Inbreng verslag schriftelijk overleg : Inbreng verslag van een schriftelijk overleg inzake Voorhang wijziging statuten stichting Inlichtingenbureau (Kamerstuk 26448-860)

In de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid bestond bij enkele fracties
de behoefte een aantal vragen en opmerkingen voor te leggen aan de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid over de op 3 december 2025 ontvangen brief Voorhang wijziging
statuten stichting Inlichtingenbureau (Kamerstuk 26 448, nr. 860).

De fungerend voorzitter van de commissie,

Van der Burg

Adjunct-griffier van de commissie,

Morrin

Inhoudsopgave

I

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties

Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie

Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-PvdA-fractie

Vragen en opmerkingen van de leden van de JA21-fractie

Vragen en opmerkingen van de leden van de 50PLUS-fractie

II

Antwoord/Reactie van de Minister

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties

Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie

De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de brief over de voorhang wijziging
statuten stichting Inlichtingenbureau. Deze leden hebben geen vragen.

Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-PvdA-fractie

De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie hebben kennisgenomen van de stukken met betrekking
tot de wijziging van de statuten van het Inlichtingenbureau. Deze leden hebben hier
meerdere vragen over.

De leden van de GroenLinks-PvdA fractie merken op dat de oorspronkelijke bedoeling
was dat het Inlichtingenbureau (IB) onder de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) en
nu de Wet open overheid (Woo) zou vallen. Deze leden merken op dat de Kamer hier per
motie om had gevraagd. Dit is technisch gezien wettelijk nog niet het geval met de
voorgenomen statutenwijzigingen, al merken deze leden op dat in de stukken staat dat
deze organisatie in praktische zin tegemoet komt aan alle Woo-verzoeken. Waarom is
er niet voor gekozen om het IB zo in te richten dat deze ook wettelijk onder de Woo
valt?

De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie lezen in dit kader dat de Algemene Rekenkamer
(ARK) opmerkt dat er een bredere zoektocht is naar een hybride vorm van publiek-private
inrichting. Deze leden vragen hoe de verkenning hiernaar vorm krijgt en wanneer de
Kamer hierover wordt geïnformeerd.

De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie hebben ook een vraag over de overige aanbevelingen
van de ARK. Zo beveelt de ARK aan om een toezichtregime op te stellen. Deze leden
vragen of het kabinet deze aanbeveling overneemt en zo ja welk tijdspad hiervoor gevolgd
wordt. Daarnaast lezen deze leden in de brief van de ARK dat de Minister niet expliciet
ingaat op welke visie zij heeft op haar verhouding tot de stichting. Zij vragen de
Minister hierop in te gaan en expliciet alle vragen van de ARK te beantwoorden (zie
pagina 4 van de brief).

Vragen en opmerkingen van de leden van de JA21-fractie

De leden van de JA21-fractie hebben na zorgvuldige bestudering en overweging van de
voorliggende stukken, kennisgenomen van de daarin vervatte inhoud en wensen naar aanleiding
daarvan nog enkele nadere vragen aan de orde te stellen.

De leden van de JA21-fractie merken op dat het IB grote hoeveelheden persoonsgegevens
voor uiteenlopende overheden verwerkt en daarmee feitelijk deel uitmaakt van een gevoelig
gegevens- en algoritmisch ecosysteem. Kan de Minister helder uiteenzetten wie in de
politieke lijn Minister, gemeenten, Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), of
de stichting zelf waarop aanspreekbaar is bij datalekken, onrechtmatige gegevensverwerking
of ongewenste uitkomsten, en hoe die verantwoordelijkheid juridisch is geborgd?

De leden van de JA21-fractie merken op dat het takenpakket van het IB de afgelopen
jaren is verbreed naar meerdere domeinen, terwijl de doelomschrijving breed en open
is geformuleerd. Deze leden vragen wat de politieke eindvisie van de Minister is:
blijft het IB/ Bureau Informatiediensten Nederland (BIDN) een beperkte, technisch
ondersteunende stichting of is de feitelijke koers dat dit de centrale nationale data-hub
wordt voor gemeenten en verschillende ministeries?

De leden van de JA21-fractie merken op dat de gekozen vorm een privaatrechtelijke
stichting is en blijft, terwijl daar niet automatisch de publieke waarborgen gelden
die we normaal bij overheidsorganisaties vanzelfsprekend vinden. Waarom is, ondanks
deze bekende tekortkomingen, niet gekozen voor een publieke rechtsvorm waarbij de
Kamer directe en volle controle kan uitoefenen? Deze leden merken op dat door de privaatrechtelijke
vorm het IB niet automatisch onder de Woo, de Algemene wet bestuursrecht (Awb) en
andere regels voor financieel beheer, archivering en informatiebeveiliging valt. Is
de Minister bereid deze kaders integraal van toepassing te verklaren op het IB/BIDN
en daarbij een concrete termijn te noemen, zodat burgers niet langer zijn aangewezen
op indirecte routes via andere bestuursorganen?

De leden van de JA21-fractie constateren dat het huidige bestuur wordt vervangen door
een Raad van Toezicht met een directeur-bestuurder, terwijl de Minister extra instemmings-
en consultatierechten krijgt en de VNG een stevige positie inneemt. Kan de Minister
concreet maken hoe deze nieuwe governance in de praktijk leidt tot kortere lijnen
en efficiëntere besluitvorming, in plaats van extra overlegtafels, goedkeuringsrondes
en bureaucratische rompslomp?

De leden van de JA21-fractie merken op dat het IB ooit is opgezet om gemeenten te
ontzorgen in gegevensverwerking, maar de praktijk is volgens deze leden dat er nu
een complexe interbestuurlijke IT-stichting is ontstaan. Welke concrete indicatoren
gebruikt de Minister om te meten of de statutenwijziging leidt tot minder dubbel werk
en minder rapportage- en verantwoordingseisen voor gemeenten, en welke consequenties
verbindt de Minister daaraan als dat effect uitblijft?

De leden van de JA21-fractie constateren dat in de juridische analyse een kader wordt
geschetst om te bepalen of activiteiten niet-economisch zijn en dus buiten aanbestedingsplicht
vallen. Deze leden vragen welke concrete, toetsbare criteria de Minister hanteert
bij de vraag óf het IB/BIDN een nieuwe taak krijgt, en op welke wijze wordt de Kamer
vooraf betrokken bij die afweging, in plaats van achteraf via jaarverslagen kennis
te nemen van een feitelijk gegroeid takenpakket?

De leden van de JA21-fractie merken op dat er behoefte is aan een helder toezichtarrangement
waarin staat hoe toezicht, risicobeheersing, informatievoorziening en interventiemogelijkheden
zijn georganiseerd. Is de Minister bereid een dergelijk arrangement, inclusief een
vaste evaluatiemoment (bijvoorbeeld na drie jaar) en een reële terugvaloptie naar
een andere, meer publieke vorm aan de Kamer voor te leggen?

Vragen en opmerkingen van de leden van de 50PLUS-fractie

De leden van 50PLUS-fractie danken de Minister van Sociale Zaken & Werkgelegenheid
voor de brief en het toezenden van de relevante adviezen. Deze leden hebben daarbij
nog de volgende vragen.

De leden van de 50PLUS-fractie vragen of de Minister bekend is met het rapport «Onzichtbare
Macht – het Inlichtingenbureau doorgelicht» van het Wetenschappelijk Bureau NSC (WB-NSC)1, waarin wordt geconcludeerd dat de huidige constructie van het IB als private stichting
kwetsbaar is en vragen oproept over democratische verantwoording.

De leden van de 50PLUS-fractie vragen waarom de Minister in de voorliggende statutenwijziging
opnieuw kiest voor de stichtingsvorm, terwijl het Ministerie van Financiën alsook
onderzoeksbureau AEF (expliciet) hebben geadviseerd de stichtingsvorm los te laten
indien er een wens is naar meer democratische controle. Hoe verhoudt de keuze van
de Minister om de organisatie niet om te vormen tot een zelfstandig bestuursorgaan
(zbo) zich tot de aanbevelingen van onder anderen het Ministerie van Financiën, de
ARK, en het WB-NSC, dat stelt dat een zbo-status (vergelijkbaar met het Uitvoeringsinstituut
Werknemersverzekeringen (UWV) of de Sociale Verzekeringsbank (SVB)) de transparantie,
democratische controle en rechtsbescherming van burgers aanzienlijk zou vergroten?

De leden van de 50PLUS-fractie merken op dat de Minister stelt dat een zbo-status
niet mogelijk is omdat het IB geen besluiten met rechtsgevolg neemt. Deze leden vragen
of de Minister echter erkent, zoals beschreven in het WB-NSC-rapport alsook eerdere
onderzoeken van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) en verschillende hoogleraren,
dat deze stelling in de praktijk weerbarstig is, aangezien gemeenten dermate afhankelijk
zijn van de data-analyses van het bureau dat er feitelijk nauwelijks sprake is van
zelfstandige besluitvorming zonder het bureau evenals het feit dat sommige gemeenten
zonder eigen onderzoek onmiddellijk overgaan tot maatregelen na een signaal van IB/BIDN.

De leden van de 50PLUS-fractie vragen of de Minister kan reflecteren op de kritiek
van de ARK, die stelt dat met deze statutenwijziging de mate van democratische controle
niet toeneemt en dat verplichtingen rondom archivering en financieel beheer niet geregeld
worden zoals bij andere overheidsorganisaties?

De leden van de 50PLUS-fractie vragen of de Minister de zorg deelt dat het IB (straks
BIDN), ondanks de cruciale publieke taak die het uitvoert voor 400.000 uitkeringsgerechtigden,
niet onder de Woo valt? Is de Minister bereid om in de statuten of wetgeving op te
nemen dat BIDN wel aan de Woo moet voldoen? Deze leden vragen daarnaast waarom het
IB niet onder het toezicht van de Nationale ombudsman valt, zoals bij uitvoeringsorganisaties
als het UWV wel het geval is. Vindt de Minister het wenselijk dat burgers bij klachten
over de bejegening of werkwijze van IB/BIDN zijn aangewezen op een interne klachtenprocedure
zonder mogelijkheid tot onafhankelijk bezwaar of beroep en/of zij worden doorverwezen
naar hun eigen gemeente die voor beantwoording/afdoening volledig afhankelijk is van
(de expertise van) IB/BIDN?

De leden van de 50PLUS-fractie merken op dat in het rapport «Grip op gegevensuitwisseling»
van AEF2 werd aanbevolen om te werken met een Raad van Toezicht en een directeur-bestuurder,
maar ook om democratische controle te borgen. Waarom wordt de governance-structuur
wel aangepast, maar wordt de aanbeveling om het takenpakket wettelijk te verankeren
vooralsnog niet opgevolgd? Wanneer is de Minister voornemens deze omissie in de wetgeving
en wettelijke kadering te herstellen?

De leden van de 50PLUS-fractie merken op dat het IB opgericht is voor de rechtmatigheidscontrole
van uitkeringen, maar dat het takenpakket inmiddels is uitgebreid naar onder andere
vroegtijdige schoolverlaters, schuldhulpverlening en de beslagvrije voet. Deze leden
vragen of de Minister voor alle taken die IB/BIDN nu uitvoert kan aangeven wat de
specifieke wettelijke grondslag is, en of de Minister de conclusie van het WB-NSC
deelt dat er sprake is van «function creep» zonder duidelijk wettelijk kader. Is de
Minister bereid om, conform de aanbevelingen uit de rapporten van AEF en het WB-NSC
en de adviezen van het Ministerie van Financiën en de ARK, het volledige takenpakket
van BIDN wettelijk te verankeren om zo democratische controle mogelijk te maken?

De leden van de 50PLUS-fractie vragen of het wenselijk is dat een private stichting
met een feitelijke monopoliepositie essentiële infrastructuur ontwikkelt voor het
sociaal domein (zoals knooppunten voor de Wet maatsschappelijke ondersteuning (Wmo)
en Jeugdzorg) zonder dat hier een aanbesteding of publiekrechtelijk besluit aan ten
grondslag ligt.

De leden van de 50PLUS-fractie vragen in hoeverre de Minister de maandelijkse controle
van alle uitkeringsgerechtigden op autobezit, zoals beschreven in het rapport van
het WB-NSC naar aanleiding van controles van de AP, proportioneel en in overeenstemming
met de onschuldpresumptie acht. Deze leden vragen of de Minister bekend is met de
kritiek van de AP dat er bij deze massale controles vaak geen sprake is van een concrete
verdenking van fraude. Waarom wordt deze werkwijze, waarbij burgers preventief worden
doorgelicht, gefaciliteerd door een organisatie die op afstand staat van de overheid?

De leden van de 50PLUS-fractie vragen de Minister of zij kan garanderen dat alle algoritmen
die invloed hebben op de bestaanszekerheid van burgers per direct openbaar worden
gemaakt in het register. Binnen welke termijn zal dit gebeuren?

De leden van de 50PLUS-fractie vragen hoe de Minister willekeur en rechtsongelijkheid
voorkomt, gezien het feit dat gemeenten zeer verschillend omgaan met de signalen van
het IB; waarbij sommige gemeenten direct uitkeringen stopzetten en andere eerst in
gesprek gaan.

In het licht van het toeslagenschandaal vragen de leden van de 50PLUS-fractie hoe
de Minister het risico beoordeelt dat door de geautomatiseerde massa controles kwetsbare
burgers onterecht als fraudeur worden aangemerkt, mede gezien het gebrek aan «tegenmacht»
binnen de huidige inrichting van het IB. Hoe wordt geborgd dat de maatschappelijke
voorkeur van lokale ambtenaren en medewerkers geen doorslaggevende rol speelt bij
het wel of niet overgaan tot actie naar aanleiding van signalen van het IB?

De leden van de 50PLUS-fractie vragen of de Minister de mening deelt dat de huidige
positionering van het inlichtingenbureau ten minste vraagt om een regelmatige cyclus
van extern onderzoek en externe evaluatie, teneinde de rechtmatigheid en eenduidigheid
van de werkzaamheden van het inlichtingenbureau geloofwaardig te houden.

De leden van de 50PLUS-fractie vragen of er landelijk zicht is op het aantal incidenten,
procedures en klachten van burgers, naar aanleiding van de werkzaamheden van het IB,
per gemeente. Zo ja, kan dat als geanonimiseerd overzicht per gemeente worden gegeven?

De leden van de 50PLUS-fractie vragen tot slot of de Minister bereid is de statutenwijziging
aan te houden en eerst te onderzoeken hoe BIDN kan worden omgevormd tot een publiekrechtelijke
organisatie (zoals een zbo of agentschap), zodat fundamentele waarborgen zoals de
Woo, het klachtrecht bij de Ombudsman en directe ministeriële verantwoordelijkheid
gegarandeerd zijn.

II Antwoord/Reactie van de Minister