Brief regering : Schriftelijke beantwoording van de vragen gesteld tijdens de eerste termijn van de wetsbehandeling Handhaving sociale zekerheid (Kamerstuk 36785)

Nr. 18
BRIEF VAN DE MINISTER VAN WERK EN PARTICIPATIE

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 25 juni 2026

Hierbij ontvangt u de beantwoording van de vragen die gesteld zijn in de eerste termijn
van uw Kamer tijdens de wetsbehandeling Handhaving sociale zekerheid. In de beantwoording
volg ik de structuur van het wetsvoorstel. Dat houdt in dat ik eerst in ga op enkele
algemene onderwerpen. Daarna beantwoord ik vragen die verband houden met terugvordering.
Vervolgens ga ik in op onderwerpen die raken aan sanctioneren. Daarna besteed ik aandacht
aan onderwerpen die raken aan de uitvoering en monitoring. Dan zijn er nog enkele
overige onderwerpen. Tot slot zal ik ingaan op de amendementen die op het moment van
schrijven ingediend zijn.

Algemene onderwerpen

Afbakening

De fracties van CDA en DENK vragen waarom toeslagen, in de zin van de kinderopvang-, huur- en zorgtoeslag, niet
meegenomen worden in dit wetsvoorstel. Toeslagen hebben een ander karakter en een
andere handhavingssystematiek dan de socialezekerheidswetten. Toeslagen vallen onder
de Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen (AWIR), terwijl de socialezekerheidswetten
binnen de kaders van Wet structuur uitvoeringsorganisatie werk en inkomen (SUWI) vallen.
De wetten hanteren wel hetzelfde uitgangspunt, namelijk passend en evenredig handhaven
met oog voor de menselijk maat. De wet Verbetermaatregelen toeslagen, die per 1 januari
2026 in werking is getreden, gaat ook uit van dit uitgangspunt.1

De fracties van CU en FvD vragen waarom de inlichtingenplicht met dit wetsvoorstel niet herzien wordt. Dit
wetsvoorstel gaat over de reactie op een geconstateerde overtreding. Het gaat niet
over de vraag wanneer sprake is van een overtreding. Daarbij merk ik specifiek ten
aanzien van de inlichtingenplicht op dat deze cruciaal is om tijdig over de juiste
informatie te beschikken om de uitkering rechtmatig vast te kunnen stellen. De inlichtingenplicht
geeft ook uiting aan de verantwoordelijkheid van de uitkeringsontvanger om informatie
tijdig en juist aan te leveren. Ik kijk daarbij wel hoe mensen ondersteund kunnen
worden in de naleving van de inlichtingenplicht, namelijk via dienstverlening en hergebruik
van overheidsinformatie.

De fracties van SGP en PRO vragen naar het harmoniseren van de fraudedefinitie, nu de Parlementaire enquête
Fraudebeleid en Dienstverlening het advies gaf om deze te harmoniseren. Het begrip
«fraude» is in de huidige wet niet gedefinieerd. Uit nader onderzoek blijkt dat het
niet wenselijk is om dit wel te doen.2 Dit begrip omvat een veelheid aan overtredingen, waarbij het afhankelijk is van de
tijd, omstandigheden en maatschappelijke context of iets als «fraude» aangemerkt wordt.
Daarbij veronderstelt het begrip «fraude» het bewijzen van een opzettelijke intentie.
Dit is qua handhaving niet te bewijzen, omdat handhavers niet in iemands hoofd kunnen
kijken. Een definitie beperkt daarbij de ruimte die bestuursorganen hebben om passend
te reageren op wat zich heeft voorgedaan. In plaats hiervan bevatten de verschillende
wetten concreet omschreven gedragingen, waartegen handhavend kan worden opgetreden.
Dit komt de rechtszekerheid ten goede.

Balans

De fracties van CU, D66, PRO en JA21 vragen of het wetsvoorstel voldoende in balans is. Kan misbruik daadwerkelijk aangepakt
worden, terwijl er voldoende rechtszekerheid gegeven wordt bij fouten en het denk-
en doenvermogen voldoende betrokken is geweest bij het voorstel? De Raad van State
is met name over dit punt positief. Met het wetsvoorstel wordt een breder instrumentarium
gemaakt om passend te reageren op overtredingen, en de toets hiervan wordt bij de
bestuursorganen gelegd. Beslissingen op dit punt worden beter navolgbaar door toepassing
van het afwegingskader, wat meer rechtszekerheid tot gevolg heeft. De Raad van State
oordeelt hierover dat het wetsvoorstel in het bijzonder op dit punt sterk uitpakt3.

Ten aanzien van het denk- en doenvermogen is op verschillende plekken expliciet de
last van de betrokkene naar het bestuursorgaan verschoven. Bijvoorbeeld bij het afzien
van terugvordering wegens fouten van de overheid, de invulling van de dringende redenen-uitzondering,
de mogelijkheid om af te zien van sanctioneren, de uitbreiding van de sanctioneringsmogelijkheden
met een waarschuwing en de beperking van de terugkijktermijn.

Afwegingskader

De D66-fractie vraagt hoe de afweging van menselijkheid niet vrijblijvend wordt. Op het moment dat
een overtreding is geconstateerd, wordt het afwegingskader toegepast om te bepalen
of op die overtreding een sanctie moet volgen. De toepassing van het afwegingskader
borgt dat de menselijke maat altijd wordt meegenomen. Er moet gekeken worden naar
wat er precies is gebeurd, of iemand een verwijt kan worden gemaakt, en of de overheid
zelf heeft bijgedragen aan het ontstaan of oplopen van het benadelingsbedrag. Het
is onmogelijk een deugdelijke motivering aan een besluit ten grondslag te leggen,
zonder hierin de specifieke omstandigheden van het geval mee te wegen.

De CU-fractie vraagt in dit verband naar het concept «toerekenbaarheid» en of dit aan het afwegingskader
toegevoegd moet worden, in het bijzonder in het licht van de doelgroep van mensen
met een lichte verstandelijke beperking. De vraag of een gedraging aan iemand kan
worden toegerekend wordt in het bestuursrecht beoordeeld bij het beoordelen van de
gedraging en of deze verwijtbaar is. Een andere invulling, zoals specifiek in het
strafrecht of civiel recht, brengt verregaande uitvoeringsconsequenties met zich.
In het strafrecht kan de kwalificatie «ontoerekenbaarheid» een psychologisch onderzoek
vergen. Een invulling als in het civiel recht komt neer op een bredere aansprakelijkheid,
bijvoorbeeld ook in de zin van risicoaansprakelijkheid. Dit zou een verbreding van
het afwegingskader betekenen.

Voorbeeld bij toerekenbaarheid

Een persoon zegt zijn arbeidsovereenkomst op omdat deze persoon slachtoffer is van
grensoverschrijdend gedrag. De vraag is dan of sprake is van ‘verwijtbare werkloosheid’
in de zin van de Werkloosheidswet. Deze specifieke gedraging is iemand toerekenbaar
– iemand heeft zelf zijn contract opgezegd –, maar het bestuursorgaan kan, op basis
van feiten en omstandigheden, concluderen dat de gedraging niet verwijtbaar is. Er
kan dan worden afgezien van een sanctie.

De doelgroep die door de fractie van CU aangehaald wordt is evenwel een aandachtspunt:
het is niet de bedoeling dat mensen met (lichte) verstandelijke beperkingen minder
toegang hebben tot uitzonderingsclausules. Ik zie in dit verband dat er bij de bestuursorganen
al veel aandacht is voor de menselijke maat. Zij kunnen bij het opleiden van medewerkers
tijdens de implementatie voor deze specifieke doelgroep aandacht hebben.

Informatieverplichting

De fracties van PRO, FvD en DENK vragen naar de invulling van de informatieverplichting. Op bestuursorganen rust de
verplichting om iemand te informeren over een verplichting als iemand een overtreding
heeft begaan, ook als er geen gevolg in de zin van een terugvordering of sanctie aan
de overtreding wordt verbonden. Het doel hiervan is om nieuwe onrechtmatigheden te
voorkomen. Door dit vormvrij in te richten kunnen bestuursorganen rekening houden
met de context en omstandigheden van betrokkenen. Ik heb er vertrouwen in dat bestuursorganen
in een specifiek geval het beste kunnen beoordelen hoe zij hier invulling aan moeten
geven. Ik schrijf daarom geen regels voor ten aanzien van het niveau van communicatie
of de wijze waarop. In een eerdere versie van het wetsvoorstel werd een persoonlijk
toelichtingsgesprek voorgeschreven, waarbij het voorschrift was om de informatie in
een gesprek over te brengen. Juist het voorschrijven van een vorm leidde tot een negatief
uitvoeringsoordeel van de bestuursorganen, omdat dit tot een grote last leidt, terwijl
er niet steeds sprake is van toegevoegde waarde. Ik heb er daarom voor gekozen om
hierin de uitvoering te volgen en dit punt aan te passen.

Preventie

De fracties van CDA en VVD vragen hoe regelovertreding voorkomen wordt. Ik zie hier met name een rol voor goede
dienstverlening en voorlichting. Samen met de bestuursorganen kijk ik specifiek naar
regels die vaak overtreden worden. Kunnen die regels beter uitgelegd worden of moet
de regel zelf begrijpelijker worden? Hierover wordt regelmatig gerapporteerd via de
Stand van de uitvoering sociale zekerheid en via de jaarverslagen van UWV, de SVB
en SZW. Ten aanzien van begrijpelijke overheidscommunicatie besteden UWV, de SVB en
de VNG doorlopend aandacht aan mogelijkheden om de informatievoorziening te verbeteren.
Als voorbeeld loopt bij VNG sinds 2023 het project «Duidelijke overheidscommunicatie».
Binnen dit project ondersteunt de VNG gemeenten met het herschrijven van teksten in
begrijpelijke taal.4

Privacy

De fractie van Keijzer vraagt op welke wijze mensen hun privéleven kunnen beschermen in relatie tot handhaving.
Hiervoor geldt dat het ontvangen van een uitkering betekent dat mensen tot op zekere
hoogte inzicht zullen moeten geven in hun privéleven, en meer in het bijzonder in
hun financiële situatie. Dit is een noodzakelijke inbreuk op de privacy, die als doel
dient om uitkeringen rechtmatig te kunnen verstrekken. Als iemand geen zicht wil geven
op specifieke omstandigheden, dan staat het iemand vrij die keuze te maken. Hier zitten
echter wel gevolgen aan vast, bijvoorbeeld dat in mindere mate rekening gehouden kan
worden met de concrete omstandigheden van het geval. Met de voorgestelde wijzigingen
heeft het bestuursorgaan de mogelijkheid om hier rekening mee te houden.

Terugvordering en kwijtschelding

Terugvorderingstermijn

De fracties van JA21 en FvD stellen enkele vragen over de terugkijktermijn bij terugvordering. In dit kader is
afgewogen dat de huidige, onbeperkte terugkijktermijn een te zware belasting betekent
voor mensen. Het komt momenteel bijvoorbeeld voor dat iemand tot een periode van 20
jaar in het verleden moet kunnen bewijzen recht te hebben (gehad) op een uitkering.
Indien dit voor de hele periode leidt tot een terugvordering, dan is vervolgens sprake
van een vordering van meer dan € 100.000,-. Deze vordering is oninbaar, levert veel
stress op en is niet altijd zonder meer terecht, omdat sprake kan zijn van een bewijsprobleem.
In aansluiting op het belastingrecht is gekozen voor een terugkijktermijn van vijf
jaar, om vereenvoudiging in het stelsel te bewerkstelligen en administratieve lasten
te beperken. Daarbij dient wel rekening te worden gehouden met de situatie dat iemand
misbruik verhult. Daarom wordt in gevallen dat sprake is van misbruik een terugkijktermijn
van tien jaar gehanteerd. Voor de volledigheid wordt hierbij opgemerkt dat de termijn
ziet op het instellen van de terugvordering. Deze bevoegdheid wordt hiermee ingeperkt.
Als iemand bijvoorbeeld al langer misbruik maakt, kan over de periode van tien jaar
geconstateerd worden dat een uitkering onrechtmatig is verstrekt en dus teruggevorderd
worden. Het is dus niet zo dat als het misbruik al langer loopt, bijvoorbeeld twaalf
jaar, er helemaal niet kan worden teruggevorderd.

Fout van de overheid en de invulling van «redelijkerwijs duidelijk»

De fracties van D66, PRO, JA21 en BBB vragen naar de betekenis van redelijkerwijs duidelijk en hoe voorkomen wordt dat
evidente fouten tot terugvordering leiden. Aanvullend vraagt de DENK-fractie naar de kennispositie van de betrokkene. Met het wetsvoorstel wordt voorgesteld om
evenredigheid een sterkere plaats te geven in het wettelijk stelsel. Als onderdeel
daarvan is overwogen dat het bij fouten van de overheid in beginsel niet aan de orde
is om over te gaan tot terugvordering. Hier is wel een uitzondering op, namelijk als
het iemand redelijkerwijs duidelijk zou moeten zijn dat teveel uitkering is betaald.
Het doel van deze uitzonderingsbepaling is om te voorkomen dat mensen onterecht verstrekte
uitkering verzwijgen. Invulling van dit criterium geschiedt door de bestuursorganen,
waarbij wordt meegegeven dat de informatievoorziening van het bestuursorgaan, de complexiteit
van het geval, de hoogte van het verschil en de aard van de geschonden verplichting
meewegen in de afweging. Deze factoren sluiten aan bij de huidige uitvoeringspraktijk
en moeten in een individueel geval afgewogen worden.

Specifiek ten aanzien van de invulling van de informatievoorziening van het bestuursorgaan
geldt dat sprake is van een objectieve toets: het is niet aan het bestuursorgaan om
te bewijzen of iemand de informatie begrepen heeft, omdat dit een subjectief element
is. Het is wel de bedoeling dat de bestuursorganen voldoende en juiste informatie
verstrekken, waarvan het aannemelijk is dat mensen deze informatie kunnen begrijpen.

Bescherming tegen traag handelen van de overheid

De fracties van PRO, BBB en FvD vragen naar de toepassing van de bescherming tegen traag handelen van de overheid.
Het bestuursorgaan moet een duidelijke melding van een betrokkene, of een duidelijk
signaal vanuit direct toegankelijke systemen binnen zes maanden verwerken. Een concreet
signaal betekent dat er geen nader onderzoek nodig is om de uitkering aan te passen.
Als het bestuursorgaan langer doet over het verwerken van het signaal, dan mag het
meerdere niet teruggevorderd worden. De termijn van zes maanden sluit aan bij de huidige
praktijk. Een kortere termijn zou het uitvoeringsproces teveel onder druk zetten,
terwijl een langere termijn de betrokkene onvoldoende beschermt. Omdat dit onderdeel
aansluit bij de reeds geldende praktijk zijn er geen financiële effecten te verwachten
ten gevolge van deze keuze.

Evenredigheidsbeginsel en dringende redenen-bepaling

De fracties van CU en PRO vragen naar de invulling van het evenredigheidsbeginsel en de toepassing van de dringende
redenen-bepaling. Voor het onderdeel terugvordering in het bijzonder geldt dat de
voorstellen voor wijziging van het wettelijk kader zijn ingegeven vanuit de invulling
en toepassing van het evenredigheidsbeginsel. De evenredigheidstoets houdt in dat
een besluit geen onevenredige gevolgen mag hebben voor de betrokkene, in verhouding
tot de met het besluit te dienen doelen. Dit vergt dat de uitvoering een belangenafweging
maakt, op basis van omstandigheden die de betrokkene onder de aandacht brengt. In
de uitvoeringspraktijk betekent dit dat UWV, de SVB en gemeenten bij tekenen van onevenredigheid
actief contact opnemen met de betrokkene.

Voor de dringende redenen-bepaling geldt dat deze, bij aannemen van het wetsvoorstel,
een andere invulling krijgt dan momenteel het geval is. Omdat het huidige wettelijke
kader weinig ruimte laat voor het afzien van terugvordering of sanctionering, moeten
onevenredige gevallen worden opgelost via de hardheidsclausule. Met de voorgenomen
wijzigingen wordt de dringende redenen-bepaling weer een bepaling die bedoeld is voor
uitzonderingsgevallen.

Invulling dringende redenen-bepaling

Een voorbeeld uit de uitvoeringspraktijk is een meisje wier vader is overleden. Na
het wegvallen van vader mishandelde haar moeder haar geestelijk en fysiek. Het meisje
moest het huishouden doen. Zij beschikte over een uitkering. Zij probeerde weg te
komen uit de situatie, onder meer door meldingen te doen bij Veilig Thuis. Op een
gegeven moment kwam de erfenis vrij van haar vader. Deze was voor haar bestemd, maar
haar deel belandde bij haar moeder. De erfenis was bedoeld voor haar levensonderhoud
maar omdat de erfenis in handen kwam van haar moeder bleef ze afhankelijk van een
uitkering. De uitkering had eigenlijk stopgezet moeten worden. Op enig moment werd
geconstateerd dat de uitkering hierdoor onterecht verstrekt werd. Deze moest teruggevorderd
worden. Het bestuursorgaan heeft in die situatie besloten om wegens dringende redenen
af te zien van terugvordering. Dit meisje kon daardoor een nieuwe start maken.

Een ander voorbeeld uit de uitvoeringspraktijk is een geval waarin een man en een
vrouw een gezamenlijke uitkering ontvingen. De man werkte zwart. De vrouw had thuis
niets te zeggen. De vrouw ontvluchtte de situatie en verhuisde naar een andere plaats.
Ze belandde in een blijf-van-mijn-lijfhuis. Het zwartwerken van de man kwam aan het
licht. Ook dit leidde tot het stopzetten van de uitkering. In dit geval zou een terugvordering
moeten volgen vanwege de neveninkomsten. Het bestuursorgaan zag wegens dringende redenen
af van de terugvordering op de vrouw omdat zij op geen enkele wijze verantwoordelijk
kon worden gehouden voor het feit dat haar man werkte en zij niet geprofiteerd heeft
van de verzwegen inkomsten van haar man.

Kwijtschelding

De fracties van PVV en FvD stellen verschillende vragen over de termijn van de kwijtscheldingsbevoegdheid. Hiervoor
geldt dat sprake is van een bevoegdheid voor het bestuursorgaan na vijf jaar. Deze
termijn is gekozen om recht te doen aan het maatschappelijk belang van terugvordering
en het perspectief van een individu op een schuldenvrije toekomst. Het is mogelijk
dat de bestuursorganen een langere termijn hanteren voor gevallen waar aantoonbaar
sprake is van opzet of grove schuld. Door gebruik te maken van een bevoegdheid, is
maatwerk mogelijk in individuele gevallen.

Sanctioneren

Vergisrecht

De fracties van SGP en FvD vragen naar de risico’s van een open norm bij het vergisrecht. Hierbij merk ik op
dat er geen letterlijk recht ontstaat waar iemand aanspraak op kan maken. Er is gekozen
om de ruimte voor toepassing van deze norm bij de bestuursorganen te laten. Een vergissing
laat zich moeilijk definiëren. Het betreft een menselijke handeling die afhankelijk
is van context en omstandigheden. Dit is direct ook de reden om geen concreet recht
in het leven te roepen waar iemand een beroep op kan doen: de bewijslast van een dergelijke
subjectieve norm kan niet bij het bestuursorgaan komen te rusten. Het is aan de betrokkene
om aannemelijk te maken dat sprake is van een vergissing, waarna het bestuursorgaan
dit kan beoordelen. Indien de betrokkene en het bestuursorgaan het hier niet over
eens kunnen worden, is het uiteindelijk aan de rechter om een oordeel te vellen over
de inbreng van de betrokkene en over de vraag of het bestuursorgaan in redelijkheid
tot de getrokken conclusie heeft kunnen komen.

Passend sanctioneren

De fracties van JA21, PVV, Keijzer en FvD vragen of er wel daadwerkelijk sancties opgelegd zullen worden, met de ruimte die
in het wetsvoorstel geboden wordt, of dat het enkel bij afzien van sanctioneren en
waarschuwingen blijft. Het doel van sanctionering is leedtoevoeging in geval van een
boete en het bevorderen van gedragsverandering bij de boete en de maatregel. Of deze
doelen gediend kunnen worden met een specifieke sanctie is een individuele beoordeling.
Dit moet gemotiveerd worden aan de hand van het afwegingskader. Een schriftelijke
waarschuwing is in dit verband ook een sanctie. In de voorgestelde systematiek wordt
expliciet niet gekozen om een escalatieladder te introduceren waarbij de verschillende
stappen worden voorgeschreven. Het is juist de bedoeling dat op basis van het afwegingskader
recht wordt gedaan aan iedere overtreding. Daarbij speelt uiteraard mee of iemand
eerder in aanraking is gekomen met handhaving, de specifieke omstandigheden en binnen
welke context een overtreding begaan wordt. Juist bestuursorganen hierin flexibiliteit
te geven draagt bij aan een rechtvaardig handhavingsstelsel in de sociale zekerheid.

Hierbij merk ik op dat het aanpakken van misbruik onverminderd belangrijk blijft.
Om de uitvoering hierbij houvast te geven is in de wet een aantal specifieke gedragingen
opgenomen, waarbij wordt teruggevorderd en een boete wordt opgelegd of aangifte wordt
gedaan, namelijk:

– Een aanvraag met vervalste documenten;

– Structurele verzwegen inkomsten;

– Het verzwijgen van vermogen;

– Samenloop met strafrecht, en;

– Gedragingen ten gevolge van opzet en grove schuld.

Bij deze strafverzwarende overtredingen is een boete de aangewezen reactie. In ernstige
gevallen kan een zaak in het strafrecht opgepakt worden.5

Illustratie ten aanzien van toepassing Boetebesluit

In het voorgestelde Boetebesluit worden nieuwe boetepercentages voorgesteld. Dit heeft
geleid tot vragen of de sanctie die opgelegd kan worden bij misbruik voldoende zwaar
is. Onderstaand geval illustreert de toepassing van het voorgestelde percentage.

Iemand ontvangt twee maanden een bijstandsuitkering. Na controle blijkt dat deze persoon
werkt als schilder, en daarmee zo’n € 2.100,– per maand verdient. Dit leidt ertoe
dat het recht op bijstand wordt ingetrokken, en het onterecht ontvangen bedrag à € 2.802,–
wordt teruggevorderd. De boete bedraagt in dit geval 15% en komt neer op € 420,–.
In totaal moet deze persoon € 3.222,– terugbetalen. Bij een betalingsregeling van
12 maanden komt dit neer op € 268,50 per maand. Dit is ongeveer 12% van zijn inkomen
per maand.

De D66-fractie vraagt in dit verband specifiek hoe «opzet» uitgelegd moet worden. Juridisch is er
geen wijziging beoogd, maar is ervoor gekozen om een aantal specifieke gedragingen
aan te wijzen waarvan aannemelijk is dat geen sprake is van een fout of vergissing.
De Centrale Raad van Beroep wijst er al op dat opzet in het bestuursrecht hetzelfde
uitgelegd moet worden als in het strafrecht. Ongeacht het toegepaste handhavingsregime
moet de gedraging altijd bewezen worden, waarbij bij twijfel in het voordeel van de
betrokkene beslist wordt. De rechtsbescherming wordt met de voorgestelde wijziging
juist versterkt, omdat een betrokkene meer duidelijkheid heeft over de onderbouwing
van de sanctie, het recht heeft een zienswijze naar voren te brengen en altijd toegang
heeft tot een rechterlijke toets.

In dit kader vraagt de fractie van JA21 waarom «recidive» uit het wetsvoorstel is gehaald. Dit klopt niet. In het wetsvoorstel
wordt juist aangegeven dat de boete bij recidive binnen vijf jaar kan worden verhoogd,
namelijk een boete tot € 11.000,- (de derde categorie van artikel 23 van het Wetboek
van Strafrecht) in plaats van € 5.500,- (de tweede categorie van artikel 23 van het
Wetboek van Strafrecht). Wel is de recidivebepaling een bevoegdheid geworden in plaats
van een verplichting. De insteek hierachter is dat het bestuursorgaan moet beoordelen
of een herhaalovertreding het gevolg is van niet willen naleven, of dat er een andere
reden is voor de herhaling zoals het niet kunnen naleven of het niet begrijpen. Deze
afweging kan niet op wetsniveau gemaakt worden. Daarom creëer ik op dit punt een bevoegdheid.

Misdragingen jegens ambtenaren

De fractie van JA21 stelt enkele vragen over de keuzes die gemaakt worden in het kader van de misdraging
jegens de ambtenaar, en in het bijzonder waarom het voorstel een keuze voorschrijft
tussen bestraffing via het strafrecht en het bestuursrecht. In het huidige stelsel
staan beide routes nog open. Dit betekent dat er zowel aangifte kan worden gedaan,
om een straf te geven, als een verlaging kan worden toegepast, om gedragsverandering
te bewerkstelligen. Een misdraging jegens een ambtenaar is dermate ernstig dat deze
bestraft moet worden. Het is echter verboden om eenzelfde gedraging zowel via het
strafrecht als via het bestuursrecht te bestraffen. In het kader van de Participatiewet
is in de rechtspraak geoordeeld dat de huidige constructie indruist tegen algemene
rechtsprincipes.6 Om te voorkomen dat bestuursorganen bij dergelijke ernstige feiten zonder middelen
komen te staan om in te grijpen, heb ik afgewogen dat bij ernstige misdragingen het
strafrecht de aangewezen reactie is. Op het moment dat iemand zich schuldig maakt
aan een dergelijk zwaarwegend feit, dan dient het zwaarste strafregime toegepast te
worden, en dat is het strafrecht. Indien het bestuursorgaan besluit om bestuursrechtelijke
handhaving toe te passen en geen aangifte te doen, is er ruimte om een passende verlaging
van de uitkering toe te passen. Deze verlaging wordt dan tevens gezien als straf.

Uitvoering en monitoring

Uitvoering en implementatie

De fracties van CDA, D66, VVD, BBB, PVV, SGP en FvD vragen hoe uniformiteit in de uitvoering bewerkstelligd wordt. Het doel van dit wetsvoorstel
is om balans te vinden tussen uniformiteit in de uitvoering en maatwerk in individuele
gevallen. Met andere woorden, er moet geen sprake zijn van willekeur. UWV, de SVB
en de VNG stemmen de invulling van de vrije beleidsruimte in beleidsregels met elkaar
af. Hierdoor kunnen onverklaarbare verschillen voorkomen worden. Uiteraard kan het
wel zijn dat een specifieke doelgroep vraagt om een andere invulling, hier is dan
ook ruimte voor. Om uniformiteit tussen gemeenten te bevorderen maakt VNG een modelverordening
en een handreiking voor gemeenten.

De fracties van CU en SGP vragen hoe de benodigde cultuurverandering ondersteund wordt. Dit wetsvoorstel vraagt
om een andere manier van werken. Samen met Divosa, de VNG en SAM7 zet ik in op verschillende manieren om het wetsvoorstel zorgvuldig te implementeren
bij gemeenten. Hierin wordt expliciet ingezet op het aanbieden van kennis en het ondersteunen
van vakmanschap en de cultuurverandering. Om gemeenten zo goed mogelijk te ondersteunen
wordt waar mogelijk gebruik gemaakt van de bijeenkomsten die in het kader van Participatiewet
in balans zijn ingezet, omdat deze al herkenbaar zijn. UWV en de SVB werken ook aan
een breed implementatietraject, waarbij aandacht wordt besteed aan cultuur, opleiding
en concrete werkinstructies.

De fracties van CDA en D66 vragen naar de invulling van de gesprekken tussen uitvoerders. UWV, de SVB, de VNG,
Divosa en SAM hebben allen aangegeven dat uniforme wetsuitleg belangrijk is. Divosa
faciliteert in dit kader afstemmingstafels. Het doel hiervan is om verschillen in
interpretaties boven tafel te krijgen en waar mogelijk alsnog tot een uniforme uitleg
te komen. Verschillen zullen op punten blijven bestaan. Voor zover deze uitlegbaar
zijn, is dit ook niet erg.

De fracties van CDA, FvD, Keijzer, PVV en BBB vragen of de bestuursorganen de nieuwe manier van handhaven kunnen uitvoeren en of
daar voldoende mensen voor zijn. Het korte antwoord hierop is ja. Op basis van de
uitvoeringstoetsen en gesprekken na wijzigingen ten gevolge van de uitvoeringstoetsen
is geconcludeerd dat het wetsvoorstel en de daarop te baseren besluiten uitvoerbaar
zijn. UWV, de SVB en VNG zijn nauw betrokken geweest bij de totstandkoming van dit
wetsvoorstel en hun input is op meerdere punten bepalend geweest voor de gemaakte
keuzes. De gevraagde financiële middelen zijn vrijgemaakt. Zij verwachten dat er voldoende
handhavingscapaciteit is om de handhaving op orde te houden.

De fracties van PRO en VVD vragen welke invloed het wetsvoorstel heeft op de fouten die geconstateerd zijn en
nog steeds gemaakt worden in de uitvoering en hoe de kwaliteit van de uitvoering verbeterd
kan worden. Het wetsvoorstel geeft meer ruimte om terugvorderingen te matigen, en
bij groepen kan worden beoordeeld of een herstelactie nodig is in welk geval gekozen
kan worden om af te zien van terugvordering bij een algemene maatregel van bestuur.
Daarbij wordt gekeken naar evenredigheid, de rol van de overheid en de persoonlijke
situatie van betrokkene. Ten aanzien van de kwaliteit van uitvoering hebben UWV, de
SVB en gemeenten het interne proces rondom kwaliteitsmanagement en audits verbeterd.
Zo wordt bij UWV de kwaliteit gemonitord met specifieke kwaliteitscontroles, via onder
andere signalen uit de menselijke maat monitor en de maatwerkplaats haalt UWV input
op voor het verbeteren van processen die door andere controles niet opgemerkt zijn.
Uw Kamer wordt hierover geïnformeerd door middel van de Stand van de uitvoering sociale
zekerheid voor UWV en de SVB, en het CBS verstrekt per kwartaal inzicht in de gemeentelijke
uitvoeringspraktijk.

Specifiek over gemeenten vragen de fracties van PRO, D66 en FvD hoe voorkomen wordt dat financiële doelen een rol spelen bij handhaving. Het opleggen
van een boete moet altijd onderbouwd worden in een individueel besluit. Daarbij is
het volgens de begrotingsregels niet toegestaan om boete-inkomsten te gebruiken om
een begroting rond te krijgen. Hierop wordt specifiek gemonitord, gezamenlijk met
de VNG.

Monitoring

De fracties van CU, CDA, VVD en JA21 vragen naar verschillende punten omtrent monitoring en de datum van inwerkingtreding.
Als het wetsvoorstel voor het zomerreces door uw Kamer wordt aangenomen, dan is het
met een voortvarende behandeling in de Eerste Kamer mogelijk om per 1-1-2027 in werking
te treden. Na inwerkingtreding worden de effecten op burgers, uitvoering en financiën
gemonitord. Na 1,5 jaar zal een invoeringstoets gestart worden en na 5 jaar een evaluatie.
Daarnaast ben ik continu in gesprek met de uitvoering, dus eventuele signalen over
ongewenste effecten komen doorlopend binnen.

Overige onderwerpen

Risicoprofilering en maatregelen tegen discriminatie

De fracties van DENK, PVV en PRO vragen naar risicoprofilering en maatregelen tegen discriminatie. Op dit onderwerp
gebeurt al veel, zoals ook toegelicht in een brief door de Staatssecretaris van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties.8 De Staatssecretaris geeft in deze brief aan dat hij onderzoek doet of een wettelijke
grondslag de bescherming van mensenrechten in bepaalde gevallen kan verbeteren. Het
onderhavige wetsvoorstel raakt niet aan toezicht, controle of het gebruik van risicoselecties.

Relaterend hieraan vraagt de fractie van de Groep Markuszower hoe de bedragen die aan sociale zekerheid uitbetaald worden verdeeld worden over
Nederlandse en niet-Nederlandse nationaliteit. Het stelsel van sociale zekerheid maakt
dit onderscheid niet: er is geen onderscheid naar land van herkomst of andere kenmerken
die het mogelijk maken om nationaliteit te onderkennen. Het is daarom niet mogelijk
om uitgaven aan sociale zekerheid uit te splitsen naar achtergrondkenmerken.

Bezwaartermijn en toegang tot recht

De PRO-fractie vraagt naar twee specifieke aanbevelingen vanuit de Parlementaire enquête Fraudebeleid
en Dienstverlening, namelijk het verruimen van de bezwaartermijn en de toegang tot
recht. De gebruikelijke bezwaartermijn in het bestuursrecht is zes weken. Deze uniforme
termijn loslaten is verwarrend en voegt complexiteit toe. Iemand kan redenen aandragen
waarom in een individueel geval een overschrijding van die termijn geaccepteerd moet
worden – dit is de verschoonbare termijnoverschrijding. Het is belangrijk dat iedereen
in Nederland toegang heeft tot het recht. Toegang tot bezwaar en beroep is hierin
belangrijk, maar veel problemen kunnen ook opgelost worden met snelle en laagdrempelige
hulp, bijvoorbeeld van het Juridisch Loket, sociaal raadslieden of rechtswinkels.
Het Juridisch Loket is aanwezig op steeds meer plekken, met 31 vestigingen en 25 servicepunten
over het land verspreid. Daarnaast wordt een verkenning uitgevoerd naar hoe een landelijk
dekkend netwerk van sociaaljuridische en laagdrempelige financiële dienstverlening
eruit zou kunnen zien.9 Begin 2027 wordt uw Kamer hierover nader geïnformeerd.

Toepassing Anw

De SGP-fractie vraagt hoe de Minister met spoed het gat in de wet kan dichten waarin de SVB nabestaandenuitkeringen
(Anw) verdeelt onder meerdere weduwen uit polygame huwelijken in Marokko en Tunesië.
Hoewel de Wet tegengaan huwelijksdwang uit 2015 bedoeld was om de erkenning van polygame
huwelijken in Nederland te beperken waar er voldoende aanknoping was met de Nederlandse
rechtsorde, oordeelde de rechter dat dit niet automatisch betekende dat het recht
op een nabestaandenuitkering Anw daarmee verviel.

De Wet tegengaan huwelijksdwang heeft tot doel om te beperken dat Nederlandse regels
polygamie erkennen of faciliteren. Dat uitgangspunt staat voor dit kabinet nog steeds.
Polygame huwelijken passen niet bij onze rechtsorde en passen niet bij de bedoeling
van de Wet tegengaan huwelijksdwang.

De rechter heeft geoordeeld dat de huidige wettekst onvoldoende expliciet is om in
alle gevallen te voorkomen dat de SVB een Anw-uitkering moet verdelen over meerdere
weduwen. Dat is een signaal dat ik serieus neem.

Daarom neem ik het initiatief om de Anw zodanig aan te passen dat dit gat voor zover
mogelijk wordt gedicht. Daarnaast kijken we ook breder binnen de sociale zekerheid
naar waar zich tegenstrijdigheden met de Wet tegengaan huwelijksdwang voordoen.

Woonlandbeginsel

Ik blijf mij hard maken voor het verminderen van de export van gezinsbijslagen. Ik
pleit ervoor om vaker het woonland van het kind de gezinsbijslagen te laten betalen.
Door het woonland exclusief of prioritair bevoegd te maken, zal er minder export van
gezinsbijslagen zijn vanuit Nederland. Het is een van de voorstellen die is gedaan
in een non-paper dat vorig jaar in de EU is gedeeld.10 Dit paper met moderniseringsvoorstellen voor de sociale zekerheid vormt de huidige
inzet voor de coördinatie van de Europese sociale zekerheid.

Amendementen

Uw Kamer heeft, op het moment van schrijven, negen amendementen ingediend. Ik geef
hieronder de appreciatie per amendement. Deze appreciaties zien op de huidige vorm
van de amendementen. Indien de indieners de tekst zodanig wijzigen dat de genoemde
risico’s worden ondervangen, ben ik uiteraard bereid de appreciatie opnieuw te bezien.

36 785-08, Ceder (CU) over een ambtshalve evenredigheidstoets bij een terugvordering
hoger dan de uitkering over het laatste kwartaal.

Dit amendement moet ik ontraden omdat het onuitvoerbaar is en het daarnaast onduidelijk
is of het gestelde doel gediend wordt. Het amendement betekent een grote verzwaring
van de uitvoeringslast, waardoor hier grote financiële gevolgen aan zitten. Om de
exacte verzwaring in kaart te brengen zouden uitvoeringstoetsen gedaan moeten worden,
maar een eerste raming komt uit op meerkosten van € 25 miljoen. Dit komt doordat per
terugvorderingsbeslissing veel meer werk gedaan moet worden, door mensen actief te
benaderen en omstandigheden uit te vragen. De beoordeling hiervan kost ook tijd en
is bovendien hoger gekwalificeerd werk. Daarbij speelt de afweging dat enkel de hoogte
van de vordering niet op onevenredigheid wijst, maar in de praktijk juist sprake is
van een samenspel van omstandigheden die het bestuursorgaan meeneemt in de beoordeling
op evenredigheid. Het amendement verschuift de verantwoordelijkheid van het aandragen
van omstandigheden van de betrokkene naar het bestuursorgaan.

36 785-09, Ceder (CU) over voorhang Boetebesluit.

Dit amendement geef ik oordeel Kamer. Ik geef u hierbij mee dat de beoogde inwerkingtredingsdatum
onder druk komt te staan indien u dit amendement aanneemt, omdat het tijdpad hierdoor
langer wordt. Het conceptbesluit is op 17 juni met uw Kamer gedeeld.11

36 785-10, Ceder (CU) over het toevoegen van toerekenbaarheid aan het afwegingskader.

Dit amendement moet ik ontraden omdat de toevoeging niet in lijn is met het wettelijk
stelsel en de toevoeging een psychologische toets vergt van de bestuursorganen. Hiertoe
zijn zij niet in staat en mogelijk niet bevoegd. Ten aanzien van de uitvoerbaarheid
zou op dit punt een uitvoeringstoets noodzakelijk zijn.

36 785-11, Heutink (Groep Markuszower) over monitoring iedere twee jaar.

Dit amendement geef ik oordeel kamer. De voorgestelde monitoring sluit aan bij de
wens om de uitvoering periodiek inzichtelijk te maken. Ik merk daarbij op dat bestuursorganen
al over relevante informatie beschikken en dat we in de uitwerking zullen borgen dat
dit binnen de bestaande processen kan worden opgevangen.

36 785-12, Ergin (DENK) over het begrijpen van verplichtingen.

Dit amendement moet ik ontraden, omdat hiermee een onmogelijke bewijslast bij de bestuursorganen
wordt gelegd. Het is niet mogelijk om te bewijzen dat iemand verplichtingen begrijpt.
Handhaving wordt hiermee onmogelijk gemaakt.

36 785-13, Schenk (FvD) over een schriftelijke informatieverplichting.

Dit amendement moet ik ontraden, omdat het ongedekt is. Er is sprake van toenemende
structurele uitvoeringslasten, omdat bij iedere verstrekking van informatie tevens
een brief verzonden moet worden. Deze kosten zijn niet gedekt.

36 785-15, Neijenhuis (D66) over het vergisrecht.

Dit amendement moet ik ontraden, omdat de verwachting is dat dit in de praktijk een
juridische verschuiving van bewijslast inhoudt. Indieners beogen de term «vergissing»
meer objectief te laten beoordelen door een rechter en hebben geen intentie om een
rechtsvermoeden te introduceren. Door de wijziging wordt het echter aannemelijk dat
als iemand aangeeft zich vergist te hebben, het aan het bestuursorgaan is om te bewijzen
dat hier geen sprake van was. Dit is een onmogelijke bewijsopdracht, die bovendien
naar verwachting meer bezwaar- en beroepszaken tot gevolg heeft. Dit leidt ertoe dat
er een structurele toename van uitvoeringskosten en kosten voor de rechterlijke macht
te verwachten is, ten gevolge van dit amendement. Deze worden grofweg ingeschat op
€ 20 miljoen.

36 785-16, Van Ark (CDA) over een kan-bepaling bij afzien van sanctioneren.

Dit amendement geef ik oordeel Kamer. Ik geef u hierbij mee dat de wijziging bestuursorganen
meer flexibiliteit geeft om te sanctioneren, als zij constateren dat sprake is van
een vergissing, het zelf melden of als een sanctie geen doel dient.

36 785-17, Ceulemans (JA21) over maximaal 1 waarschuwing.

Dit amendement moet ik ontraden, omdat het indruist tegen de systematiek van de stelselwijziging.
Met de herziening van het handhavingsstelsel is beoogd om geen wettelijke escalatieladder
in te richten, maar bestuursorganen ruimte te geven om passend te sanctioneren. Dit
amendement doet dat wel, en geeft bovendien zeer weinig ruimte aan de bestuursorganen
om een eigen inschatting te maken van een voorliggende casus.

Afsluitend

Met bovenstaande heb ik de door u gestelde vragen beantwoord. Ik merk nog op dat meerdere
partijen vragen hebben gesteld over de Parlementaire enquête Fraudebeleid en Dienstverlening
en hoe ik hierop reflecteer als lid van de commissie versus Minister. Op dit onderwerp
kom ik in mijn eerste termijn terug.

De Minister van Werk en Participatie, A.A. Aartsen