Brief regering : Periodieke Rapportage Land- en tuinbouwbeleid 2019-2024
31 104 Beleidsdoorlichting Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur
Nr. 14
BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN LANDBOUW, VISSERIJ, VOEDSELZEKERHEID
EN NATUUR
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 juli 2026
Het land- en tuinbouwbeleid van de Rijksoverheid zoals beschreven in de begroting
van het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselkwaliteit en Natuur (LVVN) en andere
beleidsdocumenten van het ministerie «draagt bij aan een weerbaar, veerkrachtig en
veilig functionerend land- en tuinbouw- en voedselsysteem, dat internationaal concurrerend
is, met aandacht voor dierenwelzijn, waarbinnen zorgvuldig wordt omgegaan met natuurlijke
hulpbronnen en waar opbrengsten en reststromen zo efficiënt en hoogwaardig mogelijk
worden (her)benut.» Deze centrale doelstelling is geoperationaliseerd in acht subdoelen,
te weten:
1) de versterking van de concurrentiekracht van duurzame agroketens;
2) de bevordering van voedselzekerheid in de wereld;
3) de borging van voedselveiligheid en voedselkwaliteit;
4) de vergroting van de maatschappelijke waardering van landbouw/voedsel;
5) de verduurzaming van productie en consumptie (d.m.v. kringlooplandbouw);
6) de bevordering van plantgezondheid;
7) de bevordering van diergezondheid;
8) de bevordering van dierenwelzijn.
Conform de voorschriften van de Regeling periodiek evaluatieonderzoek 2022 (RPE) en
als onderdeel van de Strategische Evaluatieagenda (SEA) van ons ministerie, is door
onderzoeksbureau Dialogic een periodieke rapportage over het in de jaren 2019 tot
en met 2024 gevoerde land- en tuinbouwbeleid opgesteld. Uw Kamer is eerder geïnformeerd
over de opzet, afbakening en planning van deze periodieke rapportage (Kamerstuk 31 104, nr. 13 en Kamerstuk 36 800 XIV, nr. 11). Het opgestelde rapport met de resultaten van deze periodieke rapportage over het
land- en tuinbouwbeleid 2019–2024 wordt hierbij aangeboden (bijlage 1).
De RPE vereist dat een onafhankelijk deskundige een oordeel geeft over de validiteit
en betrouwbaarheid van de bevindingen van het uitgevoerde onderzoek. Prof. dr. Henri
de Groot, hoogleraar Regionaal Economische Dynamiek aan de Vrije Universiteit Amsterdam
heeft als onafhankelijk deskundige deze periodieke rapportage beoordeeld.
De evaluatoren van Dialogic concluderen dat de beleidsmix overwegend aanwezig en aantoonbaar
is. De beschikbare evaluaties (van individuele instrumenten in de beleidsmix van het
gevoerde beleid) bieden volgens Dialogic voldoende basis voor een indicatieve en positieve
uitspraak over de doeltreffendheid van de gehele beleidsmix. Dialogic is positief
over de kleine doelmatigheid (de efficiëntie van de uitvoering van de beleidsinstrumenten)
en gematigd positief over de grote doelmatigheid (de kosten van het instrument in
relatie tot de maatschappelijke opbrengsten van het instrument). Dialogic constateert
echter ook dat niet alle ingezette beleidsinstrumenten doeltreffend en/of doelmatig
zijn. Dialogic doet een reeks aanbevelingen over de doelen van het land- en tuinbouwbeleid,
de invulling van de beleidsmix, de communicatie over het beleid, de wijze van evaluatie
en verantwoording over het beleid en de transparantie ervan. Ook de opzet en invulling
van de evaluatie van beleid en de daarvoor gebruikte set van indicatoren en streefwaarden
kan volgens Dialogic verbeterd worden.
Het oordeel van de onafhankelijk deskundige over de periodieke rapportage is eveneens
bijgesloten (bijlage 2). De onafhankelijk deskundige concludeert dat de vragen in
de periodieke rapportage zo goed als mogelijk zijn beantwoord. Dit geldt ook voor
de onderbouwing van de conclusies in deze periodieke rapportage.
Namens het kabinet reageren we in deze brief op de bevindingen van Dialogic in deze
periodieke rapportage.
We zijn tevreden met een groot deel van de conclusies in de periodieke rapportage
land- en tuinbouwbeleid 2019–2024, omdat deze laten zien dat ingezette beleidsinstrumenten
veelal bijdragen aan de doelen waarvoor ze bedoeld zijn en dat veelal ook doelmatig
doen. Ook constateren we dat er werk te doen is om de doeltreffendheid en doelmatigheid
van het land- en tuinbouwbeleid, de structuur en communicatie over dat beleid en de
evaluatie van het land- en tuinbouwbeleid op onderdelen te verbeteren.
We gaan hiermee aan de slag, mede op basis van de aanbevelingen van Dialogic en het
oordeel van de onafhankelijk deskundige. De land- en tuinbouwsector staat voor een
grote transitieopgave, gericht op een duurzaam en volhoudbaar voedselsysteem. De opgaven
binnen het land- en tuinbouwbeleid zijn met elkaar verbonden en alleen wanneer deze
gezamenlijk opgelost worden kunnen betekenisvolle resultaten worden behaald voor een
toekomstbestendige landbouw en natuur. Tot op heden is dit nog niet voldoende gelukt.
We zullen meer de nadruk leggen op zowel de samenhang van de doelen als de instrumentenmix.
Dit is ook de aanpak van de Ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof. We
streven naar een samenhangend pakket van normeren, beprijzen en stimuleren inzetten
om samen te werken aan een toekomstbestendige agrarische sector. Hiervoor hebben wij
al onze partners nodig van medeoverheden, maatschappelijke partijen, natuurorganisaties,
(agrarische) keten- en sectorpartijen en andere belanghebbenden.
Een aantal van de aanbevelingen zullen moeten leiden tot een aanpassing in de begroting.
Er is een proces in gang gezet om de doelstellingen zoals deze in de begroting zijn
opgenomen als ook de monitoring en afrekenbaarheid van deze doelen te bezien en waar
mogelijk te verbeteren. Een deel van de aanbevelingen die zullen volgen worden meegenomen
in dat proces. Het streven is om aanpassingen op deze vlakken in de begroting van
2028 zichtbaar te maken.
Hieronder worden de conclusies en aanbevelingen uit de periodieke rapportage nader
toegelicht en deze namens het kabinet voorzien van reactie en de opvolging die aan
de aanbevelingen wordt gegeven. Daarin geven we reactie op het oordeel van de onafhankelijk
deskundige. Eerst zullen we ingaan op de afbakening en methode die gebruikt is voor
het opstellen van deze periodieke rapportage, ook in relatie tot de verstrekte opdracht.
Afbakening en methode
De door Dialogic uitgevoerde periodieke rapportage betreft een meta-evaluatie. Dit
is een evaluatie die gebaseerd is op een analyse van de beschikbare evaluaties van
(individuele) beleidsinstrumenten ingezet in de periode 2019 tot en met 2024 van het
gevoerde land- en tuinbouwbeleid (zoals beschreven in artikel 21 van de LVVN-begroting,
aangevuld met artikel 24 voor zover het de uitvoering van, en toezicht op, instrumenten
in het kader van het land- en tuinbouwbeleid betrof). Dialogic heeft daartoe de in
die periode ingezette beleidsinstrumenten binnen het land- en tuinbouwbeleid geïnventariseerd
evenals de uitgevoerde beleidsevaluaties. Dialogic inventariseerde 104 instrumenten
waarvan voor 56 instrumenten een evaluatie beschikbaar was. De beleidsinstrumenten
waarvoor geen evaluatie beschikbaar was betreft deels beleidsinstrumenten waarvoor
geen verplichting tot evaluatie gold en deels beleidsinstrumenten die nog niet geëvalueerd
konden worden. Het evaluatieonderzoek kijkt dus terug en doet op basis daarvan aanbevelingen
voor verbetering van het beleid.
Deze aanpak brengt met zich mee dat de conclusies en aanbevelingen in het rapport
deels betrekking hebben op beleidsinstrumenten die nu niet meer bestaan. In de periode
2019–2024 hebben zich enkele onvoorziene buitengewone gebeurtenissen voorgedaan die
een politieke en beleidsmatige reactie uitgelokt hebben. Het betreft met name de Russische
inval in Oekraïne en de uitbraak van de Covid-19 pandemie. Beide gebeurtenissen hadden
grote gevolgen, ook voor de land- en tuinbouw in Nederland, die ook noopten tot overheidsingrijpen.
Daartoe zijn in die periode beleidsinstrumenten ontwikkeld en uitgevoerd zoals de
Noodsteunregelingen Covid-19 met wezenlijke financiële impact op de LVVN-begroting.
Inmiddels zijn deze instrumenten ook weer beëindigd. Dit betreft dus beleidsinstrumenten
in reactie op uitzonderlijke omstandigheden waarvan niet te voorspellen is of en in
welke vorm deze ooit nog een keer zullen worden ingezet.
Anderzijds zijn in de tweede helft van de periode 2019–2024 ook beleidsinstrumenten
ontwikkeld en tot uitvoering gekomen die nog niet (gedurende of na de looptijd van
het beleid) geëvalueerd zijn en die dus ook niet meegenomen zijn kunnen worden in
deze periodieke rapportage. Het betreft hier met name instrumenten die ontwikkeld
zijn in het kader van de aanpak piekbelasting stikstof: de beëindigingsregelingen
Lbv, Lbv-plus, Lbv-kleinere sectoren en de verplaatsingsregeling Lvvp. Ook dit zijn
instrumenten waarvoor zeer substantiële bedragen in de LVVN-begroting gereserveerd
zijn, maar waarvan over feitelijk doelbereik, doeltreffendheid en doelmatigheid nog
te weinig informatie voorhanden was bij het opstellen van de periodieke rapportage
om hier in deze periodieke rapportage betekenisvolle uitspraken over te kunnen doen.
Conclusies en aanbevelingen over de legitimatie van het gevoerde land- en tuinbouwbeleid,
en de samenhang en opbouw van het beleid
In de periodieke rapportage wordt geconcludeerd dat het gevoerde land- en tuinbouwbeleid
verschillende aanleidingen kent per subdoel. Deze aanleidingen vinden hun oorsprong
in markt-, systeem-, en transitiefalen. In de periodieke rapportage worden de argumenten
voor een overheidsrol per subdoel van het land- en tuinbouwbeleid uiteengezet. Er
worden geen indicaties gevonden dat deze aanleidingen niet meer relevant zijn. De
gekozen instrumenten sluiten doorgaans aan bij de gestelde doelen. Over de verantwoordelijkheidsverdeling
tussen rijksoverheid en markt wordt in de uitgevoerde beleidsevaluaties van individuele
beleidsinstrumenten in het land- en tuinbouwbeleid volgens Dialogic nauwelijks aandacht
besteed. Hierdoor was het voor Dialogic moeilijk om te beoordelen in hoeverre de beleidsmix
een optimale verantwoordelijkheidsverdeling tussen rijksoverheid en markt stimuleert.
Dit betekent volgens Dialogic dat de legitimiteit van beleidsinstrumenten weinig kritisch
beschouwd wordt.
Deze laatstgenoemde conclusie van Dialogic deelt het kabinet niet. Juist in de voorbereiding
en ontwikkeling van beleid, en in de politieke afweging of beleidsinzet nodig is en
in welke vorm, komt ook de vraag aan de orde of overheidsinzet nodig of gewenst is,
en welke vorm deze inzet dan zou moeten krijgen. Dat is een afweging die gebaseerd
is op feiten, maar uiteindelijk ook een normatieve en politieke afweging is. De overwegingen
die een rol spelen in deze afweging zijn veelal terug te vinden in de toelichtingen
bij regelingsteksten, in beleidsbrieven en in parlementaire behandelingen of beraadslagingen
over het te voeren overheidsbeleid. In beleidsevaluaties van lopend of afgerond beleid,
die een belangrijke bouwsteen zijn van de periodieke rapportage, zal dit aspect wellicht
vaak veel minder of niet belicht worden, aangezien dan niet meer aan de orde is waarom
het beleid tot stand is gekomen, maar veeleer de vraag of het beleid de resultaten
heeft opgeleverd die bedoeld waren.
Over de samenhang van het hoofddoel en de subdoelen van het land- en tuinbouwbeleid
constateert Dialogic dat de nagestreefde subdoelen niet allemaal herkenbaar zijn in
het hoofddoel van het beleid. Ook wordt geconstateerd dat op twee subdoelen maar weinig
beleidsinstrumenten door LVVN worden ingezet, te weten het subdoel «de bevordering
van voedselzekerheid in de wereld» en het subdoel «de vergroting van de maatschappelijke
waardering van landbouw/voedsel». Dialogic concludeert ook dat deze twee subdoelen
minder direct aansluiten op de algemene doelstelling. Aanbevolen wordt om alle subdoelen
in de hoofddoelstelling te benoemen en voor de twee genoemde subdoelen te heroverwegen
of de beide genoemde subdoelen deel moeten zijn van het land- en tuinbouwbeleid. Dialogic
constateert dat er in de geraadpleegde beleidsevaluaties nauwelijks aandacht is voor
de samenhang tussen instrumenten en subdoelen in de beleidsmix voor het land- en tuinbouwbeleid.
Dialogic constateert ook dat nationale regelingen nog steeds overwegend goed aansluiten
bij het Europese land- en tuinbouwbeleid, maar constateert ook dat onder subdoel 5
(verduurzaming van productie en consumptie) waterkwaliteit in relatie tot het voldoen
aan de Kaderrichtlijn Water (KRW) een aandachtspunt blijft. Over de vraag in hoeverre
de beleidsmix als eenvoudiger, begrijpelijker en beter toepasbaar wordt ervaren sinds
de beleidsdoorlichting die in 2019 is gepubliceerd, concludeert Dialogic dat het land-
en tuinbouwbeleid complex is vanwege het grote aantal doelen en instrumenten, en bovendien
complexer is geworden door maatschappelijke en politieke ontwikkelingen, met een toename
van het aantal instrumenten als gevolg. Dialogic heeft weinig signalen dat het beleid
minder uitvoerbaar zou zijn dan in de periode van de beleidsdoorlichting agrobeleid
2015–2019, maar ziet wel signalen dat soms instrumenten (te) complex zijn voor de
doelgroep, wat ook de uitvoering compliceert. Dialogic verwijst in dit verband naar
de invoeringstoets die ook sinds een aantal jaar wordt gebruikt.
Het kabinet neemt de conclusies van deze periodieke rapportage ter harte en zal de
centrale doelstelling en de subdoelstellingen van het land- en tuinbouw bezien. We
streven ernaar deze waar nodig aan te passen in de LVVN-begroting voor 2028. We delen
de conclusie van Dialogic dat het land- en tuinbouwbeleid een breed en complex beleidsterrein
is, met een grote impact op de samenleving en dat, omgekeerd, veel aandacht krijgt
uit de samenleving. Die aandacht lijkt het kabinet zeer terecht en is een extra aansporing
om in de beleidsvorming steeds opnieuw de redenen voor en verwachte effecten van (voorgestelde)
invulling van (nieuw) beleid, ook in samenhang met reeds bestaand beleid, grondig
te motiveren.
We erkennen dat de directe inzet van LVVN-instrumenten voor het subdoel «bevordering
van mondiale voedselzekerheid» relatief beperkt is. Tegelijkertijd maakt dit subdoel
onderdeel uit van een bredere kabinetsbrede inzet op mondiale voedselsystemen, waarbij
ook het Ministerie van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp een belangrijke rol
vervult. De bijdrage van LVVN ligt daarbij met name op het terrein van kennis, innovatie
en internationale samenwerking, onder meer via multilaterale organisaties zoals de
FAO en via de internationale positionering van de Nederlandse land- en tuinbouwsector,
bijvoorbeeld via het LVVN Attaché Netwerk (LAN). Daarnaast is de mondiale voedselzekerheidsagenda
nauw verweven met de ontwikkeling van een sterk, innovatief en duurzaam nationaal
landbouw- en voedselsysteem. De Nederlandse inzet op dit terrein draagt niet alleen
bij aan mondiale voedselzekerheid, maar ook aan stabiliteit van internationale voedselmarkten,
hetgeen mede van belang is voor prijsstabiliteit en economische zekerheid in Nederland
en Europa. Dat subdoel zal dan ook worden behouden.
Het kabinet herkent de conclusie dat het subdoel «vergroten van de maatschappelijke
waardering van landbouw en voedsel» niet goed tot zijn recht komt in het huidige beleid.
Het nastreven van dit doel gebeurt feitelijk vooral door de inzet op de andere subdoelen
van het land- en tuinbouwbeleid, bijvoorbeeld op voedselveiligheid en voedselkwaliteit,
diergezondheid en dierwaardigheid, verduurzaming van productie en consumptie. We zijn
dan ook niet voornemens om nieuwe beleidsinstrumenten enkel of met als hoofddoel het
verbeteren van de waardering van landbouw en voedsel te introduceren omdat we van
mening zijn dat een positieve waardering van de landbouw en voedsel het resultaat
moet zijn van een land- en tuinbouw die zichtbaar kwalitatief hoogwaardig voedsel
op een verantwoorde en duurzame manier produceert; voedsel dat consumenten in Nederland
en elders graag willen hebben en hoog waarderen. We laten daarom dit subdoel als zodanig
laten vervallen, maar het belang van waardering van landbouw en voedsel in Nederland
wel opnemen in het hoofddoel van het beleid, als afgeleide van de andere elementen
van het hoofddoel.
Ten aanzien van de begrijpelijkheid en uitvoerbaarheid van het land- en tuinbouwbeleid
wijst Dialogic terecht op de sinds 2024 ingevoerde invoeringstoets. Het kabinet ziet
deze conclusie uit de periodieke rapportage ook als een aanmoediging om (nieuw) beleid
te onderwerpen aan de invoeringstoets. Overigens vinden er conform het beleidskompas
al toetsen plaats op effecten voor bedrijven en op handhaafbaarheid, uitvoerbaarheid
en fraudebestendigheid van nieuwe beleidsinstrumenten.
Ten aanzien van het subdoel «verduurzaming van productie en consumptie (d.m.v. kringlooplandbouw)»
merkt Dialogic op dat onder dit subdoel een breed scala aan instrumenten wordt ingezet
op een variëteit aan onderwerpen. Dialogic beveelt aan om voor de overzichtelijkheid
van het beleid dit subdoel verder uit te splitsen in meerdere thema’s. Dit kan volgens
Dialogic ook bijdragen aan betere beoordeling van de doeltreffendheid van de beleidsmix
voor elk thema binnen dit subdoel. Hierdoor kan mogelijk ook gerichter worden gekeken
welk type instrumentarium het best geschikt is. In dit verband verwijst Dialogic nog
naar een eerder uitgebracht advies van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur
(Rli) die meende dat het beleid ten aanzien van waterkwaliteit te vrijblijvend was
en dat er meer concrete, juridisch bindende afspraken zouden moeten worden gemaakt.
De aanbeveling om het subdoel «verduurzaming van de productie en consumptie» dat een
groot gevarieerd subdoel is, nader te specificeren, neemt het kabinet over. Er zal
daartoe binnen dit subdoel duidelijker onderscheid worden gemaakt tussen de verschillende
duurzaamheidsopgaven voor de land- en tuinbouw en het voedselsysteem (bijvoorbeeld
het verminderen van de verliezen van stikstof, broeikasgassen, nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen
naar het milieu, en het verduurzamen van de voedselconsumptie). Daarbij verliezen
we niet uit het oog dat er dwarsverbanden zijn tussen duurzaamheidsthema’s waarbij
het streven is om beleidsinstrumenten te laten bijdragen aan meerdere (duurzaamheids)doelen
tegelijkertijd. In dit verband merken we wel op dat naast LVVN ook andere departementen
en overheden verantwoordelijkheden en taken kunnen hebben inzake het realiseren van
deze duurzaamheidsopgaven. En dat daarnaast het bereiken van doelen ook beïnvloed
wordt door factoren buiten de overheidsinzet.
We streven ernaar om uw Kamer over de precieze nadere indeling van dit subdoel te
informeren in de LVVN-begroting voor 2028.
De opvatting dat het beleid inzake waterkwaliteit te vrijblijvend zou zijn, delen
wij niet. Via de actieprogramma's Nitraatrichtlijn wordt voornamelijk ingezet op normerend
instrumentarium. Zo is er regelgeving ten aanzien van de productie, verwerking, transport
en het gebruik van dierlijke meststoffen. Belangrijke onderdelen daarvan zijn met
name de gebruiksnormen voor stikstof en fosfaat, de uitrijdperiodes en bouwplanmaatregelen
zoals regels ten aanzien van het gebruik van vanggewassen en gewasrotatie. Deze regelgeving
wordt regelmatig aangescherpt. Zo zijn er vanaf 2024 met nutriënten verontreinigde
gebieden (de NV-gebieden) aangewezen waar de waterkwaliteit (vanwege stikstof of fosfor)
onvoldoende is. Sinds 2025 mag in deze gebieden 20% minder stikstof worden aangewend
dan de reguliere stikstofgebruiksnorm. Deze verzwaring van regelgeving is bedoeld
om de Europese doelen vanuit de Nitraatrichtlijn en de KRW te kunnen halen. De resultaten
van het gevoerde beleid en de mate waarin de doelen van het waterkwaliteitsbeleid
worden gehaald, worden betrokken in de invulling van toekomstig beleid, bijvoorbeeld
bij de invulling van het achtste Actieprogramma Nitraatrichtlijn en de uitwerking
van de Ministeriële Taskforce «Landbouw, Natuur en Stikstof».
Conclusies en aanbevelingen over de werking van instrumenten en instrumentenmix: doeltreffendheid,
doelmatigheid en andere beoordelingscriteria
Dialogic concludeert dat de doeltreffendheid van de beleidsmix overwegend aanwezig
en aantoonbaar is. De beleidsmix levert een bijdrage aan het bereiken van de doelen.
Volgens Dialogic is niet eenduidig vast te stellen of bepaalde instrumenten doeltreffender
zijn dan anderen, zoals normerende instrumenten in vergelijking met stimulerende instrumenten.
De behaalde cijfers omtrent doeltreffendheid liggen niet ver uit elkaar. In de periodieke
rapportage wordt wel geadviseerd om normerende en stimulerende instrumenten vaker
te combineren zoals is gedaan met de instrumenten met betrekking op de glastuinbouw.
Het kabinet is tevreden met de positieve uitspraak over de doeltreffendheid van de
gehele beleidsmix. Het kabinet is ook tevreden met de vaststelling dat de beleidsinstrumenten
in deze mix met name bijdragen aan een weerbaar, veerkrachtig en veilig functionerend
land- en tuinbouw- en voedselsysteem, dat internationaal concurrerend is, met aandacht
voor dierenwelzijn. Deze bijdrage is volgens de onderzoekers beperkter als het gaat
om het zorgvuldig omgaan met natuurlijke hulpbronnen en waar mogelijk het zo efficiënt
en hoogwaardig mogelijk (her)benutten van opbrengsten en reststromen. Sommige van
deze als ondoeltreffend beoordeelde instrumenten zoals de Maatregel Gerichte Opkoop
Veehouderijen (MGO), zijn sindsdien aangepast. Bij sommige evaluaties ontbraken de
gegevens om de doeltreffendheid te kunnen beoordelen. Het kabinet neemt kennis van
deze beoordeling in de periodieke rapportage en neemt ook kennis van de genoemde verklaringen.
Over de instrumenten die Dialogic als ondoeltreffend heeft beoordeeld merken we het
volgende op. Dialogic heeft in deze periodieke rapportage het CO2 Convenant Glastuinbouw als zeer ondoeltreffend beoordeeld en de Meerjarenafspraak
Energietransitie Glastuinbouw (MJA-E) als ondoeltreffend. Dit doet geen recht aan
het feit dat met behulp van de afspraken in deze convenanten met de glastuinbouwsector,
het beoogde klimaatsectordoel voor de betreffende periode (2014–2020) is gerealiseerd.
Bovendien zijn de beleidsinstrumenten die onder het convenant vallen, zoals de Subsidieregeling
Marktintroductie Energie-Innovaties (MEI-regeling) en Subsidieregeling Energie-efficiëntie
Glastuinbouw (EG) als zeer doeltreffend zijn beoordeeld. De door Dialogic gebruikte
evaluatie van CE Delft heeft de eerdergenoemde beleidsinstrumenten gezamenlijk geëvalueerd
en geconcludeerd dat de transitieaanpak doeltreffend is.
De destijds door CE Delft gedane aanbevelingen, zoals de verbetering CO2-beprijzing, zijn meegenomen in het vervolgconvenant energietransitie glastuinbouw
2022–2030. Het huidige convenant wordt momenteel geëvalueerd.
De periodieke rapportage bespreekt zowel de kleine doelmatigheid van de gehele beleidsmix
als de grote doelmatigheid van de gehele beleidsmix.
De gedane evaluaties over de kleine doelmatigheid vallen in de meeste gevallen gematigd
positief uit. Voor de grote doelmatigheid geldt dat weinig van de beschikbare evaluaties
daadwerkelijk een oordeel geven over de grote doelmatigheid. Het feit dat de relatie
tussen de maatschappelijke impact en de ingezette middelen veel diffuser is dan de
relatie tussen middelen en directe resultaten, maakt het bepalen van de grote doelmatigheid
volgens de onderzoekers lastiger. Verder wordt in de periodieke rapportage uitgelicht
dat de nadruk vanuit LVVN meer ligt op het sturen op directe resultaten dan op maatschappelijke
impact.
Het kabinet is positief gestemd dat de conclusie luidt dat de kleine doelmatigheid
overwegend positief is en dat veel van de maatregelen relatief lage uitvoeringskosten
hebben. Het is daarbij ook positief om te zien dat de grote doelmatigheid gematigd
positief is, als het gaat om de borging van voedselveiligheid en voedselkwaliteit
en de bevordering van plantgezondheid, diergezondheid en dierenwelzijn en dat deze
geen indicaties bevatten van inefficiënt beleid.
In de periodieke rapportage wordt gesteld dat de mate waarin het land- en tuinbouwbeleid
doenlijk en rechtvaardig was over de periode 2019–2024 niet goed vast te stellen is,
omdat in de evaluaties weinig aandacht wordt besteed aan doenvermogen en rechtvaardigheid.
Hierbij past de opmerking dat bij het opstellen van beleid, deze aspecten expliciet
aandacht krijgen. Het criterium rechtvaardigheid speelt een rol in de politieke afwegingen
en besluitvorming ten aanzien van nieuw beleid of beleidswijzigingen. De gevolgen
(en kosten) voor de beleidssubjecten komen aan de orde in de regeldruktoets op nieuw
beleid, uitgevoerd door de Autoriteit Toetsing Regeldruk. De uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid
komen aan de orde in de uitvoerings- en handhaafbaarheidstoets, uitgevoerd door de
desbetreffende uitvoerende en handhavende instanties. Daarmee worden deze drie criteria
bij de besluitvorming over de invoering van nieuw beleid betrokken. Het kabinet erkent
wel dat expliciete aandacht in latere ex post-evaluaties mogelijk kan helpen om toekomstige
afwegingen te verbeteren.
Dialogic adviseert om niet of weinig doeltreffende beleidsinstrumenten als beleidsinstrumenten
met een negatief oordeel op de grote doelmatigheid af te schaffen of aan te passen.
Het kabinet onderschrijft het principe om beleidsinstrumenten die ondoeltreffend of
ondoelmatig zijn af te schaffen. Het kabinet heeft dat in de afgelopen jaren ook voor
bepaalde regelingen gedaan. Een voorbeeld daarvan is de Garantieregeling Vermogensversterkend
Krediet die als ondoeltreffend beoordeeld is en als gevolg daarvan is afgeschaft.
De onderzoekers doen de specifieke aanbeveling om een aantal van de fiscale regelingen
af te schaffen vanwege een negatieve beoordeling op doeltreffendheid en doelmatigheid.
De onderzoekers wijzen daarbij op de landbouwvrijstelling die volgens het laatste
evaluatierapport doeltreffend noch doelmatig is en ook niet kan worden gerechtvaardigd
door het realiseren van (eventueel wenselijke) neveneffecten. Vooralsnog heeft het
kabinet geen voornemen om deze regeling af te schaffen. Daarnaast wijzen de onderzoekers
op het verlaagd btw-tarief sierteelt dat volgens de laatste evaluatie wel doeltreffend,
maar niet doelmatig is. Zoals aangekondigd in het coalitieakkoord is het kabinet voornemens
het verlaagde btw-tarief sierteelt af te schaffen per 1-1-2028. Hiervoor zijn inmiddels
de eerste stappen gezet, zoals een internetconsultatie en stakeholdersbijeenkomst
over deze wijziging.
Conclusies en aanbevelingen over de monitoring en afrekenbaarheid van beleid
Dialogic concludeert dat de centrale doelstelling en de acht subdoelen weinig specifiek,
meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden (SMART) geformuleerd zijn. Dit maakt
de evaluatie van de doeltreffendheid lastig, omdat concrete maatstaven ontbreken.
Dialogic constateert dat geen indicatoren en streefwaarden zijn ontwikkeld voor het
monitoren en evalueren van de centrale doelstelling. Voor een deel van de subdoelen
zijn deze er wel. Het aantal indicatoren (en kengetallen) varieert sterk per subdoel,
vanwege de breedte van sommige subdoelen. Voor sommige subdoelen zijn geen indicatoren
vastgesteld. Daarbij merkt Dialogic op dat de door LVVN gebruikte indicatoren niet
altijd de lading van bredere subdoelen dekken. Dialogic meent dat het soms verwarrend
is dat in de begroting kengetallen en indicatoren door elkaar worden gepresenteerd,
omdat de functie van kengetallen en indicatoren een andere/verschillend is. Dialogic
adviseert om indicatoren te ontwikkelen voor de centrale doelstelling. Dialogic adviseert
ook om de dekking van indicatoren uit te breiden om de lading van de subdoelen beter
te dekken.
Zoals hiervoor is aangegeven, worden de centrale doelstelling en de subdoelstellingen
van het land- en tuinbouw herbezien en waar nodig aangepast. Daarbij zal ook de monitoring
en afrekenbaarheid van de hoofddoelstelling en subdoelstellingen worden bezien en
waar mogelijk worden verbeterd. De aanbeveling om meer en betere indicatoren en bijbehorende
streefwaarden te ontwikkelen betrekken we daarbij.
Hierbij merk we op dat voor vele aspecten van het land- en tuinbouwbeleid geldt dat
de maakbaarheid ook zijn beperkingen kent. Dit geldt zeker voor het subdoel «versterking
van de concurrentiekracht van duurzame agroketens», maar ook voor de subdoelen inzake
plantgezondheid, diergezondheid, voedselveiligheid en verduurzaming van landbouwproductie
en voedselconsumptie. Factoren als internationale marktomstandigheden, het weer, consumentengedrag,
verspreiding van dierziekten en plantziekten zijn factoren waar de invloed van de
overheid beperkt is, er grenzen zijn aan de mogelijkheden voor de overheid om proactief
te opereren, en de overheid daarom vaak ook reactief zal optreden. Dit is een overweging
die ook een rol speelt bij de keuze van indicatoren en de te kiezen streefwaarden:
het is zaak dat de indicatoren en de bijbehorende streefwaarden ook betrekking hebben
op zaken die voor de overheid haalbaar, uitvoerbaar en handhaafbaar zijn. Prudentie
is zeker bij de invulling van streefwaarden ook op zijn plaats om te voorkomen dat
door de keuze van indicatoren en streefwaarden onrealistische verwachtingen ontstaan
die niet door de overheid waargemaakt kunnen worden.
In de context van deze overwegingen zette we ons in voor een uitbreiding en aanscherping
van de indicatoren en streefwaarden voor de overheidsinzet in het land- en tuinbouwbeleid
zoals dat door mijn ministerie gevoerd wordt. De suggesties voor indicatoren van Dialogic
in bijlage 6 van de periodieke rapportage worden meegenomen in de afwegingen.
Zoals hiervoor benoemd is er, mede in navolging op de aanbevelingen uit deze periodieke
rapportage, een proces opgezet om de doelstellingen en indicatoren in de begroting
van LVVN beter op elkaar te laten aansluiten. Onderdeel van dit proces is de huidige
set doelstellingen tegen het licht houden en waar nodig doelen aanscherpen of laten
vervallen. Dit moet uiteindelijk voor alle begrotingsartikelen leiden tot een overkoepelende
doelstelling waar de subdoelen logisch op aansluiten. Met deze werkwijze wordt invulling
gegeven aan de aanbeveling van het onderzoeksbureau. We steven ernaar om dit proces
voor alle begrotingsartikelen afgerond te hebben voor publicatie van de rijksbegroting
2028.
Conclusies en aanbevelingen over het beleidsevaluatiekader
Dialogic concludeert dat binnen LVVN de Strategische Evaluatie Agenda (SEA) wordt
gebruikt als een lijst uit te voeren evaluaties en minder als een middel om structureel
na te denken over de voorwaarden en doelstellingen voor de uit te voeren evaluaties.
In de periodieke rapportage worden een aantal aanbevelingen gedaan om het beleidsevaluatiekader
te verbeteren. Deze aanbevelingen behelzen meer aandacht in evaluaties voor de grote
doelmatigheid, een duidelijker kader voor de grote doelmatigheid, een standaard voor
de beoordeling van doeltreffendheid en de mogelijkheid van statistische methodes gebruiken
in het doen van evaluaties. De laatste aanbeveling is het opstellen van een evaluatiekader
dat rekening houdt met een volgende periodieke rapportage.
Dialogic constateert ook dat binnen LVVN verbeteringen worden doorgevoerd met een
nieuw normenkader voor de evaluatie van doelmatigheid.
Het kabinet onderschrijft de aanbevelingen van Dialogic om de evaluatiepraktijk van
LVVN te verbeteren. Als uitgangspunt daarvoor hanteren we reeds ontwikkelde evaluatiekader
voor het kennis- en innovatiebeleid dat onder het Ministerie van LVVN ressorteert.
Het gebruik van een dergelijk kader draagt bij aan meer uniformiteit in de evaluatie-uitkomsten,
waardoor deze beter in samenhang kunnen worden bezien en gerelateerd aan de overkoepelende
beleidsopgaven. Meer aandacht en een duidelijk kader voor de grote doelmatigheid,
een standaard voor de beoordeling van doeltreffendheid en statistische methoden kunnen
hierin een rol spelen. Tegelijkertijd acht het kabinet het van belang om voldoende
ruimte te behouden voor maatwerk, zodat uiteenlopende onderzoeksmethoden passend kunnen
worden ingezet en specifieke kennisvragen zorgvuldig en diepgaand kunnen worden onderzocht
binnen de daarvoor gestelde budgettaire grenzen.
Daarom zullen we het reeds ontwikkelde evaluatiekader gebruiken en zal waar nodig
maatwerk worden toegepast.
Oordeel onafhankelijk deskundige
De onafhankelijk deskundige prof. dr. De Groot constateert in zijn beoordeling (bijlage
2) dat de opdracht voor Dialogic een zeer complexe was. Hij is onder de indruk van
de kwaliteit van de periodieke rapportage. De conclusies in het rapport zijn volgens
de onafhankelijk deskundige helder en navolgbaar onderbouwd en worden door hem onderschreven
en hij onderschrijft de gedane aanbevelingen.
De onafhankelijk deskundige ziet nog ruimte voor verdieping van de analyse op de gehanteerde
instrumentenmix. Hij ziet ruimte voor vereenvoudiging en hij beveelt een heroverweging
aan van de balans in de instrumentenmix tussen normeren, beprijzen en subsidiëren.
De onafhankelijk deskundige meent dat deze periodieke rapportage laat zien hoe complex
het evalueren van beleid is. De onafhankelijk deskundige concludeert verder dat het
gevoerde beleid weliswaar op veel punten goed scoort, maar er niet in slaagt om de
ambitie van een duurzaam houdbare positie van de landbouwsector in ons land te borgen.
Daarvoor is de aandacht voor de enorme verduurzamingsopgave waarvoor Nederland staat,
zijns inziens onvoldoende en zijn lange termijndoelen onvoldoende helder gedefinieerd.
Hij meent dat het ministerie daarmee voor de opgave staat om tot een structurele herziening
te komen van het gevoerde beleid waarbij beleid wordt geformuleerd vanuit de ambities
van brede welvaart, rekening houdend met een balans tussen inclusiviteit, verduurzaming
en verdienvermogen, en bovendien rekening houdend met belangen van toekomstige generaties
en van generaties elders in de wereld.
We danken prof. dr. De Groot voor zijn beoordeling van de uitgevoerde periodieke rapportage,
en zijn positieve oordeel over de kwaliteit van de uitgevoerde periodieke rapportage.
Het kabinet is van mening dat we met de reactie op de conclusies en aanbevelingen
van Dialogic ook tegemoetkomen aan zijn suggesties voor toekomstige mogelijkheden
voor verbeteringen van het land- en tuinbouwbeleid. Dit ook in samenhang met de inzet
van het kabinet voor wezenlijke vooruitgang in de verduurzaming van een sterke land-
en tuinbouwsector. Onder andere met de Ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur en
Stikstof wil het kabinet tot duidelijke keuzes komen, inclusief doeltreffende en doelmatige
maatregelen, voor een sterke en toekomstbestendige agrarische sector.
De Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, J. van Essen
De Staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, S.P.A. Erkens
Ondertekenaars
-
Eerste ondertekenaar
J. van Essen, minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur -
Mede ondertekenaar
S.P.A. Erkens, staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur