Brief regering : EU en Zwitserland

Nr. 3344
BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 6 februari 2026

Op 13 juni jl. heeft de Europese Commissie (hierna: Commissie) een voorstel gedaan
voor een raadsbesluit betreffende de ondertekening namens de EU van een breed pakket
aan overeenkomsten met Zwitserland. Naar verwachting zal het besluit eind februari
2026 in de Raad ter besluitvorming voorliggen. Met deze brief informeer ik u, mede
namens de Staatssecretaris Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp, over de inhoud
van het akkoord, de kabinetsappreciatie en de voorziene besluitvorming hierover.

Afronding van de onderhandelingen en vervolgstappen

Zoals geanticipeerd in het Verslag van de Raad Algemene Zaken op 17 december 2024
en toegelicht in de Voortgangsrapportage Handelsakkoorden van januari 20251, is op 20 december 2024 een onderhandelaarsakkoord bereikt tussen de Commissie en
Zwitserland. Het gaat om een breed pakket aan overeenkomsten ter modernisering en
verdieping van de huidige akkoorden tussen de EU en Zwitserland. Vervolgens heeft
de Commissie een voorstel gedaan voor een Raadsbesluit betreffende de ondertekening
namens de EU van deze akkoorden.

Op basis van de inhoud van het akkoord stelt de Commissie een EU-only akkoord voor,
omdat de Unie bevoegd is op alle gebieden die onder de overeenkomsten en protocollen
in dit voorstel vallen. Bij een EU-only akkoord is ratificatie door de lidstaten niet
nodig vanwege de exclusieve bevoegdheid van de EU. De Commissie baseert het voorgestelde
Raadsbesluit op artikel 218, lid 5 en lid 8 van het EU-Werkingsverdrag (VWEU) betreffende
de ondertekening van akkoorden (procedurele rechtsgrondslag) en artikel 217 VWEU betreffende
het tot stand brengen van een associatie (materiële rechtsgrondslag). Dit betekent
dat de Raad besluit met unanimiteit. Na ondertekening van het akkoord, stelt de Raad
op voorstel van de Commissie een besluit tot sluiting van het akkoord vast. De Raad
zal dit doen na goedkeuring door het Europees Parlement (artikel 218, lid 6, VWEU).

Kabinetsinzet

In het BNC-fiche van 16 februari 2024 over de aanbeveling van de Commissie over het
openen van onderhandelingen ging het kabinet in op de merites van akkoorden met Zwitserland
ter verdieping, modernisering en consolidatie van de relatie2. Zwitserland is immers een belangrijk partnerland vanwege de socio-culturele en economische
verbondenheid. Daarnaast heeft Zwitserland een bijzondere positie omdat het reeds
op deelterreinen geïntegreerd is in de EU interne markt en onderdeel uitmaakt van
Schengen. In het BNC-fiche oordeelde het kabinet positief over het openen van onderhandelingen
vanwege de beperkingen van de bestaande akkoorden en het uitblijven van aanvullende
afspraken op nieuwe terreinen. Het kabinet steunde de Commissie in het onderhandelen
van gemoderniseerde akkoorden, inclusief institutionele bepalingen die de integriteit
van de interne markt garanderen, een raamwerk voor een financiële bijdrage aan het
beperken van economische en sociale ongelijkheden en associatie van Zwitserland bij
Unieprogramma’s.

Het kabinet heeft zich gedurende de onderhandelingen in lijn met het BNC-fiche ingezet
voor het bewaken van de integriteit van de interne markt en een gelijk speelveld.
Toegang tot de interne markt van de EU geeft rechten aan Zwitserse burgers en bedrijven,
maar komt ook met verplichtingen. In dit kader streefde de Commissie naar aanvullende
afspraken die de afstemming, implementatie en handhaving van EU-acquis3 waarborgen en naar afspraken over staatssteun. Het kabinet steunde deze inzet van
de Commissie. Gedurende de onderhandelingen heeft het kabinet specifiek ingezet op
het bereiken van Zwitserse associatie bij Unieprogramma’s waaronder Horizon Europe.
Dit was voor het kabinet een belangrijk aandachtspunt binnen het bredere pakket, gezien
de nauwe samenwerking met Zwitserland op het gebied van onderzoek en innovatie.

Inhoud van het akkoord

Wijziging bestaande overeenkomsten op gebieden van de interne markt

Om de gewenste verbeteringen door te voeren, zijn de onderhandelaars tot extra garanties
gekomen in de overeenkomsten die Zwitserse deelname aan de interne markt mogelijk
maken. De bestaande overeenkomsten waarin de onderstaande afspraken zijn opgenomen
betreffen de overeenkomst over het vrije verkeer van personen, de overeenkomst inzake
luchtvervoer, de overeenkomst inzake landvervoer en de overeenkomst inzake overeenstemmingsbeoordelingen.
De afspraken worden ook opgenomen in de voorgestelde nieuwe overeenkomsten op gebieden
van de interne markt, welke verderop worden toegelicht.

Het gaat om institutionele afspraken die zien op de implementatie, het waarborgen
van uniforme interpretatie en de naleving van dynamische afstemming van EU-acquis4. Besluiten over de afstemming van EU-acquis verlopen via een gemengd comité waarin
beide verdragspartijen zitting hebben. Een geschillenbeslechtingsmechanisme moet onenigheid
over de implementatie van afspraken in goede banen leiden, met als laatste redmiddel
de mogelijkheid om het desbetreffende of één van de andere akkoorden te beëindigen.
Met een dergelijke nieuwe afspraak worden de verschillende bestaande en toekomstige
akkoorden met betrekking tot Zwitserse deelname aan de EU interne markt onderling
gekoppeld. Zwitserland krijgt tevens toegang tot relevante agentschappen en informatiesystemen.
Dit gaat gepaard met een financiële bijdrage aan de economische en sociale cohesie
van de EU. Daarnaast zijn de Commissie en Zwitserland overeengekomen dat horizontale
afspraken over staatssteun worden opgenomen in de nieuwe en bestaande akkoorden met
betrekking tot de interne markt.

De bestaande overeenkomst over vrij verkeer van personen en detachering van werknemers
voorziet reeds in de dynamische afstemming van EU-acquis. In de gewijzigde overeenkomst
zijn onder andere afspraken gemaakt over een aangepaste vrijwaringsclausule. Deze
clausule kan in werking worden gesteld op verzoek van een van beide partijen bij zeer
ernstige economische of sociale problemen die voortvloeien uit de toepassing van de
overeenkomst. Als hier een verschil van mening is en partijen niet tot een oplossing
komen, is het aan het scheidsgerecht hierover te oordelen en te bezien of vrijwaringsmaatregelen
gerechtvaardigd zijn.

Nieuwe overeenkomsten op gebieden van de interne markt

Het nieuwe akkoord op het gebied van elektriciteit faciliteert integratie van Zwitserland
in de EU-elektriciteitsmarkt. De bovengenoemde institutionele afspraken wat betreft
de afstemming, uniforme toepassing en handhaving van EU-acquis en staatssteun zijn
hier ook van toepassing. Hiertoe zal Zwitserland onderdeel uitmaken van alle handelsplatformen
en entiteiten voor coördinatie. Het bevorderen van handel in elektriciteit middels
deze nieuwe overeenkomst kan bijdragen aan de leveringszekerheid van elektriciteit,
de transitie naar een duurzame energievoorziening en lagere elektriciteitsprijzen
in de Unie. Zwitserland dient hiertoe ten minste hetzelfde beschermingsniveau van
het milieu in de elektriciteitssector te handhaven als het EU-acquis biedt. Het voorgestelde
akkoord voorziet onder andere in een overgangsregeling om de capaciteitsreserves in
Zwitserland in lijn te brengen met EU-acquis. Daarnaast bevat het akkoord één uitzondering
op de dynamische afstemming van EU-acquis, opdat Zwitserland maatregelen kan treffen
ter bescherming van leveringszekerheid mits deze maatregelen noodzakelijk, proportioneel
en niet handelsverstorend zijn.

Het nieuwe akkoord over een gemeenschappelijk voedselveiligheidsgebied vervangt verschillende
huidige akkoorden door één akkoord dat de gehele voedselketen bestrijkt. Dieren, planten,
voedsel en veevoer zullen tussen de EU en Zwitserland circuleren volgens dezelfde
regels als in de EU. Zendingen uit derde landen zullen bij aankomst in Zwitserland
aan dezelfde sanitaire en fytosanitaire controles worden onderworpen als in de EU-lidstaten.
Zwitserland zal daartoe het EU-acquis dat betrekking heeft op de gehele voedselketen
overnemen en toepassen. Er is een uitzondering voor het toestaan van hormoonvlees
op de markt opgenomen voor Zwitserland. Deze uitzondering bestaat echter al onder
het huidige akkoord. Het nieuwe akkoord verandert dus niets aan de status van hormoonvlees
op de EU markt, dit is niet toegestaan en dat blijft zo. De Commissie heeft aangegeven
deze uitzondering nauwgezet te monitoren.

Gezondheidsovereenkomst

Met een akkoord over gezondheid wordt samenwerking op het gebied van ernstige grensoverschrijdende
gezondheidsdreigingen bevorderd. Zwitserland krijgt toegang tot relevante EU-informatiesystemen
zoals het Gezondheidsbeveiligingscomité en het Europees Centrum voor ziektepreventie
en -bestrijding. Het betreft geen overeenkomst inzake de interne markt, desondanks
zijn ook hier bepalingen opgenomen over de dynamische afstemming van het relevante
EU-acquis.

Overeenkomst inzake cohesie

Zwitserland draagt momenteel reeds financieel bij aan het verminderen van sociale
en economische ongelijkheid tussen regio’s van de Unie. Van Zwitserland wordt een
cohesiebijdrage gevraagd, omdat het toegang krijgt tot deelterreinen van de interne
markt. Het cohesiebeleid wordt gezien als een belangrijk element van de interne markt,
vanuit de kennis dat niet alle werknemers, bedrijven en regio’s hier evenveel van
profiteren. Het cohesiebeleid probeert daarom om convergentie tussen Europese regio’s
te vergroten door sociaaleconomische onevenwichtigheden terug te dringen.

Met de nieuwe overeenkomst worden kaders geboden voor het berekenen van de toekomstige
financiële bijdrage door Zwitserland, inclusief een geschillenbeslechtingsmechanisme.
De Zwitserse bijdrage zal 375 miljoen EUR per jaar bedragen voor de periode van de
inwerkingtreding van het pakket tot 2036. Daarnaast heeft Zwitserland tussen 2024
en het moment van inwerkingtreding een bijdrage van 140 miljoen EUR per jaar geleverd.
Na inwerkingtreding en tot 2029 zal Zwitserland een extra bijdrage van 375 miljoen
EUR per jaar leveren. Deze bijdrage levert Zwitserland via projecten gericht op het
reduceren van sociale en economische ongelijkheden, en gezamenlijke uitdagingen.

Overeenkomst Unieprogramma’s

Zwitserse en de Commissie zijn een separaat akkoord over de deelname van Zwitserland
aan Unieprogramma’s overeengekomen. Het Raadsbesluit gaat over deelname van Zwitserland
aan het Agentschap voor het ruimtevaartprogramma (EUSPA). De overeenkomst zet hiervoor
de voorwaarden uiteen. In het Raadsbesluit wordt tevens de voorlopige toepassing per
1 januari 2026 voorgesteld van deze overeenkomst indien deze voor 1 juli ondertekend
wordt.

Op 21 oktober jl. heeft de Raad reeds ingestemd met de Zwitserse deelname aan overige
Unieprogramma’s, te weten Horizon Europe, Erasmus+, Euratom, ITER/Fusion for Energy
(F4E), Digital Europe en EU4Health. Sinds de ondertekening van de overeenkomst op
10 november 2025 in Bern, voorziet de overeenkomst in de voorlopige toepassing ervan
met terugwerkende kracht vanaf 1 januari 2025. Het streven was dat Zwitserse toegang
tot Unieprogramma’s en in het bijzonder Horizon Europe per 1 januari 2025 inging.
Daarom was het noodzakelijk dat de Raad over de goedkeuring, sluiting en voorlopige
toepassing van de overeenkomst over Unieprogramma’s besloot voor de rest van het pakket5.

Parlementaire samenwerking en politieke dialoog

Het pakket bevat een protocol dat parlementaire samenwerking mogelijk maakt middels
een gemengd parlementair comité. Dit comité dient als een forum voor dialoog en debat
tussen leden van het Europees Parlement en de Zwitserse Bondsvergadering. Het doel
is om wederzijds begrip van en reflectie over de uitgebreide betrekkingen tussen de
EU en Zwitserland te bevorderen.

Tenslotte zijn de Commissie en Zwitserland een Gemeenschappelijke Verklaring overeengekomen
over het starten van een politieke dialoog op hoog niveau om het begrip van en de
samenwerking over het pakket te bevorderen.

Kabinetsappreciatie van het EU – Zwitserland pakket

Het kabinet is positief over het bereikte onderhandelingsresultaat. De EU heeft baat
bij stabiliteit en goede relaties met haar buren, bijvoorbeeld door middel van brede
partnerschappen en intensievere samenwerking6. Dit geldt ook voor Zwitserland, onder andere gezien de bijzondere geografische positie
ten opzichte van de EU. Daarnaast is een stabiele en voorspelbare relatie tussen de
EU en Zwitserland voor het Nederlandse bedrijfsleven van groot belang. Vanuit dit
oogpunt is het wenselijk dat de EU en Zwitserland hun relatie verder verdiepen en
moderniseren.

Het kabinet kan het voorstel van de Commissie voor een EU-only akkoord volgen, aangezien
sprake is van afstemming van bestaand EU-acquis door Zwitserland en het daarmee terreinen
betreft waarop de EU zijn bevoegdheden heeft uitgeoefend. Ook het gebruik van artikel 217
VWEU als materiële rechtsgrondslag kan het kabinet volgen.

Het kabinet is van mening dat dit pakket aan akkoorden de relatie tussen de EU en
Zwitserland op gewenste wijze verdiept en verstevigt. Het is positief dat deze modernisering
bijdraagt aan consistentie en meer homogeniteit van de individuele akkoorden. De koppeling
van akkoorden, waardoor bij niet-naleving het betreffende of een ander akkoord beëindigd
kan worden, vormt een stevig pressiemiddel. Het raamwerk voor de bijdrage van Zwitserland
aan cohesiefondsen creëert een betere balans tussen rechten en plichten.

Het kabinet zet zich in voor een sterke, duurzame en eerlijke interne markt, waar
Zwitserland op deelterreinen onderdeel van uit maakt. De interne markt is van groot
belang voor onze mondiale concurrentiepositie, een aantrekkelijk vestigings- en ondernemingsklimaat
en draagt bij aan onze welvaart en bestaanszekerheid. Het akkoord bevat de noodzakelijke
waarborgen voor de integriteit van de interne markt en een gelijk speelveld tussen
de EU en Zwitserland. Daarnaast blijft het beschermingsniveau van werkenden en EU-burgers
op basis van de gewijzigde overeenkomsten gewaarborgd conform de inzet van het kabinet.

Voor het kabinet was de associatie van Zwitserland bij Unieprogramma’s en in het bijzonder
Horizon Europe een aandachtspunt, gezien de nauwe samenwerking op het gebied van onderzoek
en innovatie. Nederland heeft ingestemd met het Raadsbesluit over associatie van Zwitserland
bij Unieprogramma’s dat in oktober voorlag.

Samenvattend acht het kabinet dit pakket van akkoorden van belang vanwege de versterking
van de relatie met een gelijkgezinde partner, het verbeteren van de balans in rechten
en plichten, en het behouden van de integriteit van de interne markt. Om deze redenen
is het kabinet voornemens om in te stemmen met de Raadsbesluiten wanneer deze voorliggen
ter besluitvorming.

De Minister van Buitenlandse Zaken,
D.M. van Weel