Inbreng verslag schriftelijk overleg : Inbreng verslag van een schriftelijk overleg over het voornemen oprichting Nationaal Expertisecentrum Wetenschap en Samenleving (Kamerstuk 36472-1)

Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben enkele fracties
de behoefte om vragen en opmerkingen voor te leggen over de brief van de Minister
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 24 november 2023 inzake het voornemen tot
oprichting van de Stichting Nationaal Expertisecentrum Wetenschap en Samenleving (hierna:
NEWS) (Kamerstuk 36 472, nr. 1).

De fungerend voorzitter van de commissie,

Michon-Derkzen

Adjunct-griffier van de commissie,

Bosnjakovic

Inhoud

I Vragen en opmerkingen uit de fracties

• Inbreng van de leden van de GroenLinks-PvdA-fractie

• Inbreng van de leden van de VVD-fractie

• Inbreng van de leden van de D66-fractie

• Inbreng van de leden van de BBB-fractie

II Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

I Vragen en opmerkingen uit de fracties

Inbreng van de leden van de GroenLinks-PvdA-fractie

Inleiding

De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie hebben met grote belangstelling kennisgenomen
van het besluit om NEWS op te richten en daarvoor een voorhangprocedure te starten.
Deze leden onderschrijven van harte het streven om de impact van wetenschappelijke
inzichten en innovaties te vergroten. Ervaringen uit het recente verleden, deze leden
denken aan de recente COVID-19-pandemie, hebben laten zien dat vertrouwen in de wetenschap
niet vanzelfsprekend is en een gewenste sterke verbinding tussen wetenschap en samenleving
de nodige inspanningen vergt om draagvlak voor wetenschappelijk gevalideerde uitkomsten
te creëren. Daarnaast vinden deze leden het essentieel dat, omgekeerd, burgers actief
gefaciliteerd worden in de toegang tot wetenschappelijke inzichten bij het kritisch
beoordelen van (overheids)beleid. Wetenschapscommunicatie kan zo beschouwd goede diensten
bewijzen, zo oordelen deze leden.

NEWS is, zo lezen deze leden, bedoeld als katalysator voor het bestaande en toekomstige
veld van wetenschapscommunicatie en expliciet niet om op burgers gerichte activiteiten
te organiseren. In de toelichting wordt benadrukt dat het bij het versterken van de
verbinding tussen wetenschap en samenleving om «tweerichtingsverkeer» moet gaan, maar
naar het oordeel van deze leden blijft nog onduidelijk hoe dit precies in het doel
en de taken van NEWS zal worden vertaald. Deze leden vragen in hoeverre het perspectief
van burgers kan worden meegenomen als NEWS zich expliciet niet gaat bezighouden met
«burger-gerelateerde» activiteiten. Deze leden hebben daarom nog enkele vragen.

Centrale vraag voor de leden van de GroenLinks-PvdA-fractie is: hoe kan NEWS de gewenste
katalysator voor effectieve wetenschapscommunicatie worden als NEWS niet eigenstandig
onderzoekt wat nodig is voor het draagvlak van wetenschap in de samenleving? Dat NEWS
zich primair richt op uitvoerders van wetenschapscommunicatie, wetenschapscommunicatie-onderzoekers
en beleidsmakers en uitvoerders op het gebied van wetenschapscommunicatie laat onverlet
dat NEWS zicht moet hebben op wat leeft onder burgers. Het veronderstelde nut van
tweerichtingsverkeer tussen wetenschap(pers) en samenleving is naar het oordeel van
deze leden lastig te stimuleren als NEWS daarin geen (directe en/of indirecte) rol
voor zichzelf weggelegd ziet. Klopt de veronderstelling van deze leden dat NEWS zich
in de huidige taakopvatting uitsluitend richt op de vraag hoe wetenschappers en instituten
effectiever kunnen communiceren met de samenleving? Zo nee, wat gaat NEWS concreet
zélf rechtstreeks richting burgers doen? Zo ja, hoe krijgt NEWS scherp wat leeft in
de samenleving en waarop wetenschappers en instituten kunnen/moeten acteren?

De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie onderschrijven het belang van een onafhankelijk
opererend NEWS. Niet de overheid, maar de wetenschap zélf moet kunnen bepalen wat
goede wetenschap en wetenschapscommunicatie inhoudt, zo wordt terecht in de toelichting
benadrukt. Tegelijkertijd blijft de rol van de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap ongeregeld. Wat zijn de precieze formele en informele bevoegdheden van
de Minister ten aanzien van NEWS? Is er bijvoorbeeld voorzien in gesprekscycli waarin
de Minister onderwerpen, zienswijzen en dergelijke kan «meegeven» aan het bestuur
van NEWS waarmee uiteindelijk wetenschapscommunicatie op vorm en inhoud wordt gestuurd?
Ligt het niet voor de hand om, gezien de rol van NEWS als nationaal coördinerend expertisecentrum
op wetenschapscommunicatie, de verhouding tot de (rijks)overheid concreet te definiëren,
zo vragen deze leden. In de brief van het Ministerie van Financiën van 5 september
2023 is geadviseerd om «minimaal op te nemen dat bij wijzigingen de Minister wordt
geïnformeerd».1 Dat advies is, voor zover deze leden dat kunnen teruglezen in de statuten, opgevolgd.
Is er over andere mogelijke ministeriële bevoegdheden nagedacht? Zo ja, welke?

Tot slot vragen de leden van de GroenLinks-PvdA-fractie of voorzien wordt in een evaluatie
van NEWS en hoe NEWS na 2031 zal worden geëffectueerd.

Inbreng van de leden van de VVD-fractie

De leden van de VVD-fractie onderschrijven het belang van wetenschapscommunicatie
en hebben op dit moment geen verdere vragen.

Inbreng van de leden van de D66-fractie

De leden van de D66-fractie hebben met veel interesse kennisgenomen van de brief van
de Minister en de bijhorende voorhang. Zij wensen de Minister nog enkele vragen voor
te leggen over de oprichting van NEWS.

De leden van de D66-fractie nemen kennis van het adviesrapport van de externe kwartiermakers,
waarbij wordt gesteld dat een stichting de beste organisatievorm is om onafhankelijkheid
te kunnen waarborgen. Kan de Minister verder uitdiepen op welke manier de stichting
naar deze onafhankelijkheid zal streven? Welke checks and balances worden hiervoor binnen de stichting gerealiseerd? Op welke manier verhoudt de financiering
van NEWS zich hiertoe? Is de subsidie die NEWS van de overheid ontvangt, middels de
instellingssubsidie, de enige vorm van financiering die NEWS zal ontvangen? Wanneer
zal er een evaluatie plaatsvinden om te bepalen of de looptijd van de financiering
wordt verlengt?

De leden van de D66-fractie ondersteunen dat een sterke verbinding tussen wetenschap
en samenleving de impact van wetenschap vergroot. Er bestaan meerdere (onafhankelijke)
wetenschapsinstellingen, kan de Minister verduidelijken hoe NEWS deze bestaande organisaties
complementeert en hoe deze wellicht in synergie kunnen functioneren?

De leden van de D66-fractie zouden graag meer kennis hebben over de inzet van NEWS.
Op welke manier wordt het expertisecentrum ingezet om maatschappelijke opgaven, onder
andere op het gebied van klimaatadaptatie, arbeidsmarkt gerelateerde zaken en bestaanszekerheid,
te ondersteunen? Zal NEWS op Europees niveau samen optrekken met vergelijkbare organen?
Zo ja, welke banden worden hierbij gelegd?

Inbreng van de leden van de BBB-fractie

De leden van de BBB-fractie hebben kennisgenomen van het voornemen tot oprichting
van NEWS, evenals de reactie van de Minister. Ze hebben nog een aantal vragen.

In de bijgevoegde brieven lezen de leden van de BBB-fractie dat het doel van de stichting
is om de verbinding tussen wetenschap en samenleving te bevorderen door middel van
wetenschapscommunicatie. Dit gebeurt door het delen van kennis en methoden en het
verbinden van wetenschap en samenleving. Deze leden vinden deze omschrijving erg vaag
en vragen wat deze stichting nu concreet toevoegt. Kan de Minister hierover duidelijkheid
verschaffen?

Daarnaast hebben de leden van de BBB-fractie gelezen dat de stichting wordt gefinancierd
met een subsidie van € 10 miljoen voor de periode 2023–2031. De financiële verantwoording
en controle worden geregeld in de subsidiebeschikking. Deze leden vragen of het passend
is om een stichting met subsidie op te richten terwijl het kabinet demissionair is.
Waarom wordt deze beslissing niet overgelaten aan het volgende kabinet?

Verder hebben de leden van de BBB-fractie gelezen dat de stichting taken uitvoert
zoals het geven van adviesgesprekken, het verzamelen en delen van kennis, het verbinden
van mensen en het agenderen van onderwerpen op het gebied van wetenschapscommunicatie.
Deze leden willen graag weten hoe deze stichting zich onderscheidt van andere wetenschappelijke
organisaties.

Ten slotte, zoals blijkt uit bovenstaande vragen, hebben de leden van de BBB-fractie
grote twijfels bij het nut en de noodzaak van deze stichting. Deze leden vragen de
Minister hierover duidelijkheid te verschaffen en te overwegen het besluit tot oprichting
van deze stichting over te laten aan het nieuwe kabinet.

II Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap