Brief regering : Binnenlandse afstand en adoptie
33 836 Personen- en familierecht
31 265
Adoptie
Nr. 145
BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID EN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 juli 2026
Op 1 oktober jongstleden hebben onze ambtsvoorgangers een eerste reactie gegeven op
het rapport «Schade door schande» van de Commissie onderzoek Binnenlandse Afstand
en Adoptie 1956–1984 (CBAA)(Kamerstuk 33 836, nr. 126). Daarin is toegezegd de Kamer nader te informeren over 1) de uitkomsten van reflectie
op de rol van de overheid en andere betrokken organisaties en beroepsgroepen bij dit
verleden, 2) de maatregelen die worden voorgesteld om het leed te verzachten en 3)
de wijze waarop wij invulling willen geven aan de aanbevelingen uit het rapport. In
deze brief gaan wij, de Staatsecretaris van Justitie en Veiligheid en De Minister
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, op deze punten in.
Voordat we op deze punten ingaan, is het eerst van belang om nogmaals te benoemen
dat de in het rapport beschreven gebeurtenissen nooit hadden mogen plaatsvinden. Er
is sprake geweest van groot onrecht, met onnodig veel leed tot gevolg. In het gesprek
dat we kort na ons aantreden met getroffenen hebben gevoerd is dit ons heel duidelijk
geworden.
Reflectie
Uitkomsten reflectie op rol overheid
Betrokken organisaties, inclusief de overheid, hebben de afgelopen periode stilgestaan
bij het verleden van binnenlandse afstand en adoptie en de rol die ze daarbij hebben
gehad. Als verantwoordelijke bewindspersonen gaan wij, naar aanleiding hiervan, in
op wat het proces van zelfreflectie aan inzichten heeft opgeleverd over de rol van
de overheid. In dat kader hebben we stilgestaan bij de totstandkoming van de adoptiewetgeving
die in 1956 is ingevoerd. Die wet was vooral bedoeld om weeskinderen uit de oorlog
een toekomstperspectief te bieden en handel in kinderen tegen te gaan. Er werd niet
verwacht dat de invoering van adoptie de positie van ongehuwde moeders zou verslechteren.
Maar dat deed het wel.
Het rapport van de CBAA maakt duidelijk dat instellingen voor hulp aan ongehuwde moeders
«afstand ter adoptie» als optie gingen hanteren. Verschillende moeders werden onder
druk gezet om een afstandsverklaring te tekenen. Ook de (voorgangers van de) Raad
voor de Kinderbescherming (RvdK) legden deze soms aan hen voor. Een afstandsverklaring
is juridisch niet bindend. En toch werd er in de praktijk betekenis aan toegekend.
Al die tijd greep de overheid niet in. Die legde zich neer bij de autonomie van de
betrokken begeleidende organisaties en de keuzes die daarbinnen werden gemaakt. De
overheid reflecteerde destijds ook niet op de schadelijke gevolgen van de gedwongen
afstand of op de rol van de adoptiewetgeving als sluitstuk van het proces van afstand.
Ook was er nauwelijks oog voor vormen van nazorg. We weten nu dat er, ook bij de overheid,
volstrekt onvoldoende oog was voor de uiterst kwetsbare positie van met name de betrokken
moeders en kinderen. Het was goed geweest als de overheid meer had gedaan en meer
naar hen had omgekeken. Bijvoorbeeld door aanvullende maatregelen te nemen om hen
te beschermen of nadere instructies te geven aan de RvdK. Dat is echter niet gebeurd.
Uit deze gebeurtenissen kunnen verschillende lessen getrokken worden. Zo illustreert
deze geschiedenis het belang om serieus aandacht te besteden aan kritische tegengeluiden,
vanuit bijvoorbeeld de wetenschap, professionals en belangenorganisaties. Het onderzoek
van de CBAA laat zien dat er wel degelijk andere opvattingen bestonden over het ongehuwde
moederschap die ingingen tegen het dominante discours. Naar deze waardevolle, kritische
geluiden is niet of onvoldoende geluisterd, ook niet door de overheid.
Daarnaast laat het rapport zien hoe belangrijk het is om bij regelgeving vooraf stil
te staan bij de bedoelingen en de effecten van de regelgeving. Dan gaat het niet alleen
om de beoogde effecten maar ook om eventuele onbedoelde effecten. Het is goed om aannames
die op dat vlak bij een wetsbehandeling worden gedaan te evalueren. Daarbij dient
de overheid in goede verbinding te staan met betrokken (uitvoerings)organisaties,
en met andere belanghebbenden, in het bijzonder ook diegenen die door de regelgeving
worden geraakt. Een uitvoeringstoets (vooraf) en een invoeringstoets (achteraf) zijn
tegenwoordig belangrijke instrumenten om te controleren of nieuwe regels in de praktijk
het beoogde effect hebben en uitvoerbaar zijn.
Excuses overheid
In het rapport wordt geconcludeerd dat er niet één verantwoordelijke voor de gebeurtenissen
kan worden aangewezen. Naast andere partijen, heeft ook de overheid een rol gehad
in dit verleden. Om die reden sprak de staatsecretaris van Justitie en Veiligheid
op 2 juli jongstleden namens het kabinet excuses uit aan alle getroffen van gedwongen
afstand en adoptie (moeders, afgestanen en vaders). Ook de Minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport was bij dit moment aanwezig. Dit was ook voor een groot aantal getroffenen
een belangrijk moment, waarvan wij hopen dat het een startpunt kan vormen van een
helingsproces. Er hadden zich circa 350 mensen voor de bijeenkomst aangemeld, en ook
hebben betrokkenen de bijeenkomst online bijgewoond. Het uitspreken van de excuses
stond vanzelfsprekend centraal, maar er was ook aandacht voor de stem van getroffenen
via een aantal indringende videoportretten die zijn vertoond. Ook is stilgestaan bij
hen die de bijeenkomst niet meer hebben kunnen meemaken. Na afloop hebben we de tijd
genomen om met verschillende getroffenen in gesprek te gaan. We kijken terug op een
mooie bijeenkomst en indrukwekkende gesprekken. De tijdens de bijeenkomst uitgesproken
excuses zijn gepubliceerd op www.rijksoverheid.nl1. Getroffenen kunnen desgewenst ook een persoonlijke brief ontvangen waarin de excuses
zijn verwoord.
Uitkomsten reflectie op rol betrokken organisaties en beroepsgroepen
De in het rapport van de CBAA genoemde organisaties en beroepsgroepen2 zijn door ons expliciet op het rapport geattendeerd en ieder van hen heeft op ons
verzoek gereflecteerd op de eigen rol in het verleden van afstand en adoptie, inclusief
die van hun (rechts)voorgangers. Tijdens verschillende bijeenkomsten hebben we ook
met hen gezamenlijk op deze geschiedenis gereflecteerd. Er was in de reflectiesessies
brede erkenning voor het onvoorstelbare verdriet en gemis dat de getroffenen met zich
mee hebben moeten dragen, en nog steeds met zich meedragen, als gevolg van de gebeurtenissen,
waarbij hen de regie werd ontnomen. De band tussen moeder en kind is misschien wel
de meest basale die er bestaat en het uitgangspunt is dat deze niet geschonden wordt.
Toch is dat jarenlang wel gebeurd. Erkend wordt dat, zoals naar voren is gekomen in
het rapport van de CBAA, iedere partij daarbij een eigen rol vervulde. Zij droegen
vanuit die rol bij aan de druk die werd uitgeoefend op vaak ongehuwde, jonge, zwangere
vrouwen, aan de (bijvoorbeeld wetenschappelijke of morele) onderbouwing van het aansturen
op afstand en adoptie en/of aan het vervolgens formaliseren van de afstand en adoptie.
Hoewel het rapport niet één schuldige of hoofdverantwoordelijke aanwijst staat één
ding voor alle aanwezigen als een paal boven water: het was niet de schuld van de
vrouwen die zwanger raakten. Ook niet van de vaders en nooit van de kinderen. Hen
is groot onrecht aangedaan en dat trekken alle partijen zich aan.
Verschillende partijen zijn ook in de huidige tijd nog betrokken bij vraagstukken
rondom afstand en adoptie. Denk aan Fiom, Jeugdzorg Nederland, de RvdK, en de Raad
voor de rechtspraak. Door hen is gereflecteerd op de manier waarop mensen die nu afstand
ter adoptie overwegen hierbij worden ondersteund. Dit leidt tot de volgende reflecties
en voornemens;
– De Raad voor de rechtspraak wijst namens de familierechters, net als de andere organisaties,
op het belang om de in het rapport naar voren gebrachte inzichten en bevindingen mee
te nemen in de afwegingen die professionals nu maken in individuele zaken. Niet alleen
bij adoptie, maar ook bij andere rechterlijke procedures (voorlopige voogdijmaatregelen,
beëindiging van het gezag) bevinden ouders zich in een kwetsbare positie. De Rechtspraak
vindt het daarom belangrijk dat zij goede rechtsbijstand krijgen, zoals nu al op basis
van een pilot gebeurt, en een wettelijke basis krijgt als het wetsvoorstel Versterking
rechtsbescherming in de jeugdbescherming in werking treedt. Deze werkwijze stelt de
rechter in staat betere rechtsbescherming te bieden.
– Partijen die nu nog betrokken zijn bij afstand en adoptie vragen daarnaast aandacht
voor kwetsbare groepen die mogelijk niet dezelfde mate van keuzevrijheid hebben als
anderen. Onder andere Fiom en de RvdK hebben zorgen geuit over zwangere vrouwen die
als arbeidsmigrant in Nederland werken en deze zorgen onder de aandacht gebracht bij
de Ministeries van JenV en VWS. De familierechters delen de zorgen over vrouwen die
onder moeilijke omstandigheden hun afwegingen moeten maken, zoals vrouwen die in Nederland
als arbeidsmigrant zijn gekomen en werken in risicovolle banen met een laagbetaald
loon. Er bestaan helaas geen snelle en makkelijke oplossingen voor de complexe omstandigheden
van deze groep zwangere vrouwen en stellen. Maar het kabinet moet en wil hier wel
heel goed naar kijken. De Ministeries van JenV, SZW en VWS zijn met elkaar en met
betrokken veldpartijen in contact om te verkennen wat nodig is om bestaande hulp en
ondersteuning beter te laten aansluiten op de behoeften van zwangere arbeidsmigranten,
tevens in navolging op de aangenomen motie op dit vlak van het lid Straatman3. De Kamer wordt aan het eind van dit jaar hierover geïnformeerd.
– Fiom, de RvdK en Jeugdzorg Nederland zijn protocolpartner van het protocol Afstand
ter adoptie, waarin de werkwijze is vastgelegd voor de omgang met afstand en adoptie
in de huidige tijd. Zij hebben, gezamenlijk met de overige protocolpartners, het protocol
in het afgelopen jaar geëvalueerd en geactualiseerd4. Het gebruik van de afstandsverklaringen komt naar voren in het rapport van de CBAA.
De verklaringen kenden nooit juridische waarde of grondslag maar aan getekende verklaringen
werd door de betrokken organisaties wel betekenis toegekend. Daarmee konden de verklaringen
voor een deel van de ouders als drukmiddel werken. Dit is onwenselijk. De RvdK zal
geen gebruik meer maken van de afstandsverklaring of anderszins werken met een te
ondertekenen document dat ter zitting wordt opgevoerd. Het document verdwijnt uit
het afstandsprotocol. De afstandsverklaring is hiermee definitief verleden tijd.
Een aantal partijen heeft inmiddels namens de eigen organisatie erkenning geboden
of excuses gemaakt. Fiom heeft excuses uitgesproken5. De Rvdk onderschrijft de excuses die vanuit de overheid zijn uitgesproken. De kerken
(die bij het Interkerkelijk Contact in Overheidszaken zijn aangesloten6), Moviera7, Sterk Huis8, Jeugdzorg Nederland9, het Nederlands Instituut van Psychologen en de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie10 hebben reflecties op het verleden op hun website geplaatst, en daarin erkenning uitgesproken
voor het leed. De Landelijke Huisartsenvereniging zal dat binnenkort ook doen.
Maatregelen die kunnen bijdragen aan erkenning en herstel
Na de presentatie van het rapport «Schade door schande» is geïnventariseerd welke
behoeften er leven onder de getroffenen aan zaken die kunnen bijdragen aan herstel.
Er zijn meerdere gesprekken gevoerd met getroffenen. Tevens hebben we gebruik gemaakt
van de inventarisatie door Bureau AEF in 2022 en van de inhoud van verschillende door
de Kamer aangenomen relevante moties.
Op basis van wat er in de afgelopen jaren is opgehaald aan behoeften van getroffenen,
alsmede wat in het rapport van de CBAA wordt aanbevolen, is bekeken welke maatregelen
zouden kunnen worden getroffen vanuit de overheid die kunnen bijdragen aan herstel
bij getroffenen en die ook passend zijn bij de rol en verantwoordelijkheden van de
overheid bij deze gebeurtenissen. Daarbij is ook rekening gehouden met financiële
of juridische beperkingen alsmede consistentie in overwegingen die hebben gespeeld
bij ondersteuningsmaatregelen aan andere slachtoffergroepen.
Hieronder presenteren we de voorgestelde maatregelen.
Moederbrief
Zowel in moties van de Kamer11 als in de aanbevelingen van de CBAA is aandacht gevraagd voor het belang van afstandsmoeders
om een zogenoemde «moederbrief» aan een dossier toe te voegen. In deze brief kan de
afstandsmoeder reflecteren op de informatie in het dossier of waarin zij haar eigen
visie op de gebeurtenissen kan weergeven. Onder meer Fiom en de RvdK hebben aangegeven
deze brieven desgevraagd toe te voegen aan hun dossiers12. De mogelijkheid om een moederbrief te schrijven is en deze op te nemen in het afstandsdossier
is onderdeel van de huidige afstandsprocedure. De RvdK bespreekt met de moeder en
eventueel vader de mogelijkheid om persoonlijke woorden toe te voegen aan het dossier.
Dit is anders voor dossiers die zijn overgebracht naar het Nationaal Archief (NA).
De dossiers die zich daar bevinden zijn afgesloten, waardoor er geen stukken kunnen
worden toegevoegd.13 Het gaat hier om de dossiers van de RvdK tot 1970, die inmiddels naar het NA zijn
overgebracht. Hierover is met getroffenen gesproken. In overleg met getroffenen/betrokkenen
is afgesproken dat onderzocht wordt of de moederbrieven separaat gearchiveerd kunnen
worden bij de RvdK.
Hierdoor kunnen deze brieven, als overheidsarchief, worden overgebracht naar het NA.
Een inzageverzoek bij het NA leidt er dan toe dat gelijktijdig inzage kan worden verleend
in zowel het dossier van de RvdK als in de brief. In geval van een inzageverzoek doorzoekt
het NA namelijk de verschillende beschikbare archieven, en wijst het NA de verzoeker
proactief op de aanwezigheid van een eventuele moederbrief. Met de RvdK worden op
dit moment de mogelijkheden nader onderzocht om te komen tot een goed en uitvoerbaar
werkproces.
Daarbij benadrukken wij dat uit de gesprekken met getroffenen blijkt dat niet alleen
moeders, maar ook afgestanen de behoefte kunnen hebben om een brief aan een dossier
toe te voegen. Om die reden spreken wij in het vervolg over het toevoegen van «brieven
van getroffenen» aan dossiers en beperken wij ons niet langer tot de term «moederbrieven».
Professionele begeleiding bij dossierinzage bij het Nationaal Archief
De behoefte aan professionele begeleiding bij dossierinzage door getroffenen bij het
NA is al verschillende malen geuit, niet alleen door afstandsmoeders en afgestanen,
maar ook door interlandelijk geadopteerden. Dit is ook aan de orde geweest in de Tweede
Kamer.14 Het NA biedt zelf geen ondersteuning bij inzage, maar het is wel mogelijk om begeleiding
mee te nemen bij de inzage van een dossier, zoals een naaste of een professional.
Zoals hiervoor al is weergegeven, draait het bij binnenlandse afstand en adoptie om
de inzage van dossiers van de RvdK die inmiddels bij het NA zijn ondergebracht. Getroffenen
hebben daarbij de voorkeur uitgesproken om de inzage van dossiers, ingeval dit wordt
gewenst, te laten begeleiden door de RvdK. Zij begeleiden immers ook de inzage van
dossiers die zich nog bij de RvdK bevinden en omdat het om raadsdossiers gaat, is
de RvdK als geen ander in staat om daaraan nadere duiding te geven. Over deze mogelijkheid
zijn wij in gesprek met de RvdK. Voor zover dit praktisch haalbaar blijkt, zullen
ook (juridische) randvoorwaarden in dit kader moeten worden onderzocht. Begin 2027
wordt u geïnformeerd over de voortgang hiervan.
Vanzelfsprekend blijft ondersteuning door een eigen vertrouweling ook altijd een mogelijkheid.
Eenvoudiger zoeken naar afstammingsinformatie en familie
Voor afgestanen is herkomst- en afstammingsinformatie helaas niet vanzelfsprekend.
Op zoek naar antwoorden op hun belangrijkste levensvragen stuiten zij op veel barrières.
Ook de CBAA heeft op dit vlak een aanbeveling gedaan («Organiseer hulp bij zoeken
naar afstammingsinformatie»). Op dit punt is er bestaand aanbod. Fiom helpt ouders
die een kind moesten afstaan en afgestanen bij hun zoektocht naar (afstammings)informatie.
Dat gebeurt door dossiers en de BRP te raadplegen. Ook wordt, indien gewenst, fysiek
of schriftelijk contact tussen familieleden tot stand gebracht en begeleid.
Als gevolg van het onderzoek van de CBAA en de daaruit volgende media-aandacht wisten
mensen Fiom beter en vaker te vinden bij vragen over de eigen familiegeschiedenis.
Voor 2025 en 2026 zijn extra middelen vrijgemaakt voor Fiom om aan deze gestegen vraag
te kunnen voldoen.
Daarnaast ontvangt INEA momenteel een subsidie om een pilot met DNA-tests uit te voeren
voor interlandelijk geadopteerden. Ook voor afstandsouders en afgestanen zou deze
mogelijkheid interessant kunnen zijn, bijvoorbeeld om de verwantschap van een mogelijk
familielid te bevestigen. Daarom wordt, in overleg met getroffenen, een vergelijkbare
pilot opgestart.
Verder ontvangt Fiom subsidie voor een project om afgestanen en afstandsmoeders betere
informatie te geven over vindplaatsen van dossiers en andere documenten over afstand
en adoptie. Zo kunnen zij meer informatie vinden over hun persoonlijke geschiedenis,
de omstandigheden rond afstand en adoptie en de betrokken personen en instellingen.
Op dit moment zijn 208 locaties in beeld. Vindplaatsen worden systemisch in kaart
gebracht en daarvoor is ook een interactieve kaart ontwikkeld.15 Dit draagt bij aan gerichtere zoekacties en het eenvoudiger achterhalen van vindplaatsen
waar mogelijk informatie over het verleden beschikbaar is.
Vereenvoudiging en verlaging kosten identiteitsherstel
Bij afgestanen bestaat behoefte aan identiteitsherstel, onder meer in de vorm van
naamswijziging of herroeping van een adoptie. Deze behoefte leeft ook onder interlandelijk
geadopteerden. In een motie van de Kamer is hiervoor aandacht gevraagd.16
Van 23 januari tot en met 6 april jl. heeft het wetsvoorstel Afbouw interlandelijke
adoptie en vereenvoudiging identiteitsherstel in consultatie gelegen. Dit concept-wetsvoorstel
regelt onder meer dat elke meerderjarige burger zijn voor- en/of achternaam eenmalig
zonder opgaaf van redenen kan laten wijzigen bij de ambtenaar van de burgerlijke stand
van zijn gemeente. De daaraan verbonden kosten zullen substantieel lager zijn dan
nu het geval is bij de rechter voor wijziging van de voornaam en bij Justis voor een
achternaamwijziging. Ook regelt het wetsvoorstel dat steeds bij een verzoek aan de
rechter om aanpassing van de geboorteakte of vaststelling van geboortegegevens, gelijktijdig
om wijziging van de voor- en/of achternaam kan worden verzocht. Dit betekent dat een
betrokkene niet bij verschillende instanties hoeft aan te kloppen, maar bij één instantie
terecht kan. Daarnaast wordt in het wetsvoorstel de wettelijke termijn voor herroeping
van de adoptie geschrapt.
De consultatie van het wetsvoorstel is inmiddels afgerond. Er zijn meerdere reacties
ontvangen die oproepen om naamswijziging van geadopteerden (zowel binnenlands als
interlandelijk) onder de nieuwe wetgeving kosteloos te maken. Ook is erop gewezen
dat juist geadopteerden voor het wijzigen van een achternaam waarschijnlijk relatief
vaak aangewezen zullen zijn op de duurdere route via de Dienst Justis, omdat zij niet
altijd kunnen voldoen aan de voorwaarden voor aanpassing van de achternaam bij de
ambtenaar van de burgerlijke stand via de gemeente. We bestuderen deze consultatiereacties
en adviezen zorgvuldig. Wij verwachten daar na de zomer op terug te komen op het moment
dat het wetsvoorstel wordt voorgelegd aan de Afdeling advisering van de Raad van State.
Ophalen en borgen van verhalen
Getroffenen hebben aangegeven het belangrijk te vinden dat de verhalen van mensen
die deze gebeurtenissen hebben doorgemaakt worden vastgelegd en verteld, zodat deze
niet worden vergeten. Ook de CBAA heeft hierover twee aanbevelingen gedaan, namelijk
het opnemen van dit thema in de Canon van Nederland en het ophalen van verhalen van
mensen. Beslissingen over het al dan niet opnemen van thema’s in de Canon worden niet
door de overheid genomen. Dit is aan de Canoncommissie. De CBAA heeft het hier al
onder de aandacht gebracht. Daarnaast zien wij nog andere mogelijkheden om als overheid
bij te dragen aan het borgen van verhalen voor de toekomst.
Samen met getroffenen zijn verkennende gesprekken gevoerd over de wijze waarop hun
verhalen het beste kunnen worden verzameld en toegankelijk gemaakt, en waar deze verhalen
kunnen worden ondergebracht. Door getroffenen zijn verschillende suggesties gedaan,
waarover we nader met hen in gesprek gaan. We zullen dit vanuit de overheid faciliteren.
Behoeftes waaraan niet (volledig) tegemoet wordt gekomen
Wij realiseren ons dat getroffenen behoeftes hebben op uiteenlopende terreinen, waaraan
we met bovenstaande maatregelen niet allemaal tegemoet komen. Bijvoorbeeld volledige,
onbeperkte inzage in dossiers is voor getroffenen heel belangrijk, maar is niet mogelijk
omdat op het moment dat er ook andere personen in een dossier voorkomen altijd een
belangenafweging nodig is. Ook is bekend dat sommige getroffenen kosten maken voor
psychosociale ondersteuning die niet wordt vergoed vanuit de Zorgverzekeringswet.
Een deel van de getroffenen heeft wel behoefte aan zo een vergoeding, het liefst in
de vorm van een vrij te besteden bedrag. Hoewel wij deze behoefte begrijpen is een
vergoeding voor ondersteuning door zorgverleners of coaches die niet onder het reguliere
zorgstelsel en het bijbehorende kwaliteits- en toezichtskader vallen, niet mogelijk.
Wel zetten we in op verbetering van het zorgaanbod voor getroffenen binnen de GGZ.
Hierop wordt nader in gegaan bij de reacties op de eerste twee aanbevelingen in bijlage
1. Tot slot is nog van belang dat het rapport van de CBAA en de rechtspraak geen aanleiding
bieden voor individuele financiële compensatie, en er ook geen aanleiding is om te
komen tot een onverschuldigde betaling.
Reactie op overige aanbevelingen rapport CBAA
In de bijlage zijn onze reacties opgenomen op de overige aanbevelingen uit het rapport
van de CBAA die geen verband houden met de hiervoor genoemde maatregelen.
Tot slot
We vinden het belangrijk om de maatregelen die kunnen bijdragen aan herstel via een
zorgvuldig en transparant proces nader uit te werken en te implementeren. Wij zullen
dit dan ook doen in overleg met (vertegenwoordigers) van getroffenen, zodat zo goed
mogelijk geborgd kan worden dat deze maatregelen ook echt voorzien in hun behoeftes
en verschil kunnen maken. Wij zullen de Kamer begin 2027 informeren over de voortgang.
De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
K.T. van Bruggen
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
S.T.M. Hermans
BIJLAGE REACTIE OP OVERIGE AANBEVELINGEN RAPPORT CBAA
Bevorder deskundigheid van hulpverleners en zorgmedewerkers en degenen die daarvoor
in opleiding zijn.
De commissie wijst er terecht op dat niet alle zorg- en hulpverleners bekend zijn
met vragen en problemen die samenhangen met afstand en adoptie. Getroffenen stuiten
daardoor soms op onbegrip. Fiom is het expertisecentrum op het gebied van ongewenste
zwangerschap, verwantschapsvragen en adoptie en ontvangt een subsidie van de overheid
om kennis over ongewenste zwangerschap en afstand en adoptie met andere zorgverleners,
zoals de huisartsenzorg en andere eerstelijns zorgprofessionals, te delen. Dat doen
zij door via verschillende kanalen informatie en kennis over het onderwerp beschikbaar
te stellen en door op casus-niveau desgevraagd met professionals mee te denken.
Zorg dat deskundige hulp te vinden is.
Uit het rapport van de CBAA en de gesprekken die zijn gevoerd met belangenorganisaties
en getroffenen, blijkt dat er op het terrein van deskundige en specialistische zorg
nog stappen te zetten zijn. Fiom biedt ondersteuning aan mensen die in Nederland zijn
afgestaan. Fiom helpt bij zoeken naar bloedverwanten, begeleiding bij dossierinzages
en biedt ondersteunende gesprekken (individueel of in groepsverband). Indien nodig,
verwijst Fiom door naar vervolghulp.
Ook biedt Fiom begeleiding aan vrouwen (en hun partners en omgeving) die voornemens
zijn om hun kind af te staan ter adoptie. Onderdeel daarvan is de nazorg aan ouders
die in het verleden afstand deden van een kind. Deze begeleiding bestaat uit een aantal
ondersteunende individuele of groepsgesprekken en begeleiding bij dossierinzage.
Afgestane kinderen en afstandsouders lopen, begrijpelijkerwijs, tegen problemen en
vragen aan en hebben vaak meer nodig dan de kortdurende ondersteuning die Fiom biedt.
Echter, zij vinden bij de huisarts of binnen de GGZ niet altijd een hulpverlener of
behandelaar met voldoende kennis over het onderwerp (gedwongen) afstand en adoptie.
We hebben met Fiom afgesproken dat zij samen met het zorgveld werken aan verbetering
op dit terrein. Daarbij valt te denken aan een opleidingsaanbod voor en door GGZ-professionals
die al veel werken met de thema’s hechting, families en trauma, maar nog extra vaardigheden
kunnen en willen leren op het terrein van afstand en adoptie. Zo ontstaat een groep
GGZ-professionals die op verschillende plekken in het land werkt, met extra kennis
en vaardigheden waaraan behoefte is. Wij hebben Fiom gevraagd om dit, indien mogelijk,
op te nemen in de sociale kaart van deskundigheid over afstand en adoptie waaraan
Fiom momenteel werkt. Fiom is daarnaast in gesprek met een psycho-trauma centrum over
de mogelijkheid om trauma-specialisten toe te rusten zodat zij behandeling kunnen
bieden aan afgestanen en afstandsouders bij hun specifieke vragen en problemen. Fiom
betrekt getroffenen bij het verder uitwerken en invullen van deze plannen.
Zorg dat afstammingsinformatie bewaard blijft en toegankelijk is.
Het belang van afstammingsinformatie wordt vanzelfsprekend volledig door ons onderschreven.
Dit betekent dat deze informatie goed geborgd moet worden. De dossiers van de RvdK
vanaf 1970 zijn nog gearchiveerd bij de RvdK, de dossiers tot 1970 zijn inmiddels
overgebracht naar het Nationaal Archief (NA). Het archief van Fiom betreft particulier
archief en dat wordt in beginsel niet naar het NA overgebracht. Daarnaast zijn er
in het verleden verschillende particuliere organisaties betrokken geweest bij afstand
en adoptie, waaronder verschillende tehuizen of opvanglocaties. Archieven zijn niet
altijd bewaard gebleven, soms zijn deze archieven nog in het bezit van (rechtsopvolgers
van) deze organisaties of ondergebracht bij regionale archieven, zoals de regionaal
Historische Centra. Daar bevinden zich ook de archieven van gerechten. Zoals hiervoor
al werd opgemerkt kan Fiom ondersteuning bieden bij zoektochten en op de website van
Fiom is een interactieve kaart beschikbaar van archieflocaties. Binnen het eerder
genoemde «Project vindplaatsen» dat door Fiom wordt uitgevoerd, worden nog onbekende
vindplaatsen van archiefmateriaal in kaart gebracht. Dit draagt bij aan de toegankelijkheid
van de archieven. Daarin kan ook inzage worden verzocht. Omdat deze dossiers altijd
persoonsgegevens van meerdere personen bevatten, gaat aan de inzage een belangenafweging
vooraf. Gelet op het belang van afstammingsinformatie is in het wetsvoorstel «Afbouw
interlandelijke adoptie en vereenvoudiging identiteitsherstel» een wettelijk vermoeden
van een zwaarwegend belang bij afstammingsinformatie opgenomen.
Bied mediation en herstelbemiddeling aan in situaties van emotionele pijn en belangenconflict.
Binnen het huidige ondersteuningsaanbod worden door Fiom contacten tussen familieleden
tot stand gebracht en begeleid. Eerst wordt een neutrale brief door Fiom verzonden
waaruit blijkt dat de aangeschrevene wordt gezocht. Als daarop geen reactie wordt
ontvangen, dan stuurt Fiom een meer persoonlijke brief, waarin meer informatie wordt
gedeeld. Als ook daar niet op wordt gereageerd, dan wordt de cliënt die zoekt gevraagd
om een brief te schrijven. Fiom leest daarop mee om te voorkomen dat persoonsgegevens
onrechtmatig worden uitgewisseld. Een deel van de cliënten van Fiom ervaart dit als
betuttelend, zo blijkt uit onze gesprekken met getroffenen en belangenorganisaties.
Fiom houdt deze praktijk daarom op dit moment tegen het licht en beziet de mogelijkheden
om de cliënten (nog) meer eigen regie te geven op dit proces.
Informeer kinderen van jongs af aan over hun eigen geschiedenis.
De Commissie adviseert kinderen van jongs af aan te informeren over hun eigen geschiedenis.
Wij onderschrijven het belang van het vroegtijdig informeren van kinderen over de
eigen geschiedenis. Ook in de rechtspraktijk is dit belang onderkend. De Hoge Raad
heeft in zijn uitspraak van 18 maart 201617 overwogen dat het geven van informatie over de afstamming (statusvoorlichting) tot
de zorg en verantwoordelijkheid voor het geestelijk welzijn en de persoonlijke ontwikkeling
van het kind behoort. Het is daarom aan de ouder met gezag om het kind die informatie
te geven. De Staatscommissie Herijking ouderschap sloot bij deze uitspraak aan door
voor te stellen deze informatieverplichting wettelijk te verankeren. In het wetsvoorstel
kind, draagmoederschap en afstamming is daarom aan artikel 1:247 BW een verplichting
toegevoegd van de ouder met gezag om het kind voor te lichten over diens afstamming.
Ook in het wetsvoorstel Afbouw interlandelijke adoptie en vereenvoudiging identiteitsherstel
wordt het belang van het vroegtijdig informeren van een kind over diens afstamming
benadrukt. Het voorlichten van een kind over diens afstamming moet blijkens de toelichting
op de hiervoor genoemde wetsvoorstellen ruim worden uitgelegd. Bij adoptie houdt het
geven van «statusvoorlichting» in ieder geval in het verstrekken van gegevens over
de biologische ouders van het kind en over de omstandigheden waaronder het kind is
afgestaan en vervolgens is geadopteerd. Daarbij kan ook worden gedacht aan informatie
over het gebied waar het kind vandaan komt, tehuizen of gezinnen waar het heeft verbleven,
de procedure, de gezondheidstoestand van het kind, belangrijke gebeurtenissen in het
leven van het kind. Ook kunnen de adoptiefouders actief informatie geven over de instanties
of personen die bij de adoptie betrokken zijn geweest. Deze informatie kan de geadopteerde
helpen bij het desgewenst achterhalen van zijn of haar eigen geschiedenis en bij eventuele
zoektochten naar diens biologische ouders en eventuele broers en zussen of de omgeving
waar hij of zij vandaan komt. Bij inwerkingtreding van deze wetsvoorstellen zal het
geven van statusvoorlichting wettelijk zijn verankerd.
Geef ouders en kinderen zoveel mogelijk stem in besluiten over hun familieleven.
De keuzevrijheid van zwangere vrouwen is gelukkig verbeterd ten opzichte van de periode
waarop het onderzoek van de CBAA zich heeft gericht. Er is onafhankelijke ondersteuning
bij het maken van keuzes in geval van een onbedoelde zwangerschap en het uitgangspunt
daarbij is dat keuzevrijheid maximaal is. Zo veel als mogelijk wordt de vader ook
bij dit proces betrokken. In geval van gerechtelijke procedures, in dit kader over
voogdijvoorzieningen en adoptie, worden de ouders ook betrokkenen, evenals de kinderen,
als zij oud genoeg zijn om met de rechter in gesprek te gaan.
Betrek cliënten zoveel mogelijk bij dossiervorming
Wij onderschrijven het belang om cliënten zoveel mogelijk te betrekken bij dossiervorming.
Onder andere de richtlijn «Samen met ouders en jeugdige beslissen over passende hulp»18 (onderdeel van de Richtlijnen Jeugdhulp en Jeugdbescherming) helpt jeugdprofessionals
om samen met jeugdigen en ouder(s) besluiten over passende hulp te nemen. Daarnaast
kwam er dankzij subsidie van het Ministerie van VWS een wegwijzer specifiek over dossiervorming19. In deze wegwijzer wordt onder andere ingegaan op het scheiden van feiten en meningen
en het vermijden van interpretaties (paragraaf 2.3.7), de omvang van het dossier en
de zienswijze van de betrokkene (paragraaf 2.3.9), de rechten van de betrokkene (hoofdstuk
3) en rechtsbescherming (hoofdstuk 4).
Organiseer wetenschappelijke tegenspraak.
De Commissie adviseert om wetenschappelijke tegenspraak te organiseren. Juist bij
morele kwesties die diepgaande invloed op mensenlevens kunnen hebben is kritische
samenspraak tussen wetenschappers van verschillende disciplines en burgers een noodzakelijke
voorwaarde om fouten uit het verleden te vermijden.
Deze aanbeveling omarmen wij. Wij hebben dit dan ook meegenomen in eerdergenoemde
reflectiebijeenkomsten. Daar is de vraag of er voldoende ruimte is voor tegengeluiden,
ook in de huidige tijd, nadrukkelijk aan de orde gekomen. Wij roepen de bij afstand
en adoptie betrokken organisaties en beroepsgroepen op om hier blijvend aandacht aan
te besteden. Een mooi voorbeeld is de recente evaluatie van het «protocol afstand
ter adoptie»20. In dit protocol hebben partijen21 die zijn betrokken bij (een voornemen) tot afstand en adoptie hun verantwoordelijkheden
en werkafspraken vastgelegd. Tijdens de laatste evaluatie, die eind 2025 plaatsvond,
is de CBAA gevraagd om mee te lezen en op basis van alle onderzoeksresultaten feedback
te geven. Die feedback is meegenomen in de herziening van het protocol.
Stimuleer seksuele voorlichtingsprogramma’s in het onderwijs actief.
De CBAA noemt de gebrekkige kennis over seksualiteit en de dubbele moraal die vooral
de meiden of vrouwen verantwoordelijk stelde voor een ongewenste zwangerschap als
factoren die bijdroegen aan de gang van zaken rondom afstand en adoptie in de onderzochte
periode, en benadrukt het belang van gedegen onderwijsprogramma’s op het gebied van
seksualiteit. Dit belang onderschrijven wij. Ouders en verzorgers hebben als primaire
opvoeders essentiële sleutels in handen om kinderen en jongeren te ondersteunen bij
een gezonde, veilige en gelukkige ontwikkeling. Zo ook op het gebied van relaties
en seksualiteit. De overheid ondersteunt ouders en opvoeders22 via de kennisinstituten bij deze belangrijke, maar soms ook moeilijke taak. De commissie
merkt terecht op dat ook scholen een verantwoordelijkheid hebben ten aanzien van relationele
en seksuele vorming. Deze verantwoordelijkheid is geborgd in de landelijke wettelijke
kerndoelen. Om scholen te ondersteunen in het geven van relationele en seksuele vorming
financiert de overheid kennisinstituten als Rutgers en Soa Aids Nederland. Deze kennisinstituten
bieden onder meer betrouwbare informatie aan scholen, leerkrachten, ontwikkelaars
van lesmaterialen en GGD’en over wat (wetenschappelijk gezien) werkt bij relationele
en seksuele vorming. Andere initiatieven van Rutgers en Soa Aids Nederland zijn de
Week van de Lentekriebels en de Week van de Liefde, gericht op het primair, voortgezet
en speciaal onderwijs en op het middelbaar beroepsonderwijs.
Naast de kennisinstituten hebben GGD’en een belangrijke rol in het stimuleren van
relationele en seksuele vorming in het onderwijs. GGD’en hebben expertise op het gebied
van (seksuele) gezondheidsbevordering en vormen de verbindende schakel voor scholen,
ouders en gemeenten. Dit is onder andere zichtbaar in de Gezonde School-aanpak, waar
het thema Gezonde Relaties en Seksualiteit onderdeel van uitmaakt.
Zorg voor laagdrempelige beschikbaarheid van voorbehoedmiddelen
De onderzoekscommissie constateert dat veel van de onverwachte, onbedoelde en/of ongewenste
zwangerschappen het gevolg waren van de gebrekkige toegang tot voorbehoedmiddelen,
en onderstreept het belang om eventuele belemmeringen tegen het gebruik van voorbehoedsmiddelen
aan te pakken. Wij onderschrijven dit belang. Het kabinet werkt met de Aanpak onbedoelde
en/of ongewenste zwangerschap23 aan het vergroten van de regie op kinderwens én aan betrouwbare en goede ondersteuning
bij een onbedoelde zwangerschap. De kosten van anticonceptie zijn voor de meeste mensen
geen onoverkomelijk probleem24. Vaak spelen andere drempels een rol, zoals het niet kunnen vinden van een middel
waarover men echt tevreden is. Voor mensen in een financieel kwetsbare situatie bestaan
er regelingen en programma’s om de kosten voor anticonceptie te vergoeden, zoals het
programma Nu Niet zwanger.
Garandeer keuzevrijheid over zwangerschap
Uit het rapport blijkt overduidelijk dat moeders, en soms ook vaders, in veel gevallen
geen of nauwelijks reproductieve regie en autonomie hadden en kregen. Zij kregen vaak
niet de kans om over de zwangerschap een eigen besluit te nemen.
Hoe vaak een onbedoelde25 zwangerschap tegenwoordig voorkomt weten we niet precies. Naar schatting is 20 tot
25% van de zwangerschappen niet bedoeld of gepland26. Het komt dus veel voor en het kan iedereen overkomen. Een vrouw die twijfelt over
een bestaande zwangerschap heeft vier keuzes27.
Gelukkig is de keuzevrijheid van zwangeren inmiddels verbeterd ten opzichte van de
periode die in het rapport wordt beschreven. Er is een keuze en er is toegang tot
onafhankelijke ondersteuning bij het maken van de keuze28. Recent zijn er twee wijzigingen van de Wafz in werking getreden die de toegang tot
de abortuszorg verder hebben verbeterd. Sinds 1 januari 2023 is de verplichte beraadtermijn
vervangen voor een flexibele beraadtermijn. En sinds 1 januari 2025 kunnen ook huisartsen
de abortuspil voorschrijven. Hiermee kunnen vrouwen in een vroeg stadium van hun zwangerschap
(tot 9 weken) ook bij een huisarts terecht die deze zorg aanbiedt. Ook is er hulp
en zorg nadat de keuze is gemaakt, ongeacht de uitkomst. Maar dit ontslaat ons niet
van de verplichting om alert te blijven. In andere landen zien we de dat de keuzevrijheid
soms wordt ingeperkt. En ook in Nederland moeten we ervoor blijven zorgen dat keuzevrijheid
«op papier» ook daadwerkelijk zo wordt ervaren, ook door vrouwen die onder moeilijke
omstandigheden hun afwegingen moeten maken, zoals de vrouwen die als arbeidsmigrant
in Nederland werken.
Zorg voor bereikbaarheid van vertrouwenspersonen
Deze aanbeveling is gedeeld met veldpartijen die hebben meegedaan aan de reflectiebijeenkomsten.
Zij nemen deze aanbeveling, voor zover nodig en relevant, mee in hun werkpraktijk.
Wij zien hierin voor de overheid geen directe rol, dit is onderdeel van het kwaliteitsbeleid
van veldpartijen.
Oordeel niet: wat vandaag de dag als deugd geldt kan morgen een schande zijn, en omgekeerd.
De Commissie sluit af met de aanbeveling niet te oordelen. Wat vandaag de dag als
deugd geldt kan morgen een schande zijn, en omgekeerd. We moeten daarom heel terughoudend
zijn om onze ideeën over wat een goed leven is op te leggen aan anderen, als we die
anderen zelf niet aan het woord laten, aldus de Commissie. Dit vinden wij een hele
waardevolle aanbeveling met een tijdloos karakter. Niet alleen in de periode die in
het rapport wordt beschreven werd er gemakkelijk negatief geoordeeld over het leven
van anderen. In de huidige maatschappelijke context komen groepen in de samenleving
in toenemende mate tegenover elkaar te staan en treedt er verharding op. Er is minder
begrip voor en interesse in mensen die anders denken, zich anders gedragen of er anders
uitzien dan de eigen groep waarmee mensen zich identificeren, en er wordt snel negatief
geoordeeld over de ander. De oproep van de Commissie om terughoudend te zijn in het
opleggen aan anderen van de eigen ideeën over wat een goed leven is, zonder daarbij
ook de ander aan het woord te laten, is daarmee ook in onze tijd uiterst relevant.
Indieners
-
Indiener
K.T. van Bruggen, staatssecretaris van Justitie en Veiligheid -
Medeindiener
S.T.M. Hermans, minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport