Brief regering : Versterken digitale autonomie in het onderwijs

Nr. 83
BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 2 juli 2026

Dit kabinet heeft de ambitie om (digitale) riskante strategische afhankelijkheden
af te bouwen en de digitale autonomie te versterken.1 Een te grote strategische afhankelijkheid van niet-Europese techbedrijven2 en het ontbreken van volledig of grotendeels Nederlandse of Europese alternatieven,
beperkt de keuzevrijheid van overheden, bedrijven, instellingen, organisaties en burgers.
Overstappen naar andere systemen of leveranciers is in veel gevallen complex. Deze
afhankelijkheid kan negatieve strategische of maatschappelijke consequenties hebben.
De Staatssecretaris Digitale Economie en Soevereiniteit, zal na de zomer in een brief
aan uw Kamer ingaan op de bredere strategische inzet van het kabinet op het versterken
van digitale autonomie.

Ook in het onderwijs is de strategische afhankelijkheid van niet-Europese techbedrijven
groot. In deze brief gaan we in op de urgentie van digitale autonomie in het onderwijs,
welke ambitie wij hebben om digitale autonomie te versterken, wat nu al gebeurt in
de onderwijssectoren en wat nodig is om dit te versterken.

Het onderwijs is in grote mate (digitaal) afhankelijk

Veel digitale voorzieningen, waar leerlingen, studenten en docenten mee werken, worden
geleverd door niet-Europese techbedrijven. Dit geldt zowel in het funderend onderwijs3 als het vervolgonderwijs4, blijkt uit onderzoek dat Dialogic in opdracht van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft uitgevoerd. Met deze onderzoeken voeren we het deel
van de motie Kathmann en Rooderkerk uit waarin de regering wordt verzocht om «in kaart
te brengen welke kwetsbaarheden nu volgen uit de big-tech afhankelijkheid.»5 Uit deze onderzoeken blijkt dat deze afhankelijkheid ertoe kan leiden dat publieke
waarden in het onderwijs6 en academische waarden7 onder druk komen te staan. Het gaat bijvoorbeeld om de toegankelijkheid, gegevensbescherming
en met name de mate van autonomie.8 Hierdoor kunnen onderwijsinstellingen en docenten worden beperkt in de mate waarin
zij hun onderwijs zelfstandig vorm kunnen geven.

Veel onderwijsinstellingen voelen de urgentie om meer digitaal autonoom te worden
of minder afhankelijk te worden van enkele leveranciers, maar ervaren veel complexiteit,
bijvoorbeeld bij het in kaart brengen van passende alternatieven en het migreren naar
een andere omgeving. Overstappen vergt niet alleen een forse investering, maar ook
veel tijd van personeel om zich te scholen in nieuwe systemen. In de praktijk is er
vaak sprake van een vendor lock-in9, omdat grote softwareaanbieders aan onderwijsinstellingen geïntegreerde totaaloplossingen
bieden, een sterke positie op de markt hebben en stimuleren dat scholen binnen hun
gesloten ecosysteem blijven. Dit levert ook gebruiksgemak op voor het onderwijs doordat
alle applicaties goed samenwerken. Voor veel digitale voorzieningen bestaan alternatieven,
maar die bieden niet een samenhangend en geïntegreerd geheel.10 Ook is er een grote indirecte afhankelijkheid: veel toeleveranciers zijn voor de
werking van hun eigen systemen afhankelijk van de infrastructuur van diezelfde techbedrijven.

De strategische afhankelijkheid van niet-Europese techbedrijven, kan mogelijk als
(geopolitiek) drukmiddel worden ingezet, leiden tot misbruik van persoonlijke gegevens,
de impact van onderbrekingen of verstoringen van digitale processen vergroten en situaties
voortbrengen die niet in lijn zijn met de publieke waarden in het onderwijs.11 Het is belangrijk dat onderwijsinstellingen de ruimte hebben om zelf keuzes te maken
die passen bij de onderwijskundige visie en behoeften van de leerlingen en studenten,
zonder vast te zitten aan de onderwijskundige en didactische keuzes in de producten
van één leverancier.

Een gezamenlijke ambitie om digitale autonomie te versterken ...

Een gezamenlijke ambitie helpt om een sectoroverstijgende richting te hebben voor
de langere termijn. De uitgangspositie en context tussen onderwijssectoren en instellingen
verschilt, waardoor tempo en aanpak tussen sectoren en instellingen uiteenlopen.

Wij vinden het belangrijk dat onderwijsinstellingen samen de voorwaarden en spelregels
bepalen waaraan technologieaanbieders zich houden, waarbij publieke waarden centraal
staan. We willen bijdragen aan een vrij toegankelijke markt met voldoende alternatieven.
Dit is niet een opdracht voor onderwijsinstellingen alleen, maar vraagt een samenwerking
tussen kennispartners, onderwijsinstellingen, andere partners in de publieke en private
sector, de regering en Europese partijen. Het uitgangspunt is dat het onderwijs publieke
regie voert op het versterken van digitale autonomie. Deze publieke regie gebeurt
bij voorkeur via collectieve samenwerking tussen onderwijsinstellingen, en kan vormgegeven
worden met onder andere collectieve afspraken, uniforme en open standaarden, het gezamenlijk
stimuleren van (Europese) alternatieven en – indien nodig – het ontwikkelen van eigen
digitale voorzieningen. De stip op de horizon is dat het onderwijs essentiële publieke
voorzieningen onder (gezamenlijke) regie kan organiseren en dat alle onderwijsinstellingen
hier gebruik van kunnen maken. De invulling van deze voorzieningen is niet altijd
gelijksoortig tussen de onderwijssectoren, maar OCW wil met de onderwijssectoren werken
aan eigen identiteitsvoorzieningen, de toegang tot (digitale) onderwijsmiddelen, autonome
dataopslag en -uitwisseling van belangrijke onderwijsgegevens en het verantwoorde
gebruik van Artificial Intelligence (AI).

... met een stapsgewijze aanpak die rekening houdt met verschillen tussen sectoren

Het versterken van digitale autonomie is complex: het is niet alleen een technologische
maar ook een veranderkundige opgave bij onderwijsinstellingen, docenten en studenten
en leerlingen zelf. Het versterken van digitale autonomie in het onderwijs vraagt
om een stapsgewijze aanpak. Waar mogelijk werken we sector-overstijgend, rekening
houdend met de uiteenlopende uitgangsposities en verschillen in mogelijkheden tussen
onderwijssectoren en instellingen.

In het vervolgonderwijs zien we dat sectoren en instellingen met elkaar al flinke
stappen zetten. Zo werken universiteiten samen aan een plan om digitaal autonomer
te worden12 en heeft de Commissie Digitale Autonomie Universiteiten, UNL en het Rijk, uit naam
van de Staatssecretaris Digitale Economie en Soevereiniteit, onlangs een intentieverklaring
ondertekend met de gezamenlijke ambitie om de samenwerking op het gebied van digitale
autonomie en digitale weerbaarheid te versterken. Het mbo heeft digitale autonomie
als speerpunt opgenomen in de digitaliseringsroute,13 en in het hbo wordt digitale autonomie onderdeel van de digitale strategie. Binnen
deze aanpakken kunnen zij voortbouwen op de intensieve samenwerking binnen SURF, en
gebruik maken van de ontwikkelingen die al in gang zijn gezet bij Groeifondsprojecten
Npuls voor het vervolgonderwijs en Edu-V voor het po, vo en mbo. In het vervolgonderwijs
vinden we het belangrijk dat het initiatief voor het oppakken van deze opgave primair
bij de onderwijssectoren zelf ligt. Dit past bij de verantwoordelijkheid van de instellingen
voor de vormgeving van het onderwijs en de digitale middelen die ze daarbij inkopen
en gebruiken. Bovendien vergroot dit het draagvlak voor de maatregelen omdat initiatieven
aansluiten bij de onderwijspraktijk en voortbouwen op bestaande samenwerkingen.

Het funderend onderwijs heeft een aantal specifieke uitdagingen. De sector bestaat
voor een aanzienlijk deel uit kleinere scholen met minder ict-expertise en innovatiemogelijkheden
dan de instellingen in het vervolgonderwijs. De afhankelijkheden van de producten
van grote techbedrijven zijn complex en de oplossing hiervan overstijgt over het algemeen
de mogelijkheden van individuele schoolbesturen. Daarom is het hier belangrijk dat
de schoolbesturen de handen ineenslaan en de rijksoverheid, samen met sectororganisaties,
Kennisnet en SIVON, een coördinerende en faciliterende rol speelt, met name op landelijk
en Europees niveau.

Er wordt al een aantal belangrijke stappen gezet. Vorig jaar is het Open Source Program
Office (OSPO) gestart om scholen te ondersteunen bij het maken van bewuste en verantwoorde
keuzes voor hun digitale voorzieningen. Tegelijkertijd werkt SIVON aan inkoopvoorwaarden
en afspraken met leveranciers. Kennisnet ontwikkelt publieke voorzieningen in de ICT
basisinfrastructuur. Het Edu-V keurmerk zorgt voor een veilige interoperabele digitale
gegevensuitwisseling in het onderwijs.

In het aangekondigde Regieplan Digitalisering Funderend Onderwijs, dat in het najaar
wordt gepresenteerd, zullen volgende stappen worden uitgewerkt ten aanzien van het
terugdringen van strategische afhankelijkheden en het versterken van digitale autonomie
door middel van voorwaarden en afspraken met educatieve- en techaanbieders over publieke
waarden, en het stimuleren van scholen om de overstap te maken naar alternatieven
in lijn met de publieke waarden in het onderwijs.

Er is daarmee al het nodige in gang gezet en we werken daarin goed samen met het onderwijsveld.
Vanuit OCW richt onze inzet zich op een aantal elementen:

– Faciliteren van NGF-programma’s Npuls, Edu-V en NOLAI, waarmee ingezet wordt op onder
andere uniforme standaarden en digitale sectorvoorzieningen.

– Verkennen op welke wijze we inzetten op inkoopvoorwaarden om de digitale autonomie
te versterken en autonome cloud- en AI-oplossingen, in samenwerking met de onderwijspartners
en de Europese Commissie.

– Inzetten op Europese samenwerking, onder andere met de Europees Digitaal Infrastructuur
Consortium (EDIC) op het gebied van digitale autonomie in het onderwijs. Dit is een
instrument van de Europese Commissie waarmee lidstaten samen digitale projecten opzetten,
uitvoeren en versnellen.

– Faciliteren van het sector-overstijgende gesprek tussen onderwijsinstellingen, kennisorganisaties,
het Rijk en de Europese Commissie.

Samen met de leden van de Informatiekamer14 hebben wij het initiatief genomen om een werkconferentie digitale autonomie te organiseren.
Hierin bouwen we voort op deze Kamerbrief en werken we verder aan een breed gedragen
aanpak met een bijbehorende routekaart. Ook komende jaren blijven we met deze partners
samenwerken, zowel op bestuurlijk als uitvoerend niveau. Hiermee gaan wij in op een
ander deel van de motie van de leden Kathmann en Rooderkerk om «met een structurele
samenwerking met het onderwijsveld de afhankelijkheid van big-tech tegen te gaan.»15

In de bijlage bij deze brief, gaan wij in op de hoofdlijnen hoe het onderwijs meer
digitaal autonoom kan worden, welke stappen op de kortere en langere termijn nodig
zijn en welke partijen hierbij een rol hebben. Deze hoofdlijnen vergen een nadere
uitwerking die we samen met de onderwijsverenigingen en landelijke partners willen
maken. In het Regieplan Digitalisering voor het funderend onderwijs sturen we in het
najaar een nadere uitwerking op een aantal onderdelen van digitale autonomie. Voor
de bredere voortgang van de gezamenlijke aanpak informeren we u in de eerste helft
van 2027.

De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.M. Letschert

De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J.Z.C.M. Tielen

BIJLAGE 1 HOOFDLIJNEN GEZAMENLIJKE AANPAK

Bij het versterken van de digitale autonomie richten wij ons op twee pijlers, met
een aantal onderdelen:

A. Versterken van de gezamenlijke regie

– Sturen op publieke waarden bij inkoop

– Het gebruik van uniforme standaarden

– Publieke digitale voorzieningen

B. Ruimte voor alternatieven

– Europese en Rijksbrede ontwikkelingen

– Alternatieven en bewustwording in het onderwijsdomein

Per pijler wordt uitgewerkt waarom dit belangrijk is, wat er al gebeurt en hoe dit
versterkt of versneld kan worden.

A. Versterken van de gezamenlijke regie

Om als onderwijs zelf grip te hebben en te houden op de spelregels en voorwaarden
waaronder digitale voorzieningen worden ingezet, is het belangrijk om op een aantal
onderdelen gezamenlijk regie te voeren. Hiervoor kan een combinatie van diverse instrumenten
worden ingezet, zoals sturen met inkoopvoorwaarden, afspraken, uniforme standaarden
en het inrichten van gezamenlijke voorzieningen.

Sturen op publieke waarden bij inkoop

Instellingen geven jaarlijks tussen de 5 en 8 procent van hun budget uit aan digitale
voorzieningen.16 Het onderwijs bezit daarmee als collectief een vraagmacht richting de markt. Hoewel
het inkopen van digitale diensten aan de instellingen zelf is, kunnen zij via de inkoopvoorwaarden
sturen op het versterken van digitale autonomie. Via de coöperaties SURF en SIVON
wordt door instellingen in wisselende samenstellingen op sommige thema’s gezamenlijk
ingekocht. In de praktijk blijkt echter dat onderwijsinstellingen op veel onderwerpen
zelfstandig opereren en eigen inkoopvoorwaarden hanteren, mede omdat zij andere inkoopeisen
hebben. Digitale autonomie is nog geen standaard onderdeel van deze voorwaarden.

– Wij willen als eerste stap met SURF, SIVON, Kennisnet en onderwijsinstellingen verkennen
welke elementen in inkoopvoorwaarden bijdragen aan het versterken van digitale autonomie.
Hierbij kan gedacht worden aan afspraken over uitwisselbaarheid met andere aanbieders,
eisen rond de mate van soevereiniteit (zoals met een soevereiniteitsscore, uitgewerkt
onder het kopje «uniforme standaarden»), de voorkeur voor open source toepassingen,
het hebben van een exitstrategie en de keuze voor Europese oplossingen.

– Op basis van deze verkenning kunnen de onderwijssectoren bekijken of uniforme, sectoroverstijgende
inkoopvoorwaarden opgesteld kunnen worden. Ook kan bekeken worden of en op welke onderdelen
gezamenlijk inkopen bijdraagt aan het versterken van digitale autonomie. Het is belangrijk
dat private partijen hierbij betrokken zijn, mede omdat zij niet alleen producten
aanbieden op de onderwijsmarkt, maar ook zelf te maken met strategische afhankelijkheden
van niet-Europese techaanbieders.

Het gebruik van uniforme standaarden

Standaarden vormen een basis voor digitale autonomie, omdat het hiermee gemakkelijker
wordt om van aanbieder te wisselen en producten naast elkaar te gebruiken – zowel
marktoplossingen als open-source toepassingen. Dit versterkt de autonomie. In het
onderwijs werken we per sector vanuit een vastgestelde sectorarchitectuur (doelarchitectuur
zoals de FOSA/MOSA/HOSA) die kaders bevat die leveranciers van de gemeenschappelijke
informatie- en technologievoorzieningen helpen bij het ontwikkelen en leveren van
voorzieningen in de komende 5 tot 10 jaar. Vanuit deze architectuur zijn er al veel
standaarden in gebruik en bestaat ook een structuur met Edustandaard om standaarden
tussen onderwijsinstellingen en marktpartijen met elkaar af te spreken en in beheer
te nemen. De afgesproken standaarden worden echter nog niet door alle partijen altijd
gebruikt. Binnen NGF-programma’s Edu-V en Npuls, wordt hard gewerkt aan een gezamenlijk
afsprakenstelsel met een keurmerk voor leveranciers, waarmee onderwijsinstellingen
en leveranciers gemakkelijk, uniform en veilig gegevens uit kunnen wisselen. Voor
het versterken van de digitale autonomie, is het essentieel dat deze standaarden waar
mogelijk tussen de onderwijssectoren geharmoniseerd worden, bij onderwijsinstellingen
en leveranciers bekend zijn en collectief gebruikt worden. Om het gebruik van uniforme
standaarden te stimuleren, loopt een aantal ontwikkelingen:

– Binnen de onderwijssectoren en de genoemde NGF-programma’s, is het belangrijk om bestuurlijk
af te spreken dat onderwijsinstellingen zich inzetten om de architectuur, relevante
standaarden en keurmerken te (gaan) gebruiken, zoals het Edu-V keurmerk. Wij zien
dat alle onderwijssectoren, passend bij hun situatie, hier stappen in nemen en volgen
deze ontwikkeling nauwgezet.

– OCW en EZK verkennen, samen met SURF, SIVON, de sectorverenigingen, of het mogelijk
en haalbaar is bij essentiële onderwijsprocessen een minimale «soevereiniteitscore»
te gebruiken waar aanbieders aan moeten voldoen. Dit sluit aan op de inhoud van de
voorgestelde Cloud and AI Development Act.17

– Het is belangrijk dat instellingen zich als eerste richten op applicaties die op het
gebied van digitale autonomie de grootste urgentie hebben. Om dit te bepalen, kunnen
zij bijvoorbeeld gebruik maken van het door de Universiteit Utrecht ontwikkelde Digital
Autonomie Assessment Framework.18

Publieke digitale voorzieningen

Op een beperkt aantal onderdelen van de digitale infrastructuur, kan het noodzakelijk
zijn om voorzieningen collectief te organiseren. Deze voorzieningen versterken de
digitale autonomie, zorgen voor schaalvoordelen en bieden lerenden beter onderwijs.
Met name in het vervolgonderwijs worden nu al een aantal voorzieningen ontwikkeld
die bijdragen aan de digitale autonomie van de onderwijsinstellingen. Het gaat om
identiteits- en toegangsoplossingen, de toegang tot (digitale) onderwijsmiddelen,
dataopslag en -uitwisseling van belangrijke onderwijsgegevens en AI. Via coöperatieve
samenwerking worden deze voorzieningen ontwikkeld en beschikbaar gesteld aan onderwijsinstellingen
in het vervolgonderwijs.

– Onze inzet is dat het beheer en de doorontwikkeling van deze voorzieningen duurzaam
bekostigd wordt. Daarom is OCW betrokken bij het initiatief van Npuls om te komen
tot een plan hoe de governance en de bekostiging van digitale sectorvoorzieningen
structureel georganiseerd kan worden. Voor het funderend onderwijs wordt in het Regieplan
Digitalisering Funderend Onderwijs nader ingegaan op de ontwikkeling van publieke
digitale voorzieningen.

– We faciliteren het gesprek tussen het funderend- en vervolgonderwijs om waar mogelijk
samen op te trekken en waar nodig gebruik te maken van elkaars ervaringen en kennis.

De eerste prioriteit om digitale autonomie te versterken, ligt bij de identiteits-
en toegangsoplossingen omdat zij de toegang vormen tot het verdere digitale ecosysteem
en onderwijsmiddelen. De Dialogic-onderzoeken laten zien dat deze oplossingen vaak
in handen zijn van een niet-Europese techaanbieders, wat strategische afhankelijkheden
met zich meebrengt.

Het onderwijs heeft een aantal digitale voorzieningen die hier een oplossing voor
bieden. Met de bestaande voorzieningen Entreefederatie van Kennisnet in het funderend
onderwijs en SURFconext in het vervolgonderwijs, hebben de leerling, student en docent
met één inlog toegang tot alle digitale voorzieningen en leermaterialen. In het vervolgonderwijs
wordt gewerkt aan eduID, waarmee een lerende een instellingsonafhankelijke, digitale
identiteit heeft waarmee hij bij iedere onderwijsinstelling gemakkelijk en veilig
kan inloggen: voor, tijdens én na de studie. In het funderend onderwijs werken scholen
al langer met ECK-ID om leerlinggegevens veilig uit te wisselen.

– Voor het vergroten van de digitale autonomie is eduID een belangrijk instrument.
De voorziening is al voor elke instelling in het vervolgonderwijs beschikbaar. Binnen
NGF-programma Npuls hebben de onderwijsinstellingen in het vervolgonderwijs afgesproken
dat alle instellingen deze voorziening uiterlijk in 2031 gebruiken.

Ten tweede richten we ons op de beschikbaarheid van onderwijsgegevens, waardedocumenten
en de toegang tot het onderwijs. Het is voor de digitale autonomie van het onderwijs
essentieel dat de toegang en opslag van belangrijke gegevens gewaarborgd is. De opslag
van data en het gebruik van clouddiensten worden nu veelal geleverd door enkele grote
leveranciers, die zich niet binnen de Europese jurisdictie bevinden.

– Het verminderen van deze afhankelijkheid vraagt intensieve samenwerking tussen OCW
en EZK. Samen met EZK, SURF, SIVON, Kennisnet en de sectorverenigingen verkennen we
de mogelijkheden om de cloud-afhankelijkheid van het onderwijs te verminderen, bijvoorbeeld
via eigen cloud-oplossingen van bijvoorbeeld SURF, het aanscherpen van aanbestedingseisen
voor publieke cloud-oplossingen en op langere termijn mogelijk het gebruik van de
overheidsbrede soevereine clouddienst die in ontwikkeling is.

– Voor waardedocumenten werkt Npuls aan de eduwallet. Deze wallet stelt lerenden in
staat hun identiteit en resultaten te bewaren en te delen, en hierin zelf de regie
te hebben. Bij de ontwikkeling van de eduwallet worden de Europese ontwikkelingen
op de het gebied van wallets meegenomen.

– Voor het aanmelden, intekenen en inschrijven ontwikkelt het vervolgonderwijs binnen
Npuls een nieuwe gezamenlijke voorziening voor alle lerenden in het vervolgonderwijs.
Hierdoor kunnen lerenden zich zonder drempels aanmelden voor hele opleidingen, onderdelen
van opleidingen of delen van een opleiding bij een andere onderwijsinstelling volgen.
Het doel is dat in 2028 alle onderwijsinstellingen in het vervolgonderwijs deze voorziening
kunnen gebruiken en dat in 2031 85% van de instellingen dit ook doet.

De derde prioriteit is het versterken van de autonomie op het gebied van Artificial Intelligence (AI). AI ontwikkelt zich tot een generieke systeemtechnologie die in toenemende mate
bepaalt hoe kennis wordt geproduceerd, verspreid en toegepast.

Commerciële AI-modellen worden in het onderwijs door leerlingen en studenten al volop
gebruikt. Docenten worden hierdoor geconfronteerd met nieuwe uitdagingen, bijvoorbeeld
hoe zij op een betekenisvolle manier hun onderwijs kunnen inrichten, op welke wijze
zij toetsen en examineren en hoe ze leerlingen en studenten verantwoord leren omgaan
met AI.

Veldpartijen geven aan dat we juist met AI nog niet vastzitten aan bepaalde ecosystemen
en de mogelijkheid hebben om nieuwe, ongewenste afhankelijkheden te voorkomen. Het
onderwijsdomein heeft een goede uitgangspositie en kennisbasis om studenten en docenten
gebruik te laten maken van AI op basis van onze publieke waarden. Hierop lopen al
een aantal belangrijke ontwikkelingen:

– Onderwijsinstellingen in het vervolgonderwijs ontwikkelen samen met SURF en Npuls
een veilige, transparante en soevereine infrastructuur die toegang biedt tot AI-modellen
aan studenten en docenten. De belangrijkste onderdelen daarvan zijn de AI-hub (een
infrastructuur waarmee AI-modellen gedeeld kunnen worden) en EduGenAI (een gebruiksvriendelijke
interface voor gebruikers).

– Momenteel test een forse groep instellingen, docenten en studenten uit het mbo, hbo
en wo deze voorzieningen. Onderwijsinstellingen in het vervolgonderwijs hebben zelf
zeer recent gezamenlijk € 5 miljoen aanvullend op de Npuls-middelen beschikbaar gesteld
voor de doorontwikkeling en opschaling van EduGenAI. Het doel is dat eind 2026 alle
instellingen in het vervolgonderwijs gebruik kunnen maken van EduGenAI. Onderwijsinstellingen
ervaren een hoge urgentie om hun studenten en docenten te faciliteren met een veilige
AI-oplossing. Snelheid, opschaling en het ontwikkelen van extra toepassingen op EduGenAI
is daarom essentieel, omdat individuele onderwijsinstellingen zich anders genoodzaakt
voelen zelfstandig met grootschalige techaanbieders verder te gaan.

– Op dit moment doet Kennisnet, in opdracht van OCW, een verkenning naar dergelijke
voorzieningen in het funderend onderwijs, in afstemming met SURF.

– De Europese Commissie streeft naar meer Europese autonome AI-modellen.19 In combinatie met het gebruik van de AI-hub, kunnen onderwijsinstellingen hierdoor
hun digitale autonomie verder vergroten. We volgen de ontwikkelingen hierbij op de
voet.

– Tevens zetten we volop in op kennisdeling over de verantwoorde inzet van AI in het
onderwijs. In het funderend onderwijs spelen NOLAI en Kennisnet hierin een belangrijke
rol. NOLAI ontwikkelt intelligente onderwijsinnovaties voor het funderend onderwijs
en onderzoekt de pedagogische en maatschappelijke gevolgen van AI. Kennisnet ondersteunt
scholen onder andere met praktische handreikingen voor AI in het onderwijs. In het
vervolgonderwijs gebeurt dit via Npuls en SURF. Npuls heeft bijvoorbeeld het AI-GO-raamwerk
voor AI-geletterdheid ontwikkeld. SURF ondersteunt onderwijs- en onderzoeksinstellingen
met digitale voorzieningen, kennisdeling en innovatie.

B. Ruimte voor alternatieven

Om de keuzevrijheid voor instellingen en daarmee de digitale autonomie te versterken,
zijn volwaardige alternatieven nodig die gebruikt kunnen worden. Dit vraagt om de
ontwikkeling en het bestaan van een goed aanbod van Europese en Nederlandse alternatieven.
Het vraagt om een meer volwassen (Europees) ecosysteem.

Europese en Rijksbrede ontwikkelingen

Met name voor het versterken van autonomie rondom infrastructuur en voorzieningen,
zoals cloud- en platformdiensten, is een Europese en nationale aanpak essentieel.
Dit vraagt om goede aansluiting op, en afstemming met, de inspanningen die hierop
vanuit de Europese Commissie worden ondernomen. De komende tijd verwachten we een
aantal belangrijke ontwikkelingen:

– De afgelopen maanden heeft intensieve afstemming plaatsgevonden met de Europese Commissie
en een kopgroep van lidstaten om samen te gaan werken in een Europees Digitaal Infrastructuur
Consortium (EDIC) op het gebied van digitale autonomie in het onderwijs. In maart,
april en mei hebben verkennende gesprekken met de Europese Commissie plaatsgevonden
vanuit zowel het Ministerie van OCW als SURF, SIVON, Kennisnet en NOLAI. Ik zie dit
als een grote kans om nationale initiatieven op Europees niveau op te schalen. Nederland
zal binnen de EDIC een leidende rol innemen en actief bijdragen aan de werkzaamheden.

– Europees wordt sterk ingezet op digitale wetgeving. Op 3 juni is het Europese Tech
Soevereiniteitspakket verschenen, met onder meer de Cloud and AI Development Act (CADA)
en een Open-Source Strategie. Bij deze initiatieven is er nadrukkelijk aandacht voor
het versterken van Europese (open source) alternatieven en cloud- en datacentercapaciteiten.
In breder perspectief zal er vanuit de focus op Europees concurrentievermogen in het
nieuwe Meerjarig Financieel Kader (MFK) 2028–2034 aandacht zijn voor innovatie door
middel van digitale middelen.

– De Europese Commissie werkt aan de Roadmap 2030 voor digitaal onderwijs en training,
met als belangrijk aandachtspunt digitale autonomie. Naar verwachting zal de Commissie
voor publicatie van de Roadmap, in het najaar van 2026, een open consultatie publiceren
waar het ministerie en het onderwijsveld nogmaals de prioriteiten voor de komende
jaren kunnen inbrengen. Hierbij zullen wij het belang van het creëren van Europese
alternatieven inbrengen.

– In de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) is digitale autonomie één van de
prioriteiten. Hierbij wordt gedacht aan het opzetten van een soevereine overheidscloud.
Daarnaast lopen projecten zoals «MijnBureau», waarmee gewerkt wordt aan open source
samenwerkingssoftware voor de overheid en publieke sector. OCW, EZK en BZK gaan in
gesprek over hoe hier in kan worden samengewerkt en hoe de oplossingen die worden
ontwikkeld kunnen worden uitgewisseld tussen de overheid en het onderwijsdomein.

Alternatieven en bewustwording in het onderwijsdomein

Het Dialogic-onderzoek naar strategische afhankelijkheden in de OCW-sectoren20 laat zien dat de context rondom afhankelijkheden en autonomie veelal sectorspecifiek
zijn. Het onderwijsdomein heeft een eigen verantwoordelijkheid om in te zetten op
(open source) alternatieven en het creëren van bewustwording van de afhankelijkheid
van niet-Europese techbedrijven. Vanuit de sectoren wordt volop geëxperimenteerd met
alternatieven. Zoals in de inleiding is aangegeven, vraagt dit om een stapsgewijze
aanpak en met oog voor de uiteenlopende uitgangsposities en verschillen tussen de
sectoren en instellingen.

De komende tijd zetten we in op het volgende:

– Het blijven stimuleren en testen van alternatieven en het ondersteunen van onderwijsinstellingen
hierbij, zoals via de Open Source Program Office bij SIVON voor het funderend onderwijs
en de pilots met Nextcloud, Mastodon en Peertube van SURF.

– SURF, SIVON en Kennisnet ondersteunen scholen bij het in kaart te brengen welke alternatieven
beschikbaar zijn en stellen een stappenplan op over hoe naar alternatieven kan worden
overgestapt en wat daarvoor nodig is.

– We zetten in op digitale geletterdheid van alle leerlingen en studenten. Voor het
maken van een weloverwogen keuze is het namelijk belangrijk dat lerenden, docenten
en bestuurders voldoende digitaal geletterd en bewust zijn. Dit begint al op de basisschool.
Wij zijn daarom erg blij dat digitale geletterdheid één van de kerndoelen is geworden
in het curriculum in het funderend onderwijs. Scholen die aan de slag willen met de
nieuwe kerndoelen digitale geletterdheid kunnen dat nu al doen. Zij kunnen via het
Expertisepunt digitale geletterdheid of het Masterplan Basisvaardigheden kennis en
inspiratie opdoen. In het vervolgonderwijs is het doel dat digitale vaardigheden in
elke curriculum is opgenomen, waar via Npuls hard aan wordt gewerkt.

– Essentieel voor het kunnen ontstaan en duurzaam blijven bestaan van Nederlandse en
Europese alternatieven, is de beschikbaarheid van voldoende digitaal talent. Hier
is een belangrijke rol voor het onderwijs zelf weggelegd. Via het Actieplan Groene
en Digitale Banen werken de ministeries van OCW en EZK hier o.a. samen aan met het
Ministerie van SZW.