4)
(Voorgesteld het resultaat als volgt te verdelen)
Toevoeging/ onttrekking:
- Pok/ Wau
0
- Exploitatiereserve
0
3.597
3.846
Saldo van baten en lasten
0
3.597
3.846
Toelichting op de staat van baten en lasten
Het saldo onder waarvan omzet moederdepartement in de kolom Vastgestelde begroting (1) wijkt af van de daadwerkelijk vastgestelde begroting 2025 van de RDI. De afwijking wordt veroorzaakt door het opheffen van de bestemmingsreserve na het vaststellen van de begroting, waardoor de POK/WAU gelden in de vastgestelde begroting 2025 onder waarvan omzet moederdepartement worden gepresenteerd.
Toelichting op het saldo van baten en lasten
Het boekjaar 2025 is afgesloten met een resultaat van € 3,5 mln. Het resultaat van Caribisch Nederland (CN) is ‒ € 25.000 en maakt onderdeel uit van de afbouw van de post ‘te verrekenen met CN’.
Tabel 47 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting 2025
Realisatie 2025
Verschil realisatie en vastgestelde begroting
Realisatie 2024
Structurele bijdragen moederdepartement
Beleidsopdrachten (DG E&D en B&I)
10.226
9.460
‒ 766
9.189
Toezichttaken
33.475
31.077
‒ 2.398
30.505
Subtotaal structurele bijdragen
43.701
40.537
‒ 3.164
39.694
Incidentele bijdragen
Projecten
14.361
13.356
‒ 1.005
16.270
Subtotaal projecten
14.361
13.356
‒ 1.005
16.270
Totaal
58.062
53.893
‒ 4.169
55.964
Toelichting op de baten
De gerealiseerde omzet op de opdrachten voor het moederdepartement is lager ten opzichte van de vastgestelde begroting. Aan de afwijking liggen meerdere redenen ten grondslag, namelijk uitgestelde wetgeving en het absorptievermogen van de RDI. Op de projecten is de realisatie lager ten opzichte van de vastgestelde begroting door een onderuitputting op de POK/WAU.
Tabel 48 Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting 2025
Realisatie 2025
Verschil realisatie en vastgestelde begroting
Realisatie 2024
Ministerie van Defensie
1.629
1.629
0
1.565
Ministerie van I&W
1.336
1.384
48
1.328
Ministerie van J&V
721
721
0
721
Ministerie van OC&W
78
78
0
75
Ministerie VWS
716
1.182
466
572
Ministerie van BZK
8.160
5.664
‒ 2.496
3.787
Ministerie van KGG
7.055
10.466
3.411
0
Totaal
19.965
21.124
1.159
8.048
De gerealiseerde omzet overige departementen in 2025 is in totaliteit hoger dan de vastgestelde begroting. De afwijking wordt veroorzaakt door een uitbreiding van het takenpakket van de RDI. Aan de lagere gerealiseerde omzet voor het Ministerie van BZK ligt hoofdzakelijk uitgestelde wetgeving ten grondslag. Omzet in deze categorie betreft structurele opdrachten en projecten zoals de Wet Digitale Overheid en ETD.
Tabel 49 Omzet derden (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting 2025
Realisatie 2025
Verschil realisatie en vastgestelde begroting
Realisatie 2024
Vergunninghouders en overige
23.575
24.323
748
24.256
- landelijke exclusieve vergunningen (exclusief omroep)
3.676
4.646
970
4.303
- vergunningen met algemene planning met regionaal bereik
2.950
3.086
136
2.970
- vergunningen met individuele planning met regionaal bereik
3.995
4.389
394
4.098
- Vergunning regionale planning tijdelijk gebruik
672
547
‒ 125
535
- omroep
6.393
6.705
312
6.699
- vergunningen straalverbindingen
1.903
1.201
‒ 702
1.734
- registraties radiozendamateurs en maritiem
3.986
3.747
‒ 239
3.650
- certificaten
0
2
2
267
- eindapparaten
0
0
0
0
Satellietoperators
724
678
‒ 46
702
Caribisch Nederland
1.300
1.393
93
1.444
Hercontrole meetinstrumenten
55
45
‒ 10
59
Diversen / verlengingen overdracht
55
0
‒ 55
0
Totaal
25.709
26.439
730
26.461
De gerealiseerde omzet derden is ten opzichte van de vastgestelde begroting hoger. De afwijking op landelijke exclusieve vergunningen (exclusief omroep) wordt veroorzaakt door aanvullende inkomsten die zijn voortgevloeid uit de veiling van de 3,5 GHz-band. De lagere omzet op de vergunningen straalverbindingen wordt veroorzaakt door een afname van de vraag uit de markt.
Rentebaten
De rentebaten zijn hoger dan begroot, voornamelijk door hogere rentepercentages op het saldo van de rekening-courant in 2025 dan oorspronkelijk geraamd.
Bijzondere baten
De realisatie op bijzondere baten bestaat uit de restwaarde op afgeschreven auto’s bij verkoop en uitgestelde omzet van het voorgaande boekjaar van Caribisch Nederland (CN).
Toelichting op de lasten
Personele kosten
De gerealiseerde gemiddelde bezetting in fte inclusief externe inhuur bedraagt 524,6 fte (begroot: 497,4 fte). De gerealiseerde gemiddelde loonsom (intern- en extern personeel) is lager dan de begroting. Dit als gevolg van het lagere gerealiseerde percentage externe inhuur uitgedrukt in euro’s van 18% (begroot 22%). De personele kosten liggen hoger ten opzichte van de vastgestelde begroting door een uitbreiding in het opdrachtenpakket van het agentschap na het vaststellen van de begroting.
Materiële kosten
De materiele kosten zijn met uitzondering van de overige materiële kosten hoger ten opzichte van de vastgestelde begroting. De afwijking is hoofdzakelijk toe te schrijven aan de doorontwikkeling van het IV-landschap van het agentschap. De kosten voor de materiële budgetten voor de uitvoering van de structurele en incidentele taken moeder en overige departementen zijn lager ten opzichte van de vastgestelde begroting.
Afschrijvingskosten
De afschrijvingskosten zijn lager dan begroot doordat de geplande investeringen in materiële vaste activa achterblijven en door een lagere realisatie van investeringen op overige IV-projecten als gevolg van de inzet van capaciteit op het project UPW-03 (DigiD).
Overige lasten
De overige lasten zijn hoger dan de vastgestelde begroting. Hieraan liggen meerdere oorzaken ten grondslag. Ten eerste werkt de bijzondere waardevermindering als gevolg van het project UPW-03 (DigiD) door in 2025. Daarnaast hebben er in 2025 meerdere niet-geplande afschrijvingen plaatsgevonden op het gebied van immateriële vaste activa. Ten derde is een suppletieaangifte omzetbelasting over de jaren 2021 tot en met 2024 door het agentschap ingediend.
Tabel 50 Balans per 31 december 2025 (bedragen x € 1.000)
Balans 2025
Balans 2024
Activa
Vaste activa
15.289
10.545
Immateriële vaste activa
6.610
3.954
Materiële vaste activa
8.679
6.591
waarvan grond en gebouwen
0
0
waarvan machines en installaties
2.719
1.511
waarvan andere vaste bedrijfsmiddelen
5.960
5.079
waarvan vaste bedrijfsmiddelen in uitvoering en vooruitbetaald op materiële vaste activa
0
0
waarvan niet aan de bedrijfsuitvoering dienstbaar
0
0
Vlottende activa
31.573
39.126
Voorraden
1
0
waarvan grond- en hulpstoffen
1
0
waarvan onderhanden werk
0
0
waarvan gereed product en handelsgoederen
0
0
waarvan vooruitbetaald op voorraaden
0
0
Vorderingen
2.475
4.346
waarvan debiteuren
1.416
1.634
waarvan overige vorderingen
0
0
waarvan overlopende activa
1.059
2.712
Liquide middelen
29.097
34.780
Totaal activa
46.862
49.671
Passiva
Eigen Vermogen
7.708
7.120
Bestemmingsfonds(en)
0
0
Exploitatiereserve
4.111
3.275
Onverdeeld resultaat
3.597
3.846
Voorzieningen
1.025
965
Langlopende schulden
5.225
7.895
Leningen bij het Ministerie van Financiën
5.225
7.895
Kortlopende schulden
32.904
33.691
Crediteuren
1.246
197
Belastingen en premies sociale lasten
206
0
Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën
2.670
3.593
Overige schulden
0
0
Overlopende passiva
28.782
29.901
Totaal passiva
46.862
49.671
Activa
Immateriële vaste activa
Door de inzet van capaciteit op het project UPW-03 (DigiD) zijn er minder investeringen gerealiseerd op andere, geplande IV-projecten. Desondanks is de boekwaarde van de immateriële vaste activa is gestegen ten opzichte van 2024.
Materiële vaste activa
De boekwaarde van de materiele vaste activa is in omvang gestegen. Voorbeelden van materiële vaste activa zijn auto’s, elektronische apparatuur en antennes.
Vorderingen
Deze post is in omvang gedaald door de doorontwikkeling van de bedrijfsvoering van het agentschap, inclusief procesoptimalisatie en capaciteitsuitbreiding. Het deel waarvan overlopende activa bestaat uit nog te facturen aan derden (€ 0,2 mln) en de overige nog te ontvangen bedragen (€ 0,8 mln (rentebaten)).
Liquide middelen
De post liquide middelen is in omvang gedaald. Hieraan ligt ten grondslag dat er voor de financiering van gerealiseerde investeringen in 2025 geen beroep is gedaan op de leenfaciliteit bij het Ministerie van Financiën.
Passiva
Tabel 51 Vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2022
2023
2024
2025
1. Eigen vermogen per 1/1
2.011
2.107
3.466
7.120
1.a Bestemmingsreserve
2. Saldo van baten en lasten
‒ 586
1.219
3.845
3.597
3. Directe mutaties in het eigen vermogen
682
140
‒ 191
‒ 3.009
‒ 3a uitkering aan moederdepartement
‒ 26
0
‒ 137
‒ 2.937
‒ 3b bijdrage moederdepartement ter versterking eigen vermogen
0
0
0
0
‒ 3c overige mutaties
708
140
‒ 54
‒ 72
4. Eigen vermogen per 31/12
2.107
3.466
7.120
7.708
Het eigen vermogen van het agentschap na resultaatsbestemming 2024 bedraagt € 7,1 mln. De directe mutaties in het eigen vermogen bestaan uit het afromen van het eigen vermogen van het agentschap (€ 2,9 mln) en de verrekening van het resultaat van CN over 2024 (€ 72.000). Het resultaat van het agentschap in 2025 bedraagt € 3,5 mln. (inclusief resultaat CN ‒ € 25.000). Het voornemen is om dit resultaat, na verrekening met CN, toe te voegen aan het eigen vermogen. Het eigen vermogen heeft een omvang van € 7,5 mln (maximum: € 4,4 mln.). De omvang van de post ‘Te verrekenen met CN’ na resultaatsbestemming 2025 bedraagt € 0,6 mln.
Voorzieningen
Tabel 52 Verloop en stand van de voorzieningen (bedragen x € 1.000)
Boekwaarde 1-1-2025
Dotaties
Onttrekkingen
Vrijval
Boekwaarde 31-12-2025
Ambtsjubilea
965
60
0
0
1.025
Totaal
965
60
0
0
1.025
Crediteuren
De omvang van de post crediteuren is toegenomen. Het agentschap heeft in 2025 98,4% (norm 95%) van de facturen voor leveranciers binnen de termijn betaald.
Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën
De post Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën bestaat uit de aflossingen op de lopende leningen bij het Ministerie van Financiën.
Overlopende passiva
De post overlopende passiva is afgenomen. Deze post is samengesteld uit verschillende onderliggende posten, zoals de IKB-schuld, de (nog) af te dragen bestuurlijke boetes die door het CJIB zijn geïncasseerd, nog te ontvangen facturen, de vooruit ontvangen bedragen opdrachtgevers en de POK/WAU gelden. De omvang van de post vooruit ontvangen bedragen voor POK/WAU bedraagt ultimo 2025 € 1,5 mln.
Tabel 53 Kasstroomoverzicht over het jaar 2025 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting (1)
Realisatie (2)
Verschil realisatie en vastgestelde begroting (3)=(2)-(1)
Rekening-courant RHB 1 januari 2025 + stand depositorekeningen
27.455
34.780
7.325
Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
97.809
104.321
6.512
Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)
‒ 98.965
‒ 95.163
3.802
Totaal operationele kasstroom
‒ 1.156
9.158
10.314
Totaal investeringen (-/-)
‒ 8.000
‒ 9.705
‒ 1.705
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
0
1.394
1.394
Totaal investeringskasstroom
‒ 8.000
‒ 8.311
‒ 311
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
0
‒ 2.937
‒ 2.937
Eenmalige storting door het moederdepartement (+)
6.031
0
‒ 6.031
Aflossingen op leningen (-/-)
‒ 4.727
‒ 3.593
1.134
Beroep op leenfaciliteit (+)
8.000
0
‒ 8.000
Totaal financieringskasstroom
9.304
‒ 6.530
‒ 15.834
Rekening-courant RHB 31 december 2025 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4)
27.602
29.097
1.495
Toelichting kasstroomoverzicht
Het kasstroomoverzicht geeft een analyse van de liquiditeitsontwikkeling.
Operationele kasstroom
De operationele kasstroom bestaat uit het saldo van baten en lasten, gecorrigeerd voor afschrijvingen en mutaties in de voorzieningen en het werkkapitaal.
Investeringskasstroom
In 2025 heeft het agentschap geïnvesteerd in materiële vaste activa, zoals auto’s, elektronische apparatuur en antennes, en in immateriële vaste activa, zoals IV-projecten.
Financieringsstroom
De eenmalige storting door het moederdepartement is uitgebleven door een verschuiving van POK/WAU naar omzet moederdepartement. Daarnaast is er voor de financiering van de gerealiseerde investeringen in 2025 geen beroep gedaan op de leenfaciliteit bij het Ministerie van Financiën.
Tabel 54 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2025
Realisatie
Vastgestelde begroting
Omschrijving generiek deel
2022
2023
2024
2025
2025
Kostprijzen per product (reële stijging Regeling Vergoedingen)
3,85%
0,00%
0,00%
‒ 2,67%
‒ 2,67%
Tarieven/uur (Reële stijging
3,53%
0,00%
0,00%
‒ 2,51%
‒ 2,51%
FTE-totaal (excl. Externe inhuur)
338,3
377,1
434,3
466,2
440,0
Saldo van baten en lasten na resultaatbestemming (%)
‒ 1%
2%
4%
4%
0,0%
Loonkosten per FTE
€ 103.612
€ 114.571
€ 116.793
€ 123.842
€ 127.741
Toelichting
Loonkosten per FTE
De gerealiseerde gemiddelde personeelskosten per FTE zijn lager dan de vastgestelde begroting. Dit als gevolg van het lagere gerealiseerde percentage externe inhuur uitgedrukt in euro’s van 18% (begroot 22%).
10. Saldibalans
Tabel 55 Saldibalans per 31 december 2025 van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) (bedragen x € 1.000)
Activa
31-12-2025
01-01-2025
Passiva
31-12-2025
01-01-2025
Intra-comptabele posten
1
Uitgaven ten laste van de begroting
3.117.481
10.009.668
2
Ontvangsten ten gunste van de begroting
573.794
6.766.480
3
Liquide middelen
27.933
19.252
4
Rekening-courant RHB1
0
4a
Rekening-courant RHB
2.544.282
3.278.973
5
Rekening-courant RHB Begrotingsreserve
405.478
579.721
5a
Begrotingsreserves
405.478
579.721
6
Vorderingen buiten begrotingsverband
13.131
32.878
7
Schulden buiten begrotingsverband
40.469
16.345
8
Kas-transverschillen
Subtotaal intra-comptabel
3.564.023
10.641.519
Subtotaal intra-comptabel
3.564.023
10.641.519
Extra-comptabele posten
9
Openstaande rechten
0
0
9a
Tegenrekening openstaande rechten
0
0
10
Vorderingen
2.777.379
3.291.931
10a
Tegenrekening vorderingen
2.777.379
3.291.931
11a
Tegenrekening schulden
0
0
11
Schulden
0
0
12
Voorschotten
5.141.575
7.594.925
12a
Tegenrekening voorschotten
5.141.575
7.594.925
13a
Tegenrekening garantieverplichtingen
1.473.143
1.596.947
13
Garantieverplichtingen
1.473.143
1.596.947
14a
Tegenrekening andere verplichtingen
3.999.215
5.201.526
14
Andere verplichtingen
3.999.215
5.201.526
15
Deelnemingen
345.540
345.540
15a
Tegenrekening deelnemingen
345.540
345.540
Subtotaal extra-comptabel
13.736.852
18.030.869
Subtotaal extra-comptabel
13.736.852
18.030.869
Totaal
17.300.875
28.672.388
Totaal
17.300.875
28.672.388
X Noot
1
Rijkshoofdboekhouding
Toelichting op de saldibalans
Algemeen
De balansposten zijn bepaald en gewaardeerd overeenkomstig de geldende voorschriften van de Comptabiliteitswet. Indien van de geldende voorschriften is afgeweken is dit nader toegelicht.
Alle bedragen zijn opgenomen in duizenden euro's tenzij anders vermeld. In de tabel van de saldibalans zijn de bedragen overeenkomstig de voorschriften naar boven afgerond. In de tabellen van de toelichting zijn de bedragen op de standaard wijze afgerond en opgeteld. Door de verschillende wijze van afronden kan de som van de overige tabellen afwijken van de bedragen van de tabel van de saldibalans.
De vergelijkende cijfers in de saldibalans zijn anders gepresenteerd dan de rijksbegrotingsvoorschriften voorschrijven. In plaats van de standen per 31 december voorgaand jaar toont de saldibalans de standen per 1 januari van het verslagjaar. Dit komt voort uit de besluiten genomen in juli 2024 met betrekking tot het instellen van het Ministerie van Klimaat en Groene Groei en de naamswijziging van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat in het Ministerie van Economische Zaken. Het verslagjaar 2025 is het eerste jaar dat beide departementen een eigen begrotingsadministratie voeren met de daarbij behorende saldibalans- posten. Met betrekking tot de vergelijkende cijfers is er voor gekozen om de beginbalansen van beide departementen te presenteren zodat de informatiewaarde van de saldibalans per departement beter is. De beginbalansen van beide departementen sluiten aan op de eindbalans 2024 van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Bij het samenstellen van de beginbalansen van beide departementen ontstaat er een financiële verhouding. Het Ministerie van Klimaat en Groene Groei verkrijgt immers balansposten uit de balans van het Ministerie van Economische Zaken. De hierdoor ontstane schuld van het Ministerie van Klimaat en Groene Groei aan het Ministerie van Economische Zaken is in de loop van 2025 verrekend en bedroeg € 22 duizend. In de saldibalans is dit bedrag bij het Ministerie van Klimaat en Groene Groei opgenomen onder de schulden buiten begrotingsverband en bij het Ministerie van Economische Zaken onder de vorderingen buiten begrotingsverband.
Saldibalanspost 8, kas-transverschillen, is niet van toepassing voor het Ministerie van Economische Zaken.
Balanspost 1
Uitgaven ten laste van de begroting 2025
3.117.481
De uitgaven over 2025 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZ (hoofdstuk XIII), onderdeel uitgaven, artikelen 1 t/m 3, en 40.
Balanspost 2
Ontvangsten ten gunste van de begroting 2025
573.794
De ontvangsten over 2025 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZ (hoofdstuk XIII), onderdeel ontvangsten, artikelen 1 t/m 3, en 40.
Balanspost 3
Liquide Middelen
27.933
De post liquide middelen is opgebouwd uit de saldi van banken.
De post liquide middelen bestaat uit de aanwezige banksaldi bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) voor de uitvoering van de regeling Borgstelling Midden en Klein Bedrijf Kredieten.
Balanspost 4
Rekening-Courant Rijkshoofdboekhouding
2.544.282
Op de rekening-courant Rijkshoofdboekhouding is de financiële verhouding tussen EZ en de Rijksschatkist van het Ministerie van Financiën geadministreerd.
Het bedrag op de saldibalans is overeenkomstig de saldo opgave per 31 december 2025 van het Ministerie van Financiën.
Balanspost 5
Begrotingsreserves
405.478
Een begrotingsreserve is een meerjarige budgettaire voorziening binnen de begroting die EZ aanhoudt op een afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van Financiën. De reserve blijft meerjarig beschikbaar voor het doen van uitgaven in latere jaren.
EZ maakt gebruik van de mogelijkheid om begrotingsreserves aan te houden. In het jaarverslag is er bij de betreffende begrotingsartikelen informatie opgenomen over toevoegingen aan en onttrekkingen uit de begrotingsreserves aangevuld met relevante feiten en of ontwikkelingen.
Tabel 56 Begrotingsreserves
Specificatie begrotingsreserves:
Saldo 01-01-2025
Toevoegingen
Onttrekkingen
Saldo 31-12-2025
Artikel
Garantie Ondernemersfinanciering
229.932
156.458
73.474
2
Borgstelling MKB-kredieten (BBMKB)
241.318
11.892
56.746
196.464
2
Borgstelling MKB-kredieten Groen
13.050
13.050
2
Groeifaciliteit
58.555
757
57.798
2
Garantie MKB-financiering
22.886
165
23.051
2
Klein Krediet Corona
13.980
2.339
11.641
2
Maatwerkgarantie (IHC)
0
30.000
30.000
2
Totaal
579.721
42.057
216.300
405.478
Balanspost 6
Vorderingen buiten begrotingsverband
13.131
Onder de vorderingen buiten begrotingsverband zijn bedragen opgenomen die nog van derden moeten worden ontvangen.
Tabel 57 Vorderingen buiten begrotingsverband
De vorderingen buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Opdrachten derden
10.428
Overige vorderingen
2.703
Totaal
13.130
Opdrachten derden
RVO voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt door publieke en Europese organisaties. Het openstaande bedrag zal RVO in rekening brengen bij de betreffende opdrachtgevers.
Overige vorderingen
Dit betreft onder andere betalingen aan personeel inzake salarissen en diverse vergoedingen in afwachting van definitieve verrekening.
Balanspost 7
Schulden buiten begrotingsverband
40.469
Onder de schulden buiten begrotingsverband zijn de bedragen opgenomen die nog ten gunste van derden moeten worden gebracht.
Tabel 58 Schulden Buiten Begrotingsverband
De schulden buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Af te dragen pensioenpremies/ipap
16.552
Opdrachten derden
14.662
RVO af te dragen gelden aan derden
8.694
Overige schulden
560
Totaal
40.468
Af te dragen pensioenpremies/ipap
De af te dragen premies van de maand december welke voortkomen uit de salarisverwerking. Deze premies zijn in januari 2026 betaald.
Opdrachten derden
RVO voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt door publieke en Europese organisaties. RVO zal de betreffende gelden overeenkomstig opdracht of overeenkomst aan begunstigden verstrekken.
RVO af te dragen gelden aan derden
Door RVO geinde bedragen voor derden. Deze dienen nog verrekend te worden, het betreft onder andere het Europees Octrooibureau (EOB).
Balanspost 9
Rechten
0
Rechten onstaan doordat op grond van wettelijke regelingen, in de toekomst aanspraak bestaat op gelden van derden.
Balanspost 10
Vorderingen
2.777.379
De vorderingen hebben betrekking op te ontvangen bedragen voor de begroting van EZ.
Tabel 59 Vorderingen
De vorderingen zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Direct opeisbare vorderingen
108.850
Op termijn opeisbare vorderingen
2.141.736
Geconditioneerde vorderingen
526.793
Totaal
2.777.379
Tabel 60 Direct opeisbare vorderingen
De direct opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Vorderingen inzake uitvoering beleid
103.890
Opgelegde boetes ACM (inclusief wettelijke rente)
1.908
Af te dragen veilingopbrengsten, dwangsommen en boetes RDI
1.215
Overige vorderingen
1.836
Totaal
108.850
Vorderingen inzake uitvoering beleid
EZ heeft vorderingen voortkomend uit subsidie vaststellingen van diverse regelingen, uit het verstrekken van vergunningen en uit het opleggen van heffingen voor diverse economische activiteiten.
Opgelegde boetes ACM
Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft de ACM boetes opgelegd.
Af te dragen veilingopbrengsten, dwangsommen en boetes RDI
Dit betreft de door de RDI in 2025 ontvangen veilinggelden, dwangsommen en boetebedragen die nog aan het kerndepartement moeten worden afgedragen.
Tabel 61 Op termijn opeisbare vorderingen
De op termijn opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Leningen
1.151.314
Kredietregelingen RVO
924.922
Vorderingen inzake uitvoering beleid RVO
45.420
Opgelegde boetes ACM
19.332
Overige vorderingen
747
Totaal
2.141.736
Leningen
EZ maakt bij de overdracht van beleidsgelden onder meer gebruik van het instrument leningen. Dergelijke leningen kennen in de regel specifieke afspraken en voorwaarden. De verstrekte leningen zijn in onderstaand overzicht verwerkt en geven de stand per balansdatum aan.
Tabel 62 Leningen
De leningen zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Invest-NL
358.705
Participatie Maatschappij Oost Nederland NV
158.573
Stichting Qredits Microfinanciering
109.165
Corona OverbruggingsLening (COL)
103.740
SecFund B.V.
100.000
Stichting Garantiefonds Reisgelden
77.077
Smart Photonics Holding B.V.
60.000
EIF European Investment Fund / ETCI
56.900
NWO
50.974
BOM Capital I B.V.
20.000
Provincie Limburg
15.882
Overige leningen
40.298
Totaal
1.151.314
Kredietregelingen RVO
RVO voert een aantal regelingen uit waarbij kredieten voor diverse beleidsdoelstellingen beschikbaar worden gesteld. Het gaat hier onder andere om kredieten voor technische ontwikkeling, elektronische diensten ontwikkeling, milieugerichte productontwikkeling, technische ontwikkelingsprojecten, startende ondernemingen, vroege fase financiering, innovatieve kredieten en het toekomstfonds voor onderzoeksfaciliteiten. De aanvragers kunnen een vooraf overeengekomen tijd over deze kredieten beschikken en betalen de kredieten terug als bepaalde verwachte ontwikkelingen en of condities zich hebben voorgedaan zoals het behalen bepaalde omzet, winst, rendementen, aandelenverkoop, etc.
Vorderingen inzake uitvoering beleid RVO
RVO heeft vorderingen voortkomend uit subsidie vaststellingen van diverse regelingen
Opgelegde boetes ACM
Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft ACM boetes opgelegd. Voor deze vorderingen zijn door ACM betalingsregelingen getroffen.
Tabel 63 Geconditioneerde vorderingen
De geconditioneerde vorderingen zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Nederlandse Defensie Industrie
416.752
Garantieregelingen
51.762
Borgstelling MKB-kredieten
46.432
Overige vorderingen
11.848
Totaal
526.793
Nederlandse Defensie Industrie
Deze vordering geeft weer welke bedragen de Nederlandse overheid tegoed heeft van de industrie voor deelname in de ontwikkelingsfase van de F-35.
Garantieregelingen
Met deze regelingen worden ondernemers in staat gesteld om bankleningen te verkrijgen zodat ondernemen mogelijk blijft. EZ staat garant voor de leningen waardoor het risico voor de bank op de bedrijfsfinanciering kleiner wordt. Bij aanspraak van de bank op de garantie betaalt RVO de bank. Hierdoor ontstaat er voor RVO een vordering op de onderneming die wordt opgenomen in de debiteurenadministratie. Wanneer een ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank indient legt de bank dit ter beoordeling voor aan RVO. Na instemming van RVO zorgt de bank voor afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt het aan RVO toekomende bedrag over.
Borgstelling MKB-kredieten
Op basis van het besluit Borgstelling Midden Kleinbedrijf (BBMKB) verstrekken deelnemende banken krediet aan een ondernemer onder garantie (borgstelling) van de Staat. Op het moment dat de bank de garantie aanspreekt betaalt RVO de claim uit aan de bank. Hierdoor ontstaat er voor RVO een vordering op de onderneming die wordt opgenomen in de debiteurenadministratie. De bank heeft conform de regeling een volgplicht. Wanneer een ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank indient legt de bank dit ter beoordeling voor aan RVO. Na instemming van RVO zorgt de bank voor afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt het aan RVO toekomende bedrag over.
Balanspost 11
Schulden
0
De schulden hebben betrekking op bedragen die ten gunste van de begroting van EZ zijn ontvangen.
Balanspost 12
Voorschotten
5.141.575
Voorschotten zijn bedragen die aan derden zijn betaald vooruitlopend op later definitief vast te stellen of af te rekenen bedragen.
Tabel 64 Voorschotten ouderdomsoverzicht
Beleidsartikelen
2021 en eerder
2022
2023
2024
2025
Totaal
01. Goed functionerende economie en markten
373
36.026
216.657
98.279
332.351
683.686
02. Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei
648.265
349.691
911.169
954.094
1.449.398
4.312.618
03. Toekomstfonds
5.824
2.303
2.162
2.592
2.777
15.659
Buiten begrotingsverband
4.041
3.855
4.966
5.805
110.944
129.611
Totaal
658.503
391.875
1.134.955
1.060.770
1.895.471
5.141.574
Tabel 65 Verloopstaat voorschotten
Verloop van voorschotten gedurende het dienstjaar 2025
Bedrag
Beginstand 1 januari 2025
7.594.925
Verstrekte voorschotten
2.183.798
Eindafgerekende voorschotten
‒ 4.637.149
Eindstand 31 december 2025
5.141.574
De mutaties buiten begrotingsverband hebben betrekking op voorschotten die namens EZ zijn verstrekt maar waarvan financiering door derden plaatsvindt. Indien EZ voorschotten heeft verstrekt namens de volgende opdrachtgevers dan zijn deze niet in de openstaande voorschotten buiten begrotingsverband meegenomen:
– Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties;
– Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat;
– Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid;
– Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
– Ministerie van Buitenlandse Zaken;
– Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap;
– Ministerie van Justitie en Veiligheid;
– De provincies.
In het kader van het besluit (ontwerpbegroting) om het Nationaal Groeifonds onder te brengen in de EZ begrotingsadministratie is de openstaande stand voorschotten van het NGF 31-12-24 verwerkt in de beginbalans. De eindstand van 31-12-24 van artikel 1 was 546,9 ml en begint door deze verwerking per 01-01-25 met 567,8 mln.
Balanspost 13
Garantieverplichtingen
1.473.143
De garantieverplichtingen zijn voorwaardelijke financiële verplichtingen. Deze verplichtingen komen op een later moment tot uitbetaling als bij de werderpartij die de garantie heeft ontvangen zich bepaalde omstandigheden voordoen, bijvoorbeeld een bepaald risico of een onzekere gebeurtenis.
Tabel 66 Verloop van de garantieverplichtingen
Beleidsartikelen
Stand per 01-01-2025
In 2025 aangegaan +
Bijstellingen -/-
Uitgaven -/-
Stand per 31-12-2025
01. Goed functionerende economie en markten
0
0
0
0
0
02. Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei
1.596.946
402.671
509.266
17.209
1.473.142
Totaal
1.596.946
402.671
509.266
17.209
1.473.142
Het saldo op «bijstellingen -/- « heeft betrekking op negatieve correcties van aangegane verplichtingen uit voorgaande jaren. Bijstellingen op verplichtingen aangegaan in dit verslaggevingsjaar zijn in mindering gebracht op het saldo «in 2025 aangegaan».
Balanspost 14
Andere verplichtingen
3.999.215
Het gaat hier om financiële verplichtingen ten opzichte van een wederpartij die op een later moment tot betaling zal leiden. Indien de wederpartij alle gestelde voorwaarden nakomt zal de verplichting volledig tot betaling komen.
Tabel 67 Verloop van de andere verplichtingen
Beleidsartikelen
Stand per 01-01-2025
In 2025 aangegaan +
Bijstellingen -/-
Uitgaven -/-
Stand per 31-12-2025
01. Goed functionerende economie en markten
283.371
518.602
5.629
437.341
359.003
02. Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei
2.822.208
1.937.014
28.397
1.799.354
2.931.470
03. Toekomstfonds
550.830
359.315
7.997
308.374
593.774
05. Een veilig Groningen met perspectief
1.436.420
0
1.436.420
0
0
40. Apparaat EZ
0
555.202
0
555.202
0
Buiten begrotingsverband
108.695
479.395
438
472.684
114.968
Totaal
5.201.525
3.849.528
1.478.882
3.572.956
3.999.215
Het saldo op «bijstellingen -/- « heeft betrekking op negatieve correcties van aangegane verplichtingen uit voorgaande jaren. Bijstellingen op verplichtingen aangegaan in dit verslaggevingsjaar zijn in mindering gebracht op het saldo «in 2025 aangegaan».
In het kader van het besluit (ontwerpbegroting) om het Nationaal Groeifonds onder te brengen in de EZ begrotingsadministratie is de openstaande stand verplichtingen van het NGF 31-12-24 verwerkt in de beginbalans. De eindstand van 31-12-24 van artikel 1 was 160,9 ml en begint door deze verwerking per 01-01-25 met 283,4 mln.
Voor de begroting van 2025 is bij wet besloten om de hersteloperatie voor Groningen onder te brengen bij het Ministerie van BZK. Dit heeft geresulteerd in een overdracht van Nationaal Coördinator Groningen en enkele andere onderdelen aan BZK. Dit heeft later in 2025 plaatsgevonden en daarom is de beginbalans hierop niet aangepast. Uiteraard heeft dit geen gevolgen gehad voor de begroting van EZ. De overdracht heeft middels een conversie plaatsgevonden, onder andere gaat het om vorderingen, voorschotten en verplichtingen. In de verloopstaat verplichtingen zijn bijstellingen voor deze overdracht zichtbaar gemaakt. Voor de overige balansposten is de presentatie niet van dien aard dat dit zichtbaar te maken is.
Voor het verantwoorden van de verplichtingen van apparaatsuitgaven op artikel 40 in bovenstaande tabel wordt het principe verplichtingen is gelijk aan kas toegepast. Het verplichtingensaldo wordt gelijk gesteld aan het uitgavensaldo waardoor er per saldo op 31 december geen openstaande verplichtingen worden verantwoord.
Voor de andere verplichtingen is voor wat betreft het onderdeel buiten begrotingsverband dezelfde verantwoordingswijze toegepast als bij de openstaande voorschotten.
Niet uit de saldibalans blijkende bestuurlijke verplichtingen
European Space Agency
Eind 2025 heeft de Minister van Economische Zaken op de Ministeriële conferentie 2025 van European Space Agency (ESA) een bestuurlijke toezegging gedaan over de Nederlandse inschrijving op ESA-programma’s van € 450,3 mln. Dit betreft bijdrages van de ministeries van Economische Zaken, Onderwijs Cultuur en Wetenschap, en Defensie.
Dit betekent dat Nederland in de loop van 2026 de verplichting tot betaling aan gaat. De betalingen zullen in de daaropvolgende 8 jaar volgen.
European Tech Champions Initiative
In 2025 heeft de Minister van Economische Zaken in Europees verband afspraken gemaakt over de Nederlandse deelname van € 200 mln aan de tweede fase van het European Tech Champions Initiative (ETCI). Deze middelen worden ingezet ter bevordering van het durfkapitaal ecosysteem en fondsvergroting. In verband met de inschrijvingssystematiek van ETCI volgt de daadwerkelijke inschrijving in 2026.
Niet uit de saldibalans blijkende financiële risico’s voortkomend uit lopende juridische procedures
Op dit moment zijn er geen rechtszaken aanhangig bij het Ministerie van Economische Zaken met een substantieel geclaimd bedrag van € 25 mln of hoger.
Balanspost 15
Deelnemingen
345.540
Onder de post deelnemingen worden alle deelnemingen in besloten-, naamloze-, commanditaire vennootschappen en internationale instellingen opgenomen.
Tabel 68 Deelnemingen
Naam deelneming
Nominaal
Betaald
Primo 2025
Ultimo 2025
Primo 2025
Ultimo 2025
Deelnemings percentage
N.V. NOM
25.950
25.950
46.555
46.555
50,0
N.V. BOM
16.587
16.587
42.004
42.004
49,9
ROM Innovation Quarter B.V.
56.793
56.793
56.793
56.793
45,1
N.V. LIOF
26.625
26.625
35.324
35.324
50,0
Oost N.V.
50.064
50.064
69.266
69.266
52,9
NPEX B.V.
14
14
1.347
1.347
10,6
Investeringsfonds Zeeland B.V.
2
2
29.200
29.200
47,3
ROM Regio Utrecht B.V.
11
11
23.990
23.990
46,6
Groeifonds Flevoland B.V.
10.700
10.700
10.700
10.700
50,0
Rom InWest BV
30
30
30.360
30.360
49,9
Totaal
186.776
186.776
345.539
345.539
11. WNT-verantwoording 2025 Ministerie van Economische Zaken
De WNT bepaalt dat de bezoldiging en eventuele ontslaguitkeringen van topfunctionarissen in de publieke (en semi-publieke) sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het financiële jaarverslag. De publicatieplicht geldt eveneens voor topfunctionarissen zonder dienstbetrekking (externe inhuur). Daarnaast moet van niet-topfunctionarissen de bezoldiging (zonder naamsvermelding) gepubliceerd worden indien deze het individueel toepasselijk drempelbedrag te boven gaat. Niet-topfunctionarissen zonder dienstbetrekking vallen buiten de reikwijdte van de wet. Ten aanzien van hen geldt de publicatieplicht dus niet.
Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op onderstaande functionarissen. De gegevens van de leden van de Top Management Groep worden opgenomen in het jaarverslag van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het algemeen bezoldigingsmaximum bedraagt in 2025 € 246.000.
Tabel 69 Bezoldiging van topfunctionarissen
Naam instelling
Naam topfunctionaris
Functie(s) (+ tussen haakjes gegevens van 2024)
Datum aanvang functievervulling in 2025 (+ tussen haakjes) gegevens van 2024)
Datum einde functievervulling in 2025 (+ tussen haakjes gegevens van 2024)
Dienstverband in fte (+ tussen haakjes omvang in 2024)
Op externe inhuur-basis (nee; <= 12 kalender-mnd; > 12 kalender-mnd)
Beloning plus onkostenvergoedingen (belast) (+ tussen haakjes bedrag in 2024)
Voorzieningen t.b.v. beloningen betaalbaar op termijn (+ tussen haakjes bedrag in 2024)
Totale bezoldiging in 2025 (+ tussen haakjes bedrag in 2024)
Individueel toepasselijk bezoldigingsmaximum (+ tussen haakjes bedrag 2024)
Motivering en bedrag (indien overschrijding)
Autoriteit Consument en Markt
T.M. Snoep
Bestuursvoorzitter (Bestuursvoorzitter)
1-1-2025 (1-1-2024)
31-12-2025 (31-12-2024)
1,000 (1,00)
nee
222.053 (209.063)
23.322 (23.420)
245.375 (232.483)
246.000 (233.000)
Autoriteit Consument en Markt
M. Ridderbos
Bestuurslid
1-1-2025
31-12-2025
1,000
nee
221.926
23.319
245.245
246.000
Autoriteit Consument en Markt
M.R. Leijten
Bestuurslid (Bestuurslid)
1-1-2025 (1-1-2024)
31-12-2025 (31-12-2024)
1,000 (1,00)
nee
222.053 (209.063)
23.322 (23.420)
245.375 (232.483)
246.000 (233.000)
D. BIJLAGEN
Bijlage 1: Toezichtrelaties Rechtspersonen met een Wettelijke Taak (RWT's) en Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO's)
Tabel 70 Overzichtstabel inzake RWT’s en ZBO’s van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (bedragen x € 1.000)
Naam ZBO/RWT
Begrote bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWT
Gerealiseerde bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWT
Begrote bijdrage overige departementen
Gerealiseerde bijdrage overige departementen
Bijzonderheden
Centraal Bureau voor de Statistiek
191.160
204.698
5.230
6.338
Edelmetaal Waarborg Nederland
Examinerende instanties als bedoeld in artikel 19 van de Examenregeling frequentiegebruik 2008
Kamer van Koophandel
154.0551
171.1332
7.414
7.299
Keuringsinstanties als bedoeld in artikel 10.3 Telecommunicatiewet
Raad voor de Accreditatie
838
640
‒
223
Bestuur Autoriteit Consument en Markt
899
798
525
525
TNO
237.764
345.506
49.630
15.818
VSL
12.924
19.332
De in het kader van de Metrologiewet art. 11 en 12 aangewezen instanties en erkende keurders
WaarborgHolland
X Noot
1
Dit bedrag is exclusief budgetfinanciering van het Handelsregister groot € 6.093.000.
X Noot
2
Dit bedrag is exclusief budgetfinanciering van het Handelsregister groot € 15.982.000.
Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek
Conform de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek 2022 (RPE 2022) is het overzicht met een planning van beleidsdoorlichtingen omgevormd tot een Strategische Evaluatie Agenda (SEA). In de afgelopen jaren is dat proces bij EZ (voorheen EZK) tot stand gebracht.
In deze ‘Bijlage afgerond evaluatie- en overig onderzoek’ wordt ingegaan op afgeronde onderdelen van de SEA in 2024 en 2025. Voor afgeronde evaluaties/onderzoeken in het verslagjaar 2025 zijn tevens korte samenvattingen met conclusies/aanbevelingen opgenomen die onder de desbetreffende tabellen worden weergegeven.
Tabel 71 SEA-thema: Goed functionerende (digitale) economie en markten
Titel onderzoek
Type onderzoek
Afronding
Status
Begrotings-artikel(en)
Vindplaats
Goed functionerende (digitale) economie en markten
Periodieke Rapportage
2027
Nog te starten1
1
Instrumentevaluaties / monitor:
Nulmeting Nederlandse Cybersecuritystrategie (NLCS, coordinatie JenV, WODC)
ex-ante
2023/2024
Afgerond
1
Kamerstuk 26 643, nr. 1128
Evaluatie Roadmap digitaal veilige hard- en software, als onderdeel van (Tussentijdse) Evaluatie Nederlandse Cybersecuritystrategie (NLCS, coördinatie JenV, WODC)
ex-durante
2026
Lopend2
1
Evaluatie Wet Ongewenste Zeggenschap Telecom (WOZT)
ex-post
2026
Afgerond3
1
Kamerstuk 35 153, nr. 31
Evaluatie Nota Mobiele Communicatie 2019, Multibandveiling 2020 en 3,5 GHz-band veiling 2024
ex-post
2026
Afgerond
1
Evaluatie Nota Frequentiebeleid 2016, Nota Mobiele Communicatie 2019, Multibandveiling 2020 en 3,5 GHz-veiling 2024
Evaluatie nota frequentiebeleid 2016
ex-post
2026
Afgerond4
1
Evaluatie Nota Frequentiebeleid 2016, Nota Mobiele Communicatie 2019, Multibandveiling 2020 en 3,5 GHz-veiling 2024
Evaluatie radiobeleid
ex-post
2026
Lopend5
1
Evaluatie methodiek Regeling veiligheid en integriteit telecommunicatie
ex-post
2025
Afgerond6
1
n.v.t.
Evaluatie aangewezen instanties metrologiewet
ex-post
2024
Afgerond
1
Kamerstuk 33 159, nr. 7
Evaluatie Autoriteit Consument en Markt (ACM)
ex-post
2026
Lopend7
Bijdrage Nederlands Normalisatie Instituut (NEN)
ex-post
2024
Afgerond
1
Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 94
Evaluatie Gids Proportionaliteit
ex-post
2026
Lopend8
1
Evaluatie PIANOo
ex-post
2026
Lopend7
1
Evaluatie digitaal PPS kennis en innovatie
ex-post
2025
Afgerond9
1
Evaluatie PPS’en Kennis en Innovatie
Evaluatie Universele Postdienst
ex-post
2025
Afgerond
1
Kamerstuk 29 502, nr. 198
Evaluatie EU-cofinanciering Digital Europe
ex-post
2026
Lopend10
1
X Noot
1
De beleidsdoorlichting inzake beleidsartikel 1 goed functionerende economie en goed functionerende markten is in 2022 afgerond (Kamerstuk 30 991, nr. 37). Inmiddels is een groot deel van het digitale economie beleid samengebracht op artikel 1 van de EZ-begroting en is de evaluatieplanning aangepast. Daarnaast is de beleidsdoelstelling van het artikel opgesplitst in 3 doelstellingen (scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten, scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale economie en voorzien in maatschappelijke behoefte aan statistieken). Beoogd is dat de eerstvolgende periodieke rapportage onder andere antwoord geeft op de vraag in hoeverre beleid heeft bijgedragen aan één of meerdere kenmerken van goed functionerende markten en een goed functionerende digitale economie, bijvoorbeeld op het gebied transparantie, consumentenbescherming- en vertrouwen, efficiëntie, weerbaarheid of toegankelijkheid. Voor de periodieke rapportage kan gebruik worden gemaakt van de afzonderlijke evaluaties in voorgaande jaren.
X Noot
2
JenV neemt het voortouw. Afronding verwacht in 2026.
X Noot
3
Evaluatie WOZT samen met Wet Vifo (zie thema ondernemerschap).
X Noot
4
Deze evaluatie is gezamenlijk geëvalueerd met Evaluatie Nota Mobiele Communicatie 2019, Multibandveiling 2020 en 3,5 GHz-band veiling 2024.
X Noot
5
In deze evaluatie ligt de focus op de veiling van radiofrequenties in het licht van de opkomst van DAB+. Verwachte afronding in Q2 2026.
X Noot
6
Deze evaluatie wordt niet gepubliceerd, omdat het rapport vertrouwelijke informatie bevat.
X Noot
7
Verwachte afronding in Q2 2026.
X Noot
8
Verwachte afronding in Q4 2026.
X Noot
9
Dutch Blockchain Coalitie, Commit2Data, Data Sharing Coalition, Taskforce diversiteit en Inclusie, Nederlandse AI Coalitie.
X Noot
10
Deze evaluatie loopt door in 2026.
Samenvatting afgeronde evaluaties 2025 SEA-thema: Goed functionerende (digitale) economie en markten
Evaluatie methodiek Regeling veiligheid en integriteit telecommunicatieDe Regeling Veiligheid en Integriteit Telecommunicatie (RVIT) verplicht mobiele netwerkaanbieders om specifieke beheersmaatregelen te treffen ter bescherming van kritieke gegevens in kritieke onderdelen van hun netwerkinfrastructuur. Het doel van de regeling is om de weerbaarheid van mobiele openbare communicatienetwerken te verhogen in het licht van het dreigingsbeeld van spionage door statelijke actoren ten aaanzien van aangemerkte kritieke gegevens ter bescherming van de nationale veiligheid. In het rapport is de systematiek van de regeling onderzocht en beoordeeld. Uit het vertrouwelijke rapport blijkt dat de RVIT heeft bijgedragen aan het realiseren van de oorspronkelijke beleidsdoelstelling van het vergroten van de weerbaarheid van vitale telecommunicatienetwerken.
Evaluatie Wet Ongewenste Zeggenschap Telecom (WOZT)De Minister van EZ informeert de Tweede Kamer over de evaluatie van de Wet ongewenste zeggenschap telecommunicatie (WOZT, 2020) en de tussentijdse evaluatie van de Wet veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames (Wet vifo, 2023). Beide wetten zijn bedoeld om risico’s voor de nationale veiligheid te beperken door ongewenste zeggenschap of significante invloed via investeringen, fusies of overnames te voorkomen. De evaluaties (uitgevoerd door SEO en Universiteit Leiden) concluderen dat beide wetten waarschijnlijk hun doel bereiken en dat neveneffecten beperkt lijken. Evaluatie vindt plaats conform toezeggingen aan de Kamer. De WOZT werkt vooral preventief: het bestaan van de wet ontmoedigt risicovolle investeerders in de telecomsector, waardoor ingrijpen vaak niet nodig is. De effectiviteit is lastig volledig te meten vanwege vertrouwelijkheid van toetsen. Over de vraag of ook cloudaanbieders onder de wet moeten vallen, wijst het kabinet op de dominantie van grote Amerikaanse spelers (75–90% marktaandeel in NL) en de beperkte effectiviteit van uitbreiding richting deze partijen. Bescherming van kleinere Nederlandse cloudaanbieders vergt nadere politieke afweging; besluitvorming hierover wordt overgelaten aan het nieuwe kabinet.
Evaluatie Nota Frequentiebeleid 2016, Nota Mobiele Communicatie 2019, Multibandveiling 2020 en 3,5 GHz-veiling 2024De Nota Frequentiebeleid (NFB) 2016 schetst op hoofdlijnen hoe de Rijksoverheid op lange termijn met frequentiebeleid om wil gaan door spectrum te bestemmen en uit te geven om te komen tot efficiënt werkende markten waarbij publieke belangen worden geborgd. De NFB 2016 is grotendeels een doeltreffend instrument is geweest. De Nota Mobiele Communicatie (NMC) geeft daarbij concrete kaders voor de toekomstige veilingen van spectrum voor mobiele communicatie. Het doel is te zorgen voor meer investeringszekerheid voor partijen door te zorgen voor het vergroten van de voorspelbaarheid van beleid en een overheid die frequenties zo snel mogelijk ter beschikking kan stellen. De NMC 2019 was deels doeltreffend doordat ze richtlijnen voor de veilingen gaf en de markt zo voorspelbaarheid bood. Voor de Multibandveiling 2020 heeft de NMC 2019 bijgedragen aan het sneller beschikbaar komen van het spectrum, maar voor de 3,5 GHz-band was dit niet het geval. Het is aannemelijk dat als deze tot op zeker mate voorzienbare problemen tijdig waren geconstateerd ze (beter) hadden kunnen worden geadresseerd in de NMC, en de NMC daarmee doeltreffender was geweest. De evaluatie doet geen uitspraken over de doelmatigheid van het beleid.
Evaluatie digitaal PPS kennis en innovatieDeze evaluatie van vijf publiek-private samenwerkingen (PPS’en) vloeit voort uit een toezegging aan de Tweede Kamer om PPS’en die als doel hadden om kennis, innovatie en vaardigheden op het gebied van digitalisering te stimuleren. De evaluatie richt zich op de PPS’en Dutch Blockchain Coalition (DBC), Commit-to-Data (C2D), DataDeelCoalitie (DDC)/Data Sharing Coalition (DSC), Nederlandse AI Coalitie (NLAIC) en Taskforce Diversiteit en Inclusie (TDI). De onderzoekers concluderen dat de inzet van EZ via PPS’en een middel is dat met relatief bescheiden middelen impact kan genereren op de totstandkoming van innovatieve ecosystemen. Daarnaast leidt een PPS op kennis en innovatie tot positieve neveneffecten zoals inzichten op behoeftes en informatie uit het ecosysteem die eigen beleid en interventies weer verder vorm kan geven. Op basis van de conclusies en de verschillende lessen uit de vijf PPS’en doen de onderzoekers aanbevelingen gericht op de taakbeschrijving, inrichting, aanpak en monitoring voor toekomstige PPS’en die bevordering van kennis en innovatie willen bewerkstelligen.
Evaluatie Universele Postdienst (UPD)Dit betreft de wettelijke periodieke evaluatie van de UPD. Hieraan is opvolging gegeven door middel van het ACM-onderzoek en de opvolging daarvan. Onderdeel hiervan was gebruikersonderzoek. Dit gebruikersonderzoek laat zien dat de huidige eisen niet meer van deze tijd zijn. Het ingezette beleid is om te flexibiliseren en een toekomstbestendiger regelgevend kader te krijgen; daarmee wordt het doelmatiger en doeltreffender. De werking van de voorgestelde wijzigingen in het Postbesluit, die per 1 juli 2026 ingaan, zullen uiterlijk 1 juli 2029 worden geëvalueerd.
Tabel 72 SEA-thema: Steun- en herstelbeleid Corona
Titel onderzoek
Type onderzoek
Afronding
Status
Begrotings-artikel(en)
Vindplaats
Steun- en herstelbeleid Corona
Periodieke Rapportage
2025
Afgerond1
2 en 3
Kamerstuk 35 420, nr. 541
Instrumentevaluaties / monitor:
Monitor Coronamaatregelen ter ondersteuning bedrijfsleven
ex-durante
2020 t/m okt 2022
Afgerond
2 en 3
zie: Monitor Coronamaatregelen
Internationale vergelijking steunpakketten
overig
2024
Afgerond
2 en 3
Betreft onderdeel van CPB-onderzoek «Economische effecten van coronasteunbeleid met lessen voor toekomstige crises»
GO-coronamodule (gezamenlijk met de reguliere Garantiefaciliteit Ondernemersfinanciering)
ex-post
2025
Afgerond
2
Kamerstuk 32 637, nr. 702
TVL/TOGS
ex-post
2025
Afgerond2
2
Kamerstuk 35 420, nr. 540
TVL Caribisch Nederland
ex-post
2024
Afgerond3
2
Kamerstuk 36 410 IV, nr. 70
Garantieregeling evenementen/tijdelijke subsidieregeling evenementen (SEG22/TRSEC)
ex-post
2025
Afgerond
2
Kamerstuk 35 420, nr. 542
X Noot
1
Dit beleid dient ter ondersteuning en herstel van het bedrijfsleven tijdens en na Covid-19. Hierbij wordt samen opgetrokken met FIN en SZW. Ieder departement heeft de verantwoordelijkheid voor de eigen maatregelen.
X Noot
2
Ondersteunen ondernemers MKB en later ook voor grote bedrijven. Is tezamen met NOW-evaluatie van SZW geëvalueerd. Betreft een kwantitatief onderzoek naar de doeltreffendheid van de NOW-regeling en TVL/TOGS-regeling. Vanwege de grote overlap in gebruik van de regelingen, de doelstellingen en de doelgroep, zijn de regelingen in samenhang bezien. Naast deze kwantitatieve evaluatie naar doeltreffendheid, zijn de doelmatigheid van de NOW-regeling en TVL-regeling in separate evaluaties onderzocht.
X Noot
3
Het steunpakket voor Caribisch Nederland is integraal geëvalueerd door BZK. De TVL Caribisch Nederland maakt onderdeel uit van deze evaluatie.
Samenvatting afgeronde evaluaties 2025 SEA-thema: Steun- en herstelbeleid Corona
Synthesestudie Coronasteunmaatregelen (Steun- en herstelbeleid Corona)
Twee jaar lang is financiële steun verleend aan bedrijven. Het steunpakket was als geheel doeltreffend en heeft bijgedragen aan het beperken van liquiditeits- en solvabiliteitsproblemen. De indirecte gevolgen hiervan zijn dat vraag- en aanboduitval in grote mate zijn voorkomen, waarmee economische groei snel is teruggebracht tot het groeipad van voor de crisis. De doeltreffendheid van liquiditeitssteun nam na verloop van tijd wel af. Ook heeft Nederland in internationaal perspectief veel en langdurig belastinguitstel verleend, terwijl dit na het eerste jaar nog weinig doeltreffend was.De steun was deels doelmatig door de omvangrijke budgettaire kosten en het optreden van neveneffecten. De maatregelen waren goed uitvoerbaar, met weinig gesignaleerd misbruik. Wel heeft er waarschijnlijk oneigenlijk gebruik plaatsgevonden. De kosteneffectiviteit was echter beperkt omdat de steun niet altijd in verhouding stond tot de geleden schade of noodzakelijk was om de pandemie door te komen. Ook heeft de steun de arbeidsdynamiek en bedrijvendynamiek tijdelijk verlaagd. Vanuit macro-economisch perspectief is de steun te lang voortgezet.
Evaluatie Garantie Ondernemingsfinanciering-coronamodule (GO-C)
De GO-C is geëvalueerd als onderdeel van de evaluatie van de GO en GO-ETTF (European Timber Trade Federation). De GO-C was in middelhoge mate doeltreffend: De doelen werden beperkt bereikt gezien het lage aantal aanvragen (68 tegen 1.000 verwacht). De uitgezette middelen zijn bovendien een fractie van andere corona-instrumenten, zoals de TVL en NOW. Bedrijven hadden daarmee veel alternatieven, die er bovendien sneller waren en aantrekkelijkere condities kenden. Bovendien zat het probleem veelal niet in de financiering, maar kwam dit door vraaguitval waardoor de inkomsten van bedrijven tijdelijk wegvielen.Het instrument was hoog doelmatig: De cumulatieve opbrengsten zijn vooralsnog (veel) hoger dan de kosten, al is het niet mogelijk om de uitvoeringslasten te verbijzonderen tussen de GO en de GO-C. Dit betekent overigens niet dat de regeling winstgevend is. Pas over enkele jaren zijn de daadwerkelijke opbrengsten bekend.
Evaluatie Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL)/Tegemoetkoming Ondernemers Getroffen Sectoren (TOGS)Twee belangrijke regelingen uit het coronasteunpakket waren de TOGS en de TVL. Beide regelingen hebben zeer waarschijnlijk effectief bijgedragen aan het voorkomen van liquiditeits- en solvabiliteitsproblemen bij bedrijven. Gebruikers van de regelingen hebben minder vaak te maken met bedrijfsopheffingen in vergelijking met niet-gebruikers. De snelheid waarmee de regelingen zijn opgezet en geïmplementeerd, heeft ervoor gezorgd dat ondernemers tijdig financiële steun ontvingen, wat cruciaal was tijdens de crisissituatie. De allocatieve doelmatigheid van de regelingen was in de beginfase erg hoog gegeven de snelheid waarmee de steun beschikbaar kwam. De regeling was goed uitvoerbaar en er werd een belangrijk signaal afgegeven naar bedrijven waardoor onzekerheid werd weggenomen. De technische doelmatigheid van de regelingen was aan het begin nog wel beperkt, met name door het gebruik van forfaitaire bedragen en sectorale afbakeningen via SBI-codes. In de fase daarna, werden deze beperkingen aangepakt door gerichtere en meer gedifferentieerde steun te bieden.
Evaluatie Tijdelijke Regeling Subsidie Evenementen Covid-19 (TRSEC)/Subsidieregeling Evenementengarantie (SEG22)Tijdens de Coronacrisis zijn de subsidieregelingen TRSEC, ATE (Aanvullende Tegemoetkoming Evenementen) en de SEG22 in het leven geroepen om de evenementensector te ondersteunen. De regelingen waren doeltreffend: de doelen uit de interventielogica zijn redelijkerwijs behaald. Ook waren ze doelmatig: de uitvoeringskosten zijn relatief beperkt gebleven en alternatieve wijzen zijn onderzocht maar bleken niet haalbaar of minder doelmatig.
Tabel 73 SEA-thema: Ondernemerschap
Titel onderzoek
Type onderzoek
Afronding
Status
Begrotings-artikel(en)
Vindplaats
Ondernemerschap
Periodieke Rapportage
2025
Afgerond1
2
Kamerstuk 33 009, nr. 176
Instrumentevaluaties / monitor:
Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid
ex-durante
2025
Afgerond2
2
n.v.t.
Garantiefaciliteit Ondernemersfinanciering (gezamenlijk met GO-corona)
ex-post
2025
Afgerond
2
Kamerstuk 32 637, nr. 702
Toerisme / NBTC
ex-post
2024
Afgerond
2
Kamerstuk 26 419, nr. 106
Evaluatie NFIA
ex-post
2025
Afgerond ?
2
Kamerstuk 32 637 nr. 719
Funding Garantie
ex-post
2026
Lopend3
2
Regeldruk (ATR), incl. MKB-toets regeldruk
ex-post
2027
Te starten4
2
MKB-!dee
ex-post
2025
Afgerond
2
Kamerstuk 36800-XIII, nr. 15
Evaluatie MKB-(digi)werkplaatsen
ex-post
2025
Afgerond
2
Kamerstuk 26 643, nr. 1309
Wet op KvK /ZBO KvK
ex-post
2026
Lopend5
2
Fiscale ondernemersregelingen
ex-post
2024
Afgerond
2
Kamerstuk 32 140, nr. 199
IBO Bedrijfsfinanciering
IBO
2024
Afgerond
2
Kamerstuk 32 637, nr. 646
Kamerstuk 32 637, nr. 658
Groeifaciliteit (GF)
ex-post
2024
Afgerond6
2
Kamerstuk 35 420, nr. 534
Seed Capital regeling
ex-post
2024
Afgerond6
3
Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 97
Dutch Venture Initiative (DVI)
ex-post
2024
Afgerond6
3
Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 97
Vroege Fase Financiering (VFF)
ex-post
2024
Afgerond6
3
Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 97
Meta-analyse risico-kapitaalinstrumenten
overig
2024
Afgerond
2 en 3
Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 100
Kamerstuk 36 600 XIII, nr. 53
Evaluatie pilot Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO) en bedrijfsleveninstrumentarium
ex-post
2024
Afgerond
2
Kamerstuk 26 485, nr. 443
Brexit adjustment reserve
ex-post
2026
Lopend7
2
Tegemoetkoming Energiekosten energie-intensief MKB (TEK)
ex-post
2025
Afgerond
2
Kamerstuk 36800-XIII, nr. 15
ADR-rapport evaluatie TEK
NGF-Midterm Review project Opschaling PPS in het beroepsonderwijs
ex-durante
2025
Afgerond
2
Midterm-review van het NGF-programma ‘Opschaling PPS'en’ | Rapport | Rijksoverheid.nl
Wet Veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames (Vifo)
ex-post
2026
Afgerond8
2
Kamerstuk 35 153, nr. 31
X Noot
1
De Periodieke Rapportage Ondernemerschap is in samenhang met de Periodieke Rapportage Innovatiebeleid uitgevoerd en dit gezamenlijke rapport is begin maart 2026 aangeboden aan de Kamer. De kabinetsreactie volgt later. Hierdoor is een opvolgingsbrief in 2026 nog niet van toepassing.
X Noot
2
Deze evaluatie wordt niet gepubliceerd, omdat het rapport vertrouwelijke informatie bevat over de werking van het instrument waarvan het niet wenselijk is dat deze openbaar wordt.
X Noot
3
Kleinschalige, kwalitatieve evaluatie door EZ met ondersteuning van een onafhankelijke referent. Verwachte publicatie eind Q1 2026.
X Noot
4
De evaluatie uit 2025 is vervallen, omdat er vanaf 2025 een nieuwe wet met betrekking tot de ATR in gaat en daarmee een nieuw evaluatie tijdschema begint met evaluaties die verplicht iedere vier jaar plaatsvinden. Door een toezegging van de minister zal er in 2027 een eerste tussenevaluatie plaatsvinden.
X Noot
5
Verwachte publicatie in Q2 2026.
X Noot
6
Dit betreft een gezamenlijke evaluatie van GF, Seed Capital, DVI, VFF en IK.
X Noot
7
Afronding en publicatie volgt in voorjaar 2026.
X Noot
8
Evaluatie van de Wet Veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames samen met de evaluatie van de Wet Ongewenste zeggenschap telecommunicatie (Wozt) (zie thema: Goed functionerende (digitale) economie en markten).
Samenvatting afgeronde evaluaties 2025 SEA-thema: Ondernemerschap
Periodieke Rapportage Ondernemerschap
Het thema Ondernemerschap omvat beleid met als doel om te zorgen voor een uitmuntend ondernemings- en vestigingsklimaat. Het ondernemerschapsbeleid is over het algemeen goed onderbouwd, sluit aan bij erkende falens en functioneert in de praktijk veelal (deels) doeltreffend en doelmatig. Zwakkere punten zijn de beperktere doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsonderdeel gericht op menselijk kapitaal. Dit komt vooral doordat ook andere ministeries arbeidsmarktprogramma’s ontwikkelen om het(zelfde) arbeidsaanbod te beïnvloeden en de inzet van EZ niet omvangrijk is. Daarnaast is de legitimatie van de meeste fiscale ondernemerschapsregelingen beperkt en gaan zij vaak gepaard met aanzienlijke neveneffecten. De ambitie om het Nederlandse ondernemings- en vestigingsklimaat tot de wereldwijde top te laten behoren wordt behaald, maar staat onder druk. De beleidsmix van EZ draagt waarschijnlijk bij aan een beter ondernemings- en vestigingsklimaat, maar belemmeringen elders schaden het.
Garantiefaciliteit Ondernemersfinanciering (GO gezamenlijk met GO-Corona)
De GO is geëvalueerd in samenhang met de GO-C en GO-ETTF (European Timber Trade Federation) en is in lage mate doeltreffend. De GO werd zeer beperkt gebruikt, waardoor het doelbereik laag was. Hoewel het instrument voor individuele bedrijven nuttig kan zijn, is het niet effectief in het stimuleren van kredietverlening aan het mkb en middelgrote bedrijven. Het instrument is wel hoog doelmatig: De cumulatieve opbrengsten van de GO-regeling zijn hoger dan de cumulatieve kosten (inclusief uitvoeringskosten). De GO-ETTF was niet doeltreffend en niet doelmatig: slechts twee bedrijven hebben gebruik gemaakt van het instrument en beide zijn failliet gegaan.
Evaluatie Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA)
De NFIA is het nationale acquisitieapparaat dat buitenlandse bedrijven ondersteunt bij vestiging of uitbreiding in Nederland, Nederland promoot als vestigingsland en het behoud van buitenlandse bedrijven (en hun activiteiten) tot doel heeft. De NFIA-strategie is in recente jaren gewijzigd van ‘volume’ (zoveel mogelijk investeringen) naar ‘value’ (kwalitatief hoogwaardigere investeringen). Ondanks het niet volledig behalen van haar doelen en mede in de context van veranderende externe ontwikkelingen, heeft de NFIA wel doeltreffend geopereerd.De interne doelmatigheid van de NFIA nam af in de evaluatieperiode als gevolg van de organisatie- en strategieverandering waar de NFIA doorheen ging. Ook de externe doelmatigheid nam af door aspecten die buiten de invloedssfeer van de NFIA lagen, zoals: netcongestie, stikstofproblematiek, woningtekort en krapte op de arbeidsmarkt.
MKB-!dee
De MKB!dee-regeling was gericht op het stimuleren van de leercultuur en de investeringen in menselijk kapitaal in de vorm van scholing en onderwijs in het mkb. Het experimentele karakter van het instrument zat daarbij in de brede en open definitie van leercultuur waardoor bedrijven werden uitgedaagd om zelf oplossingen voor hun knelpunt op dit terrein te bedenken. Het gebruik van de regeling leidt tot diverse positieve effecten op de leercultuur en leren en ontwikkelen. Vergelijking tussen deelnemende en afgewezen bedrijven laat dit zien op de toename van de deelname, tijd en uitgaven aan opleidingen of cursussen, op vormen van informeel leren, taakroulatie of coaching en op samenwerking bij leren en ontwikkelen. Langere termijn effecten op werkgelegenheid, toegevoegde waarde en arbeidsproductiviteit kunnen (vooralsnog) niet vastgesteld worden. Over de doelmatigheid kan niet veel gezegd worden omdat de gemeten effecten op de leercultuur en op leren en ontwikkelen niet in financiële of kwantitatieve termen zijn uit te drukken.
Evaluatie MKB-(digi)werkplaatsen
De digitale werkplaatsen zijn een doeltreffend instrument om studenten te laten leren en oefenen in de beroepspraktijk. Ruim 10.000 studenten van 65 unieke onderwijsinstellingen hebben de mogelijkheid gekregen om praktijkopdrachten uit te voeren die, volgens gesprekspartners, geleid hebben tot de ontwikkeling van nieuwe kennis en vaardigheden. Ze zijn doeltreffend in het leveren van een bijdrage aan de digitalisering van het microbedrijf. Het instrument is doelmatig: de kosten per mkb’er zijn relatief beperkt ten opzichte van de opbrengsten. Naast de opbrengsten voor mkb’ers spelen daarbij ook de opbrengsten voor het onderwijs mee: de werkplaatsen vertegenwoordigen ook een opgebouwd netwerk en ecosysteem.Aanbevelingen: De aanbevelingen zijn onder andere: (1) Zoek naar structurele borging en voorkom continue tijdelijkheid; (2) Expliciteer de positionering van de digitale werkplaats binnen het bredere ecosysteem; (3) Bepaal opnieuw de gewenste doelgroep(en) voor de werkplaatsen; (4) Overweeg meer uniformiteit in de marketing, communicatie en invulling; en (5) Denk tijdig na over een zinvolle, toekomstige invulling van de werkplaatsen.
Tegemoetkoming Energiekosten energie-intensief MKB (TEK)
Het doel van de TEK-regeling was om ondernemers tijdelijk financiële lucht te geven zodat zij de tijd hadden om maatregelen te nemen om hun bedrijfsvoering aan te passen aan de hogere energieprijzen, maar verscheen op het moment dat de energieprijzen begonnen te dalen. Door de dalende energieprijzen verdween echter de crisisdreiging en hiermee ook de noodzaak van interveniëren. Het effect van de TEK-regeling op het aanpassen van de bedrijfsvoering aan de hogere energieprijzen (en het voorkomen van faillissementen) is daarom niet bekend. De evaluatie richt zich daarom op aanknopingspunten voor verbetering en vereenvoudiging van toekomstige tijdelijke regelingen in crisissituaties.
NGF-Midterm Review project Opschaling PPS in het beroepsonderwijs
Het Nationaal Groeifonds-programma ‘Opschaling PPS’en in het beroepsonderwijs’ heeft als doel bewezen publiek-private samenwerkingen (PPS’en) te versterken en op te schalen om de kloof tussen onderwijs en arbeidsmarkt te verkleinen en zo bij te dragen aan maatschappelijke transities. De High Impact PPS’en (HIP’s) bundelen meerdere PPS’en en richten zich op uitbreiding van bestaand aanbod naar nieuwe doelgroepen en/of ontwikkeling van nieuw aanbod.De midterm review laat zien dat het programma overwegend op koers ligt en de spreekwoordelijke seinen op groen staan, omdat de bestede middelen doeltreffend en doelmatig zijn ingezet.
Evaluatie van de Wet Veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames (Vifo)De Wet veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames (Vifo) is een investeringstoets gericht op het beheersen van risico’s voor de nationale veiligheid als gevolg van verwervingsactiviteiten. De wet is er op gericht om ongewenste strategische afhankelijkheden, aantasting van de continuïteit van vitale processen en aantasting van de integriteit en exclusiviteit van informatie te voorkomen. De Wet Vifo wordt uitgevoerd door het Bureau Toetsing Investeringen (BTI) van het Ministerie van EZ.De doeltreffendheid van de wet kan niet rechtstreeks bepaald worden, doordat ontwikkelingen in afhankelijkheden of beïnvloedingsmacht zich lastig laten meten en doordat de inhoud van de toetsen en gesignaleerde risico’s vertrouwelijk zijn. Ook uitspraken over doelmatigheid zijn daarmee niet mogelijk. De Wet lijkt vooral een preventieve werking te hebben, onder meer in de afwending van ongewenste investeringen. Daardoor is de Wet Vifo potentieel tot waarschijnlijk effectief. Door sectorspecifieke toetsen zoals de WOZT of Gaswet kan de Wet Vifo in de praktijk omzeild worden.
Tabel 74 SEA-thema: Innovatiebeleid
Titel onderzoek
Type onderzoek
Afronding
Status
Begrotings-artikel(en)
Vindplaats
Innovatiebeleid
Periodieke Rapportage
2025
Afgerond1
2 en 3
Kamerstuk 33 009, nr. 176
Instrumentevaluaties / monitor:
Monitor Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid
ex-durante
Eerste resultaten in 2021
Lopend2
2
zie: Monitor Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid
Eureka / Eurostars / JTI’s
ex-post
2025
Afgerond
2
Kamerstuk 21 501, nr. 07-2145
Ruimtevaart
ex-post
2025
Afgerond3
2
Kamerstuk 24 446, nr. 101
Intellectueel Eigendomsbeleid
ex-post
2026
Lopend4
2
Toegepast onderzoek; TO2-instellingen (TNO, Deltares, Marin, NLR, ECN, Wageningen Research)
ex-post
2025
Afgerond
2
Kamerstuk 32 637, nr. 694
Innovatiekrediet (IK)
ex-post
2024
Afgerond5
3
Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 97
Kamerstuk 36 600 XIII, nr. 53
Evaluatie Rijkscofinanciering EFRO/Interreg (2014-2020)
ex-post
2025
Afgerond
2
Kamerstuk 27 813, nr. 37
Evaluatie WBSO
ex-post
2025
Afgerond
2
Kamerstuk 32 637, nr. 670
Evaluatie SBIR
overig
2026
Lopend6
2
Evaluatie Regeling Duurzame Scheepsbouw
overig
2024
Afgerond
4
Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 96
Venture Challenge
ex-post
2024
Afgerond
2
Kamerstuk 32 637, nr. 632
Midterm evaluatie Just Transition Fund (JTF)
ex-durante
2025
Afgerond7
2
Mid-term evaluatie JTF-programma Nederland: Procesevaluatie implementatie en uitvoering
NGF - MTR project Oncode-PACT
ex-durante
2025
Afgerond8
2
Midterm Evaluation Oncode Accelerator NGF 2025
NGF - MTR project NXTGEN HIGHTECH
ex-durante
2025
Afgerond8
2
Nextgen Hightech Mid-term Rapportage 2025
X Noot
1
De Periodieke Rapportage Innovatiebeleid is in samenhang met de Periodieke Rapportage Ondernemerschap uitgevoerd en dit gezamenlijke rapport is begin maart 2026 aangeboden aan de Kamer. De kabinetsreactie volgt later. Hierdoor is een opvolgingsbrief in 2026 nog niet van toepassing.
X Noot
2
De Monitoring en effectmeting (M&E) van het innovatiebeleid (Innovatiehelix, voorheen het Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid) is in opbouw. Op deze wijze zullen eerste data verzameld worden. Zie de voortgangsrapportage van het missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid in de afgelopen jaren (Kamerstuk 33 009, nr. 102). Dit kan later input vormen voor de evaluatie-aanpak die in de 'Expertcommissie evaluatiemethoden' wordt uitgewerkt.
X Noot
3
Inclusief Rijksdienst voor Digitale Infrastructuur (RDI).
X Noot
4
Afronding evaluatie loopt door in 2026. Verwachte publicatie in Q2 2026.
X Noot
5
Dit betreft een gezamenlijke evaluatie van GF, Seed Capital, DVI, VFF en IK.
X Noot
6
De SBIR wordt geëvalueerd door RVO met een externe referent, voortbordurend op een eerdere analyse door RVO. Verwachte publicatie in Q2 2026.
X Noot
7
SZW heeft het voortouw.
X Noot
8
Midterm review met ook aandacht voor doeltreffendheid en doelmatigheid.
Samenvatting afgeronde evaluaties 2025 SEA-thema: Innovatiebeleid
Periodieke Rapportage Innovatiebeleid
De strategische doelstelling van het innovatiebeleid is om bij te dragen aan innovatie en economische vernieuwing. Op de langere termijn wordt innovatie cruciaal geacht voor duurzame economische en welvaartsgroei. Er bestaat brede consensus dat innovatie kennisspillovers genereert en maatschappelijke uitdagingen helpt op te lossen en dat het innovatiebeleid hieraan veelal (deels) doeltreffend en doelmatig bijdraagt. Het beleid gericht op startups en scale-ups is goed onderbouwd maar heeft een duidelijkere afbakening en een schaalsprong nodig om meer impact te maken. Het beleid om Nederland een koploper van innovatie te maken slaagt, maar de 3%-doelstelling wordt (nog) niet behaald. Sectorspecifieke steun is economisch lastig te rechtvaardigen, maar kan vanuit strategische autonomie verdedigbaar zijn. Evaluaties tonen echter aan dat sectorondersteuning voordelen oplevert voor de betrokken sectoren, maar dat de doelmatigheid discutabel is en het effect op autonomie onzeker.Het innovatiebeleid is veelal generiek maar krijgt steeds meer een specifieke focus met risico op neveneffecten zoals verkeerde keuzes.
Evaluatie Eureka / Eurostars / JTI’s
Eureka is een internationaal netwerk van ministeries en agentschappen uit 47 landen, medegefinancierd door de Europese Unie, gericht op het innovatieve mkb. Uit de evaluatie volgt dat de instrumenten waarschijnlijk doeltreffend zijn. Met de Eureka-instrumenten wordt een positieve en effectieve impuls gegeven aan internationale R&D-samenwerking.De instrumenten zijn ook waarschijnlijk doelmatig. Er wordt gemiddeld per bedrijf ongeveer €350.000 geïnvesteerd. Hieruit komen aanzienlijke kwalitatief gemeten resultaten voort, in lijn met de werking van de instrumenten, met daarnaast ook nuttige neveneffecten. De uitgevoerde Bang-For-The-Buck-analyse (BFTB), puur gericht op R&D, laat zien dat Eurostars-deelnemers gemiddeld tussen € 0,57 en € 1,49 aan extra R&D-uitgaven realiseren per euro subsidie over vijf jaar.
Evaluatie RuimtevaartHet Nederlandse Ruimtevaartbeleid kent drie hoofddoelen: (1) De maatschappelijke, wetenschappelijke en economische relevantie ervan maximaliseren; (2) De Nederlandse bijdrage aan Europese autonome en betaalbare toegang tot de ruimte realiseren; (3) ESTEC voor Nederland behouden en verbinden met het Nederlandse ruimtevaartcluster.Dit beleid is geëvalueerd middels een Contributie Analyse (CA). Deze aanpak levert doorgaans geen definitief bewijs over doeltreffendheid en doelmatigheid, omdat het geen of beperkt uitspraken over eventuele causale relaties doet. Het beschrijft of en hoe het ruimtevaartbeleid heeft bijgedragen aan bepaalde resultaten (of juist niet).De doeltreffendheid was kleiner dan mogelijk. De belangrijkste knelpunten waren de beperkte publieke middelen voor ruimtevaartbeleid en de relatief lage bijdrage van Nederland aan ESA in vergelijking met andere landen. Dit vooral gezien de brede en ambitieuze doelstellingen voor de ruimtevaartsector. Wel functioneerde het beleid doelmatig: de beschikbare publieke middelen voor de ruimtevaart werden efficiënt ingezet.
Evaluatie Toegepast onderzoek; TO2-instellingen (TNO, Deltares, Marin, NLR, ECN, Wageningen Research)De TO2-instellingen zijn volgens het EMTO-protocol geëvalueerd door een externe commissie. De TO2-instituten spelen op het gebied van innovatie een vooraanstaande rol en alle TO2-instituten worden door de stakeholders (op hun terrein) nationaal en internationaal als gezaghebbende en vooraanstaande instituten beschouwd. De beperkte beschikbare financiële middelen voor kennisbasis en onderzoeksfaciliteiten leveren een aantal uitdagingen op voor de instituten, maar desondanks vervullen de TO2-instituten een belangrijke, centrale rol in het Nederlandse kennisecosysteem waarbij zij over het algemeen op een goede wijze invulling geven aan hun hoofdtaken. De evaluatiecommissie TO2 stelt daarom vast dat de Rijksbijdrage aan de TO2-instituten doeltreffend en doelmatig wordt ingezet.
Evaluatie Rijkscofinanciering EFRO/Interreg (2014-2020)Het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) is een van de belangrijkste instrumenten van het Europese cohesiebeleid, gericht op het verkleinen van regionale verschillen. In Nederland richt EFRO zich vooral op innovatie en een koolstofarme economie, met het mkb als voornaamste doelgroep. EFRO-projecten dragen substantieel bij aan de innovatiecapaciteit in Nederland. Het maakt mogelijk dat ook grootschalige samenwerkingsprojecten, demonstraties en opschaling kunnen plaatsvinden. In vergelijking met ander innovatie-instrumentarium ligt de focus soms meer op langetermijneffecten dan op directe groei van R&D-uren. Uitkomsten op werkgelegenheid, productiviteit, omzet en indirecte effecten weerspiegelen het ecosysteemeffect van EFRO: de nadruk ligt op samenwerking, netwerken en kennisdeling. Directe stijgingen in economische kerncijfers (omzet, winst) zijn niet altijd zichtbaar. Directe CO₂-reducties zijn vaak niet meetbaar of verifieerbaar.Via een Bang-for-the-Buck-analyse is becijferd dat elke geïnvesteerde euro nationale publieke middelen leidt tot € 1,48 tot € 1,62 aan extra S&O-uitgaven.
Evaluatie WBSODe WBSO is een fiscale stimuleringsregeling voor onderzoek en ontwikkeling bij bedrijven. Het instrument is nog steeds overwegend doeltreffend. De bang-for-the-buck bedraagt in de periode 2018 ‒ 2022 € 0,41 in termen van S&O. Wanneer dit wordt doorgetrokken naar het bredere begrip R&D, komt de bang-for-the-buck uit op € 0,81. De effectiviteit van de WBSO als stimulans voor extra S&O/R&D-investeringen neemt wel af over de tijd. De bang-for-the-buck in de evaluatieperiode 2018 ‒ 2022 ligt naar schatting een derde tot zes tienden lager dan in de hieraan voorafgaande periode 2013 ‒ 2017. De WBSO blijkt bovendien minder effectief in het stimuleren van S&O/R&D-investeringen bij microbedrijven.De WBSO wordt als grotendeels macrodoelmatig beoordeeld. De doelmatigheid is vooral sterk voor het primaire doel van het bevorderen van S&O en R&D en moeilijk te bepalen voor het secundaire doel van het verbeteren van het vestigingsklimaat.
Midterm evaluatie Just Transition Fund (JTF)Het Just Transition Fund (JTF) is een fonds dat de Europese Unie in 2020 in het leven heeft geroepen om lidstaten te ondersteunen met de economische en maatschappelijke opgaves die voortkomen uit de transitie naar een klimaatneutrale en circulaire economie. Het is op dit moment nog te vroeg om de gerealiseerde voortgang op de outputindicatoren in de regio’s te vergelijken met de gestelde mijlpalen voor 2024. Op basis van de op dit moment beschikte projecten lijkt het niet realistisch dat de eindstreefwaarde voor alle indicatoren zal worden behaald.
NGF - Midterm Review (MTR) project Oncode-PACTHet project Oncode Accelerator richt zich op het versnellen en verbeteren van de preklinische ontwikkeling van innovatieve medicijnen tegen kanker. Het doel is om het traject van wetenschappelijke doorbraken naar klinische toepassingen te versnellen door barrières in de vroege fase van medicijnontwikkeling weg te nemen. Op basis van de MTR adviseert de adviescommissie om een gedeelte van € 123 mln van de voorwaardelijk toegekende middelen om te zetten naar een definitieve toekenning.De adviescommissie heeft geconstateerd dat aan de belangrijkste voorwaarden is voldaan, waaronder een versterking van de betrokkenheid van private partners, een beter uitgewerkt beleid op het gebied van intellectueel eigendom en betere internationale positionering. De adviescommissie constateert ook dat er nog maar een beperkt aantal demonstrator-projecten zijn gerealiseerd, wat bepalend is voor de daadwerkelijke impact van het project.
NGF - Midterm Review (MTR) project NXTGEN HIGHTECHDe ambitie van het programma is om € 6 tot € 9 mld extra economische groei te realiseren in 2040, door nieuwe hightech-bedrijvigheid te creëren waarmee tegelijkertijd nieuwe uitdagingen voor de toekomst worden opgelost. Dit gebeurt op de domeinen semicon, energie, agrifood, laser-satellietcommunicatie, composiet productietechnologie en biomedische productietechnologie. Alles overziende is het NXTGEN Hightechconsortium positief over de concrete resultaten die het programma tot nu heeft geboekt en de impact van alle activiteiten op de versterking van het Nederlandse Hightechecosysteem. De rapportage betreft een self-assessment en bevat daarnaast de evaluatie en het advies van een onafhankelijke externe adviseur met betrekking tot de governance en strategische sturing. Zij constateert dat de organisatie functioneert zoals bedoeld.
Tabel 75 Overige evaluaties/doorlichtingen
Titel onderzoek
Type onderzoek
Afronding
Status
Begrotings-artikel(en)
Vindplaats
Doorlichting Agentschap RDI
overig
2026
Uitgesteld1
1
X Noot
1
In afwachting van enkele interne onderzoeken is in overleg met FIN besloten om deze doorlichting in 2026 te laten plaatsvinden.
Deze bijlage van het jaarverslag heeft betrekking op ingeplande evaluaties in de SEA van EZ van de ontwerpbegroting 2025 (zie: tabel SEA OB2025 EZ en bijlage 6: Uitwerking SEA OB2025 EZ).Voor het meest recente overzicht van de programmering van periodieke rapportages/beleidsdoorlichtingen, zie: www.rijksfinanciën.nl.
Bijlage 3: Inhuur externen
Tabel 76 Ministerie van Economische Zaken verslagjaar 2025 (bedragen x € 1.000)
Programma- en apparaatskosten
1. Interim-management
34.838
2. Organisatie- en Formatieadvies
13.336
3. Beleidsadvies
18.635
4. Communicatieadvisering
10.000
Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)
76.810
5. Juridisch Advies
10.926
6. Advisering opdrachtgevers automatisering
204.982
7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie
23.528
(Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)
239.436
8. Uitzendkrachten (formatie & piek)
43.797
Ondersteuning bedrijfsvoering
43.797
Totaal uitgaven inhuur externen
360.043
Tabel 77 Percentage externe inhuur
2023
2024
2025
Kerndepartement
11,8%
10,6%
11,1%
Autoriteit Consument & Markt
13,5%
15,7%
11,4%
Centraal Planbureau
0,2%
0,7%
1,4%
Staatstoezicht op de Mijnen1
16,3%
24,6%
22,8%
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
27,3%
24,9%
23,1%
Rijksinspectie Digitale Infrastructuur
20,8%
16,6%
18,4%
Dienst ICT Uitvoering
58,0%
51,8%
46,3%
Totaal
30,9%
28,6%
23,3%
X Noot
1
Gedurende kabinet-Schoof is SodM onder verantwoordelijkheid van de Minister van KGG geplaatst. Omdat deze cijfers administratief zijn opgenomen bij EZ worden zij in het Jaarverslag EZ 2025 verantwoord.
Toelichting op het inhuurpercentage 2025
Het kabinet hanteert, naar aanleiding van de motie Roemer, een norm voor externe inhuur van 10% van de totale personeelskosten. Het inhuurpercentage voor EZ (incl. SodM) komt over de periode 1 januari 2025 tot en met 31 december 2025 uit op 23,3%. De overschrijding van de norm voor inhuur van extern personeel is vooral veroorzaakt door DICTU, RVO en de SodM. Het inhuurpercentage voor EZ over de periode 1 januari 2025 tot en met 31 december 2025 zonder DICTU, RVO en de SodM komt uit op 11,8%.
DICTU heeft een inhuurpercentage van 46,3%. De structurele krapte op de arbeidsmarkt, complexiteit van rijks-IT, benodigde specialistische rollen en projectmatige dynamiek maken een hogere externe inhuur voor DICTU onvermijdelijk. Een meer genuanceerde, risicogestuurde norm past voor DICTU beter bij de realiteit én bij de ambities van digitale autonomie en continuïteit. Gezien het huidige beeld is een inhuurpercentage van circa 18% bij DICTU als ultiem streven realistisch.
Maatregelen om inhuur te beperken door DICTU zijn onder meer actieve werving en branding, verscherpt toezicht op de duur van inhuur, verambtelijking en samenwerking met hogescholen en universiteiten, investeren in de kansen en ontwikkeling van medewerkers, waarbij opleiding, omscholing en doorstroom wordt bevorderd. Hiermee wordt ingezet op duurzame inzetbaarheid. Tenslotte helpen resultaatafspraken met leveranciers (w.o. platformen en applicaties). Met een inhuurpercentage van afgerond 23% zit RVO boven de Roemernorm. Sinds halverwege 2023 is er een langzaam dalende lijn ontstaan doordat steeds meer wordt ingezet op verambtelijking. Het hoge inhuurpercentage wordt grotendeels veroorzaakt door inhuur bij IMG. Vanwege het tijdelijke karakter en specialistische kennis maakt IMG grotendeels gebruik van externe inhuur. Zonder IMG zou het inhuurpercentage uitkomen op 15,6%.
De SodM heeft een inhuurpercentage van 22,8%. De SodM heeft te maken met twee soorten inhuur: inhuur op (incidentele) budgetten en inhuur op formatie. Inhuur op incidentele budgetten is tijdelijk van aard en inhuurcontracten worden beëindigd zodra de activiteiten op deze budgetten afgerond zijn (zoals werkzaamheden rondom de voorbereiding inzake EU Methaanverordening). Inhuur op formatie betreft inhuur om pieken in reguliere werkzaamheden op te vangen, wanneer sprake is van tijdelijke uitval van interne medewerkers of essentiële/cruciale functies in de organisatie tijdelijk niet bezet zijn.
Rapportage overschrijding maximumuurtarief externe inhuur buiten mantelcontracten
In onderstaande tabel wordt weergegeven in hoeveel gevallen in 2025 door het ministerie buiten de mantelcontracten om externe krachten zijn ingehuurd boven het voor de organisaties van het rijk afgesproken maximumtarief van € 225 (exclusief btw).
Tabel 78 Inhuur externen buiten raamovereenkomsten
Inhuur externen buiten raamovereenkomsten
2025
Aantal overschrijdingen maximumuurtarief
0
Toelichting
Bijlage 4: Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
Op basis van de informatie uit de verklaringen en rapporten van de Managementautoriteit, Certificeringsautoriteit en Auditautoriteit en alle overige informatie en met inachtneming van hetgeen na punt 3 vermeld wordt, wordt geconstateerd dat inzake het EFRO over de periode 1 juli 2023 tot en met 30 juni 2024:
– de door Nederland opgezette systemen en daarin vervatte maatregelen voor het beheer en de controle van de gelden naar behoren hebben gefunctioneerd;
– de jaarrekening van de Certificeringsautoriteit, in de context van bovengenoemde informatie volledig, nauwkeurig en waarachtig is;
– de uitgaven die ter vergoeding bij de Europese Commissie zijn ingediend (per saldo € 880.385.484,76, aandeel overheidsuitgaven € 531.647.843,57, aandeel Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling € 436.743.493,44) in alle materiële opzichten wettig en regelmatig zijn.
Bovenstaande constateringen en eventuele punten van voorbehoud zijn beperkt tot zaken van materieel belang en vloeien direct voort uit audits en laten onverlet inherente interpretatie van Europese regelgeving. De bekende onderzoeken en/of correctievoorstellen in verband met de goedkeuring van de ingediende rekeningen door de Europese Commissie zijn opgenomen in de toelichting.
De Certificeringsautoriteit heeft in de jaarrekening van het programma West (aanhangsel 8) de volgende disclaimer opgenomen: Disclaimer: In maart 2025 is door de Europese Commissie (DAC) een thematische audit uitgevoerd rond de afsluiting. Op het moment van het indienen van deze accounts/rekeningen was de procedure rond deze audit nog niet afgerond. Derhalve zijn de eventuele bevindingen van de Europese Commissie niet meegenomen in deze aanhangsel.
De Managementautoriteit West heeft de disclaimer opgenomen in de beheersverklaring en jaarlijkse samenvatting, en de Auditautoriteit heeft de disclaimer opgenomen in een toelichtende paragraaf van de goedkeurende accountantsverklaring en het jaarlijks controleverslag.
Op basis van de informatie uit de verklaringen en rapporten van de beheerautoriteiten34 Zuid en West, en de Auditautoriteit en alle overige informatie en met inachtneming van hetgeen na punt 3 vermeld wordt, wordt geconstateerd dat inzake het EFRO35 over de periode 1 juli 2024 tot en met 30 juni 2025:
– de door Nederland opgezette systemen en daarin vervatte maatregelen voor het beheer en de controle van de gelden naar behoren hebben gefunctioneerd;
– de jaarrekening in de context van bovengenoemde informatie volledig, nauwkeurig en waarachtig is;
– de uitgaven die ter vergoeding bij de Europese Commissie zijn ingediend (per saldo € 63.814.324,70, aandeel overheidsuitgaven € 33.672.793,38)36 in alle materiële opzichten wettig en regelmatig zijn.
Bovenstaande constateringen en eventuele punten van voorbehoud zijn beperkt tot zaken van materieel belang en vloeien direct voort uit audits en laten onverlet inherente interpretatie van Europese regelgeving. De bekende onderzoeken en/of correctievoorstellen in verband met de goedkeuring van de ingediende rekeningen door de Europese Commissie zijn opgenomen in de toelichting.
Toelichting
Verklaring Certificeringsautoriteit
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft, in de functie van Certificeringsautoriteit, verklaard dat de jaarrekening 2023/2024 volledig, nauwkeurig en waarachtig is, dat de in de jaarrekening opgenomen uitgaven in overeenstemming zijn met het toepasselijke recht en zijn gedaan voor concrete acties die zijn geselecteerd aan de hand van de voor het operationeel programma geldende criteria en dat de bepalingen van de fondsspecifieke verordeningen in acht zijn genomen.
Voor het verslagjaar 2024-2025 is er geen certificeringsautoriteit meer, maar is er sprake van een boekhoudfunctie die is ondergebracht bij de beheerautoriteiten (waarbij sprake is van scheiding van functies) en deze omvat de onderstaande taken:a) opstellen en bij de Commissie indienen van betalingsaanvragen; b) opstellen en indienen van de rekeningen, bevestigen dat ze volledig, juist en waarheidsgetrouw zijn overeenkomstig artikel 98, en elektronisch bijhouden van alle elementen van de rekeningen, inclusief betalingsaanvragen.
De boekhoudfunctie houdt geen verificaties op het niveau van begunstigden in.
Rapportages Auditautoriteit
De Auditdienst Rijk heeft, in de functie van Auditautoriteit, geoordeeld dat het toegepaste beheers- en controlesysteem, rekening houdend met de afgegeven controleverklaring met beperking voor het verslagjaar 2023-2024 ten aanzien van EFRO Noord en EFRO Zuid, functioneert, de jaarrekeningen een getrouw beeld geven, en de uitgaven in de jaarrekeningen, rekening houdend met de aanvullende correcties voor EFRO Noord en EFRO Zuid zoals hierna genoemd, wettig en regelmatig zijn. Tevens worden de beweringen in de beheersverklaringen van de Managementautoriteiten door de uitgevoerde auditwerkzaamheden niet in twijfel getrokken.
Voor het verslagjaar 2023-2024:
Bij het programma Noord was er sprake van een foutenpercentage (TER) van 6,19% en resterend foutpercentage (RTER) van 5,74%. De RTER is met een aanvullende correctie van € 6.000.433,37 teruggebracht naar het maximaal toegestane percentage van 2%.
Bij het programma Zuid was er sprake van een foutenpercentage (TER) van 8,56% en een resterend foutpercentage (RTER) van 3,04%. De RTER is met een aanvullende correctie van € 1.411.995,95 teruggebracht naar het maximaal toegestane percentage van 2%. Over een bevinding van de Auditautoriteit, met substantiële impact op het foutpercentage, is er verschil van inzicht met de Managementautoriteit. De Managementautoriteit heeft de situatie voorgelegd aan een geschillencommissie en de Auditautoriteit heeft aangegeven de uitkomst hiervan te zullen delen met de Europese Commissie.
Voor het verslagjaar 2024-2025:
Hier waren alleen controles nodig bij de programma’s Zuid en West, omdat voor de programma’s Noord en Oost (nog) geen uitgaven bij de Europese Commissie waren gedeclareerd. De foutenpercentages bleven hierbij ruim beneden de 2%.
Beheersverklaring Managementautoriteit
De Managementautoriteit Noord, Oost, Zuid en West EFRO hebben verklaard dat de informatie in de jaarrekening 2023-2024 naar behoren wordt weergegeven. Dit betekent dat de uitgaven die in de jaarrekening zijn opgenomen, zijn gebruikt voor het beoogde doel, zoals gedefinieerd in onderhevige verordening en overeenkomstig zijn met het beginsel van goed financieel beheer en het beheers- en controlesysteem de nodige garanties biedt met betrekking tot de wettigheid en regelmatigheid van de onderliggende verrichtingen, in overeenstemming met het toepasselijke recht.
De Beheerautoriteiten Zuid en West EFRO hebben verklaard dat de informatie in de jaarrekening (2024-2025) naar behoren wordt weergegeven. Dit betekent dat de uitgaven die in de jaarrekening zijn opgenomen, zijn gebruikt voor het beoogde doel, zoals gedefinieerd in onderhevige verordening en overeenkomstig zijn met het beginsel van goed financieel beheer en het beheers- en controlesysteem de nodige garanties biedt met betrekking tot de wettigheid en regelmatigheid van de onderliggende verrichtingen, in overeenstemming met het toepasselijke recht.
De in de jaarrekening opgenomen uitgaven zijn gedaan voor concrete acties die zijn geselecteerd aan de hand van de voor het operationeel programma geldende criteria.
Bekende lopende onderzoeken en/of correctievoorstellen (Europese Commissie, Europese Rekenkamer, OLAF)
De Europese Commissie bepaalt uiteindelijk de EU-conformiteit van de nationale implementatie en uitvoering van EU-regelgeving. De Europese Commissie kan financiële correcties opleggen als zij concludeert dat EU-regelgeving niet op de juiste wijze door de lidstaat is geïnterpreteerd en/of uitgevoerd. Het antifraude-DG van de Europese Commissie (OLAF) kan onderzoeken starten naar onregelmatigheden, waaronder vermoedens van fraude met EU-subsidies.
Door de Europese Commissie is een thematische audit uitgevoerd bij het programma West waarvan het Engelstalige rapport is ontvangen op 15 december 2025. Op het moment van het indienen de jaarrekening 2023-2024 en de overige documenten in het kader van de afsluiting van de programmaperiode 2014 ‒ 2020 bij de Europese Commissie is de procedure met betrekking tot de afwikkeling van de bevindingen nog niet afgerond.
Bijlage 5: Rapportage burgercorrespondentie
1. Inleiding
Het Ministerie van Economische Zaken (EZ) rapporteert hierbij over de correspondentie van het kerndepartement, het Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) met burgers voor het kalenderjaar 2025. In deze rapportage wordt een beeld geschetst van de omvang van de correspondentie tussen burgers en EZ en binnen welke termijn deze correspondentie wordt behandeld.
Onder de term «burgerbrief» wordt volgens de definitie van de Nationale ombudsman verstaan: elk schriftelijk stuk dat een overheidsinstantie van een burger ontvangt. Het medium (brief, fax of e-mail) maakt daarbij niet uit. Ook het begrip burger is breed. Hieronder worden niet alleen individuele burgers begrepen, maar ook groepen en organisaties.
Specifiek betreft het bezwaarschriften, klaagschriften en overige brieven en e-mails.
Ook via Rijksoverheid.nl (verzorgd door het Ministerie van Algemene Zaken) zijn er vele contacten met burgers over de EZ-beleidsterreinen.
Wet open overheid (Woo)-aantallen kerndepartement EZ/KGG: Aantallen over ontvangen en afgehandelde Woo-verzoeken worden in lijn met interdepartementale afspraken gerapporteerd in de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk en zijn daarom niet ook in deze bijlage opgenomen.
2. Aantallen
Tabel 79 Aantal burgerbrieven
Categorie
20241
2025
a. Bezwaarschriften (als bedoeld in de AwB)
3.178
772
b. Klaagschriften
115
73
c. Overige brieven en e-mails
1.841
1.147
d. Woo-verzoeken (RVO en RDI)
61
65
X Noot
1
Met ingang van 2 juli 2024 is het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) gesplitst in het Ministerie van Economische Zaken (EZ) en het Ministerie van Klimaat en Groene Groei (KGG). In 2024 werden de aantallen nog gezamenlijk vermeld. Vanaf 2025 is splitsing per ministerie voor bijna alle categorieën mogelijk.
a. Bezwaarschriften
Het kerndepartement, RDI en RVO ontvingen in 2025 de volgende aantallen bezwaarschriften:
Tabel 80 Aantal bezwaarschriften
Aantal bezwaarschriften
Afgehandeld binnen verdaagde (wettelijke) termijn
2024
2025
2024
2025
Kerndepartement EZ/KGG
265
26
81%
40%
RVO
2.653
501
94%
88%
RDI
260
245
60%
63%
Toelichting
RVO: 2025 laat zich qua aantallen moeilijk vergelijken met 2024 omdat toen op een ander niveau gerapporteerd werd. Kijkend naar de individuele opdrachten, dan is een duidelijke afname in het aantal ontvangen bezwaren zichtbaar. Met name bij de coronaregelingen Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) en Tegemoetkoming Energiekosten (TEK) is duidelijk dat deze ten einde lopen. Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO) liet wat meer bezwaren zien. Per saldo ruim 500 bezwaren minder ontvangen. De tijdigheid lag wat lager door met name staartwerkzaamheden TVL en TEK.
RDI: De bezwaarzaken zien niet op besluiten die vallen onder KGG. Door de complexiteit van de zaken is het in een deel van de zaken niet gelukt om binnen de wettelijke termijn een besluit te nemen. De overschrijding was overigens nooit veel meer dan enkele dagen. In een uitzonderlijk geval een paar weken.
b. Klaagschriften
Het kerndepartement, RDI en RVO ontvingen in 2025 de volgende aantallen klaagschriften:
Tabel 81 Aantal klaagschriften
Aantal klaagschriften
Afgehandeld binnen de (verdaagde) wettelijke termijn
2024
2025
2024
2025
Kerndepartement EZ/KGG
5
2
70%
‒
RVO
101
28
97%
90%
RDI
9
43
100%
100%
Toelichting
Kerndepartement: Het percentage van de behandelingstermijn is niet ingevuld omdat hier vanwege de beperkte omvang van het aantal klachten een zeer scheef beeld door kan ontstaan. Bij klachten wordt altijd zoveel mogelijk geprobeerd om, in overleg met klager, eerst de informele weg te volgen, wat van invloed is op de behandelingstermijn.
RVO: 2024 en 2025 zijn niet goed te vergelijken omdat in 2024 nog gerapporteerd werd over de opdrachten van EZ en KGG samen. Wel is een duidelijke afname te zien in het aantal TVL-klachten, net als bij bezwaar heeft dit te maken met het feit dat de regeling en de procedures daaromtrent tegen een eind beginnen te lopen.
RDI: Alle binnengekomen communicatie gaat via de klachtenmailbox. Dit betreft niet alleen de gegronde klachten, maar ook de ongegronde klachten.
c. Overige brieven en e-mails
Het kerndepartement ontving in 2025 de volgende aantallen overige brieven en e-mails:
Tabel 82 Aantal overige brieven en e-mails
Aantal overige brieven en e-mails
Tijdig afgehandeld
2024
2025
2024
2025
Kerndepartement EZ/KGG
1.841
1.119
77%
88%
RVO
n.v.t.
28
n.v.t.
83%
Toelichting
Kerndepartement: Het aantal betreft een totaal voor de Ministeries EZ en KGG gezamenlijk (net zoals in 2024).
Het aantal ontvangen overige brieven en e-mails is gedaald met 39% ten opzichte van 2024. Het percentage tijdig afgehandeld is gestegen met 11%.
RVO: Per 2025 is in tegenstelling tot voorgaande jaren bij RVO inzichtelijk gemaakt hoeveel ‘overige brieven en e-mails’ met betrekking tot EZ zijn.
RDI: Overige brieven en e-mails worden bij RDI niet apart geregistreerd.
d. Woo-verzoeken
De RDI en RVO ontvingen in 2025 de volgende aantallen Woo-verzoeken:
Tabel 83 Aantal Woo-verzoeken
Aantal Woo-verzoeken
Afgehandeld binnen de (verdaagde) wettelijke termijn
Ingebrekestellingen
2024
2025
2024
2025
2024
2025
RVO
45
40
41%
47%
9
6
RDI
16
25
64%
74%
0
1
Toelichting
Kerndepartement: Aantallen over ontvangen en afgehandelde Woo-verzoeken worden in lijn met interdepartementale afspraken gerapporteerd in de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk en zijn daarom niet in deze bijlage opgenomen.
RVO: Er zijn in 2025 40 Woo-verzoeken afgehandeld waarvan 19 binnen de termijn.
RDI: In 2025 zijn er 25 Woo-verzoeken behandeld bij de RDI. Hiervan zijn 74% binnen de termijn behandeld. De RDI streeft er naar alle Woo-verzoeken binnen de wettelijke termijn te behandelen, maar helaas blijkt dit bij sommige (vaak omvangrijke) verzoeken niet altijd mogelijk. In deze gevallen wordt hierover altijd contact opgenomen met verzoeker, en een realistische inschatting gemaakt op welke termijn er wel een besluit kan worden genomen.
Lijst van afkortingen
Tabel 84 Lijst van afkortingen
A&M
Ministerie van Asiel & Migratie
AC
Audit Committee
ACM
Autoriteit Consument en Markt
ACVG
Adviescollege Veiligheid Groningen
AI
Kunstmatige intelligentie
AP
Autoriteit Persoonsgegevens
AST
Advanced Semiconductor Technologies
ATE
Aanvullende Tegemoetkoming Evenementen
ATR
Adviescollege toetsing regeldruk
AVV
Aanvullende Vaste Vergoeding
B&I
DG Bedrijfsleven en Innovatie
BAR
Brexit Adjustment Reserve
BBP
Bruto Binnenlands Product
BEV
Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid
BFTB
Bang-For-The-Buck-analyse
BIZ
Wet Bedrijveninvesteringszones
BBMKB
Besluit Borgstelling Midden Kleinbedrijf
BMKB
Borgstellingsregeling Midden en Kleinbedrijf
BMKB-C
Borgstellingsregeling Midden en Kleinbedrijf-Corona
BMKB-Groen
Borgstellingsregeling Midden en Kleinbedrijf-Groen
BOM
Brabantse Ontwikkelings Maatschappij
BSA
Budget Strategische Acquisitie
BTI
Bureau Toetsing Investeringen
BTW
Belasting over de toegevoegde waarde
BVA
Beveiligingsautoriteit
BZ
Ministerie van Buitenlandse Zaken
BZK
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
C2D
Commit-to-Data
CA
Contributie Analyse
CBS
Centraal Bureau voor de Statistiek
Cbw
Cyberbeveiligingswet
CCEC
Caribbean Climate & Energy Conference
CCMO
Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek
CCS
Carbon Capture and Storage
CDI
Coördinerend Directeur Inkoop
CEB
Council of Europe Bank
CIF-NL
Cybersecurity Innovation Fund
CN
Caribisch Nederland
COL
Corona Overbruggingslening
COVA
Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten
CPB
Centraal Planbureau
CRA
Europese cyberweerbaarheidsverordening
CSAT
Customer Satisfaction
CSIRT
Computer Security Incident Response Team
CSIRT-DSP
Computer Security Incident Response Team voor digitale diensten
CSRD
Corporate Sustainability Reporting Directive
CvAE
Commissie van Aanbestedingsexperts
CW
Cloud Werkplek
DACI
Dutch Alternative Credit Instrument
DBC
Dutch Blockchain Coalition
DDC
DataDeelCoalitie
DEF
Ministerie van Defensie
DEI+
Demonstratieregeling Energie- en Klimaatinnovatie
DESI
Index Digitale Economie en Samenleving
DG B&I
Directoraat-Generaal Bedrijfsleven en Innovatie
DG E&D
Directoraat-Generaal Economie en Digitalisering
DICTU
Dienst ICT Uitvoering
DMA
Digital Markets Act
DOSA
Digitale Open Strategische Autonomie
DSA
Digital Services Act
DSC
Data Sharing Coalition
DSII
Defensie Strategie voor Industrie en Innovatie
DTC
Digitaal Trust Centre
DUTO
Duurzame Toegankelijkheid van Overheidsinformatie
DVI
Dutch Venture Initiative
E&D
DG Economie en Digitalisering
EBN
Energie beheer Nederland
EC
Europese Commissie
ECG
European Competitiveness Fund
ECN
Energieonderzoek Centrum Nederland
ECP
Electronic Commerce Plarform
EFRO
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
EIA
Energie- investeringsaftrek
EIB
Europese Investeringsbank
EIF
Europees Investeringsfonds
EOB
Europees Octrooibureau
ESA
European Space Agency
ESTEC
European Space Research and Technology Centre
ETCI
European Tech Champions Initiative
ETS
Emission Trading Scheme/System
EU
Europese Unie
EZ
Ministerie van Economische Zaken
EZK
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
FEZ
Directie Financieel Economische Zaken
FIN
Ministerie van Financiën
FTE
Fulltime-equivalent
FTO
Faciliteiten Toegepast Onderzoek
GF
Groeifaciliteit
GHz
Gigahertz
GIA
Gigabit Infrastructure Act
GO
Garantie Ondernemingsfinanciering
GO-C
Garantie Ondernemingsfinanciering-Corona
GO-ETTF
Garantie Ondernemingsfinanciering
HBO
Hoger Beroeps Onderwijs-European Timber Trade Federation
HCA ICT
Human Capital Agenda ICT
HER+
Hernieuwbare Energietransitie
HVP
Herstel- en Veerkrachtplan
I3ML
Instituut voor Milieu, Mens en Mijnbouw Limburg
IAN
Innovatie Attaché Netwerk
IBO
Interdepartementaal Beleidsonderzoek
ICT
Informatie- en communicatietechnologie
IE
Intellectueel Eigendomsbeleid
IenW
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
IGF
Internet Governance Forum
IHH
Informatiehuishouding
IKB
Innovatiekrediet
IKB
Individueel Keuzebudget
IMG
Instituut Mijnbouwschade Groningen
IMVO
Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
IND
Immigratie- en Naturalisatiedienst
INTERREG
Europese Territoriale Samenwerking
IPCEI
Important Project of Common European Interest
IPCEI AST
Important Project of Common European Interest Advanced Semiconductor Technologies
IPCEI CIS
Important Projects of Common European Interest Cloud Infrastructuur en Services
ISDE
Investeringssubsidie Duurzame energie en Energiebesparing
IUC
Inkoop Uitvoeringscentrum
IV
Informatievoorziening
J&V
Ministerie van Justitie en Veiligheid
JSF
Joint Strike Fighter
JTF
Just Transition Fund
JTI
Joint Technology Initiatives
KGG
Ministerie van Klimaat en Groene Groei
KKC
Garantieregeling Klein Krediet Corona
KNMI
Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut
KvK
Kamer van Koophandel
LIOF
De Limburgse industrie- en investeringsbank
LLO
Levenslang Ontwikkelen
LVVN
Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur
MARIN
Maritime Research Institute Netherlands
MBO
Middelbaar beroepsonderwijs
MFK
Meerjarig Financieel Kader
MIA
Milieu-investeringsaftrek
MIT
MKB Innovatiestimulering Topsectoren
MKB
Midden- en Kleinbedrijf
MOOI
Missie gedreven Onderzoek, Ontwikkeling en Innovatie
MSA
MARIN Stakeholders Association
MTR
Midterm Review
MVO
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
NADI
Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie
NBTC
Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen
NCG
Nationaal Coördinator Groningen
NCC
Nationaal Coördinatiecentrum
NCSC
Nationaal Cyber Security Centrum
NEN
Nederlands Normalisatie Instituut
NFB
Nota Frequentiebeleid
NFIA
Netherlands Foreign Investment Agency
NGF
Nationaal Groeifonds
NIS2
Europese Richtlijn voor Netwerk-en informatiebeveiliging
NLAIC
Nederlandse AI Coalitie
NLDTIB
Nederlandse Defensie Technologische Industriële Basis
NLR
Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium
NOLAI
Nationaal Onderwijslab AI
NOM
Investerings- en ontwikkelingsmaatschappij voor Noord - Nederland
NMC
Nota Mobiele Communicatie
NMO
Nederlands Materialen Observatorium
NPCE
Nationaal Programma Circulaire Economie
NRG
Nuclear Research and consultancy Group
NSP
Nationaal Strategisch Plan
NTS
Nationale Technologie Strategie
NVWA
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
NWA Lijn 2
Nationale Wetenschapsagenda lijn 2
NWO
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
OCW
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Oost NL
De ontwikkelingsmaatschappij van Oost-Nederland
PIANOo
Professioneel en Innovatief Aanbesteden Netwerk voor Overheidsopdrachtgevers
POK
Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag
POP
Plattelandsontwikkelingsprogramma
PPS
Publiek- Private Samenwerking
R&D
Research & Development
RDI
Rijksinspectie Digitale Infrastructuur
REV
Ruimtelijk Economische Visie
RHB
Rijks Hoofdboekhouding
RIVM
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
RKI's
Rijkskennisinstellingen
ROM
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
RPE
Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek
RVB
Rijksvastgoedbedrijf
RVO.nl
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
RTHF
Regeling Tegemoetkoming Herplaatsing Flexwoningen
RVIT
Regeling Veiligheid en Integriteit Telecommunicatie
RWS
Rijkswaterstaat
RWT
Rechtspersonen met een Wettelijke taak
SAH
Subsidie Aardgasvrije Woningen
SBIR
Small Business Innovation Research
SDE+
Stimulering Duurzame Energieproductie
SEA
Strategische Evaluatie Agenda
SEG22
Subsidieregeling Evenementengarantie
SDS
Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw
SGR
Stichting Garantiefonds Reisgelden
S&O
Speur- en Ontwikkelingswerk
SLA
Service Level Agreement
SMET
Europese Taskforce interne-markthandhaving
SodM
Staatstoezicht op de Mijnen
SSO
Shared Service Organisatie
STW
Stichting voor de Technische Wetenschappen
SVOH
Subsidie verduurzaming onderhoud huurwoningen
SZW
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
TDI
Taskforce Diversiteit en Inclusie
TEK
Tegemoetkoming energiekosten mkb
TKI's
Topconsortia voor Kennis en Innovatie
TLB
Territoriale Leveringsbeperkingen
TNO
Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek
TO2
Toegepast Onderzoek Organisaties
TOGS
Tegemoetkoming Ondernemers Getroffen Sectoren COVID-19
TRSEC
Tijdelijke Regeling Subsidie Evenementen Covid-19
TTT
Thematische Technology Transfer
TTW
Toegepaste en Technische Wetenshappen
TVL
Tegemoetkoming vaste lasten
UPD
Universele Postdienst
UPNL
Uitvoeringsplatform Nationale regelingen
VAMIL
Willekeurige afschrijving milieu-investeringen
VES
Vaste Eenmalige Schadevergoeding
Vifo
Veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames
VFF
Vroegefasefinanciering
VRO
Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
VSL
Van Swinden Laboratorium
VWS
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
WaU
Werk aan Uitvoering
WBSO
Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk
WHOA
Wet Homologatie Onderhands Akkoord
WODC
Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum
Woo
Wet open overheid
WOZT
Wet Ongewenste Zeggenschap Telecommunicatie
WTS
Wet Tegemoetkoming Schade bij rampen
ZBO
Zelfstandig Bestuursorgaan
Ondertekenaars
H.G. Herbert, minister van Economische Zaken en Klimaat