Brief regering : Verslag Ministeriële Conferentie ESA 2025 en beleidsevaluatie ruimtevaartbeleid 2017-2024

Nr. 101 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 27 januari 2026

Met deze brief informeer ik uw Kamer over de uitkomsten van de Ministeriële Conferentie
2025 (MC25) van de European Space Agency (ESA), die op 26 en 27 november 2025 in Bremen
(Duitsland) heeft plaatsgevonden. Ik stuur deze uitkomsten mede namens de Minister
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de Minister van Defensie.

Daarnaast stuur ik uw Kamer een kabinetsreactie op de uitgevoerde beleidsevaluatie
van het civiele ruimtevaartbeleid van 2017 tot en met 2024.

De Minister van Economische Zaken, V.P.G. Karremans

Verslag Ministeriële Conferentie ESA 2025

Uitkomst MC25

De uitkomst van MC25 laat zien dat Europese landen ruimtevaart nadrukkelijk zien als
een strategische randvoorwaarde. In de huidige geopolitieke context speelt de ruimte
een steeds grotere rol voor onze veiligheid en weerbaarheid, terwijl satellietinfrastructuur
en satellietdata ook voor onze samenleving vitaal zijn: voor logistiek, landbouw,
(veilige) communicatie, weersvoorspellingen, klimaatonderzoek en dijkbewaking.

Tegen deze achtergrond is de Ministeriële Conferentie 2025 (MC25) in Bremen succesvol
verlopen. De ESA-lidstaten hebben afspraken gemaakt over een pakket van € 22,3 miljard
voor de periode 2026–2028. Daarmee ligt het totaal duidelijk hoger dan bij de Ministeriële
Conferentie van 2022 in Parijs, toen het ging om circa € 17 miljard.

Inhoudelijk dragen de programma’s nog sterker dan in de voorgaande jaren bij aan veiligheid
en weerbaarheid, en moeten projecten binnen ESA sneller van ontwikkeling naar toepassing
kunnen komen. Die koers is terug te zien in de keuzes binnen de verschillende ESA-programma’s.
Lidstaten hebben extra inzet gedaan op aardobservatie (met het oog op klimaat, water,
weer en veiligheid en het versterken van de Europese dataketen), op connectiviteit
en veilige communicatie (waaronder optische en lasercommunicatie), op exploratie (het
International Space Station, de maan en Mars) en op technologieontwikkeling (om innovatie
sneller te demonstreren en door te laten stromen naar missies en toepassingen). Daarnaast
is toegang tot de ruimte een zichtbare prioriteit: lidstaten onderstrepen dat Europa
moet kunnen beschikken over een robuuste lanceercapaciteit en een bijbehorend ecosysteem.

De Nederlandse inschrijving bij MC25

In de Kamerbrief voorafgaand aan MC25 is uw Kamer geïnformeerd over de Nederlandse
uitgangspositie. Nederland ging uit van een inschrijving van € 170 miljoen op de ESA-programma’s,
naast de verplichte bijdragen van in totaal € 167,8 miljoen die vanuit EZ en OCW worden
gedaan.

In de aanloop naar de conferentie heeft het kabinet opnieuw gewogen wat nodig is om
de Nederlandse positie binnen ESA te behouden en te versterken. Daarbij is de Lange
Termijn Ruimtevaartagenda (LTR), die brede politieke steun heeft, het uitgangspunt
geweest: Nederland wil gericht investeren in programma’s die bijdragen aan veiligheid
en weerbaarheid, klimaat en leefomgeving, wetenschap, innovatie en het verdienvermogen
van onze kennisinstellingen en bedrijven. Het kabinet heeft die afweging gemaakt op
basis van het onafhankelijke advies van het Netherlands Space Office (NSO), dat voorafgaand
aan elke conferentie adviseert over de Nederlandse inzet en de kansen voor Nederland
binnen ESA. Tegelijkertijd hebben signalen vanuit ESA en uit het Nederlandse ecosysteem
het belang van een stevige Nederlandse bijdrage nogmaals onderstreept. Daarbij weegt
voor het kabinet ook mee dat Nederland als gastland van ESTEC belang heeft bij een
inzet die past bij die positie en bij het blijvend versterken van het ecosysteem rond
Noordwijk. Ook in uw Kamer is in de afgelopen periode, onder meer in het commissiedebat
ruimtevaart van 9 april 2025 en het bijbehorende tweeminutendebat van 2 september
2025, door meerdere leden aandacht gevraagd voor extra investeringen in ruimtevaart,
juist vanwege het groeiende belang van de ruimte voor onze samenleving. Tegen die
achtergrond heeft het kabinet gekozen voor een hogere Nederlandse inschrijving.

Op basis van bovenstaande heeft het kabinet besloten om de Nederlandse inschrijving
op de optionele programma’s te verhogen met € 109 miljoen. De totale Nederlandse inschrijving
op de optionele ESA-programma’s komt daarmee uit op € 282,5 miljoen.1 Daarvan is een aanvullende bijdrage van € 85 miljoen vanuit het Ministerie van EZ.
Vanuit het Ministerie van Defensie is dekking van een aanvullende en incidentele bijdrage
van € 24 miljoen, onder voorwaarden dat de investeringen meetellen met de NAVO-norm,
passen binnen artikel 2 van de ESA-conventie en dat Defensie sturing geeft aan de
inzet van de middelen aan ESA-projecten die voor Defensie meerwaarde opleveren. De
komende maanden zal nader worden onderzocht hoe deze voorwaarden kunnen worden ingevuld.

De Nederlandse inschrijvingen stijgen hiermee met 24% ten opzichte van 2022. Het Nederlandse
aandeel in het totale ESA-budget komt bij MC25 uit op 2,6 procent, tegenover 2,75
procent bij de vorige conferentie. Deze daling komt doordat een aantal grote landen
de bijdrage aan ESA fors heeft verhoogd en het ESA-budget hierdoor harder stijgt dan
de Nederlandse bijdrage.

Nederlandse inschrijvingen per programma

Nederland heeft op MC25 in totaal € 450,3 miljoen ingeschreven tijdens de conferentie.
Daarmee blijft Nederland breed actief binnen ESA in de samenwerking met andere lidstaten
en sluit de verdeling van de middelen aan bij de prioriteiten die in de eerdere Kamerbrief
met kabinetsinzet zijn toegelicht.

Verplichte programma’s

Voor de periode 2026–2028 gaat het om een bijdrage van € 65,4 miljoen voor Basic Activities
en Kourou (EZ) en € 102,4 miljoen voor Science (OCW). De verplichte bijdrage voor
Basic Activities is uiteindelijk € 3,5 miljoen lager uitgevallen dan verwacht. Dit
bedrag is overgeheveld naar het budget voor de optionele ESA-programma’s. Het totale
bedrag voor het Science-programma is onder druk van enkele lidstaten in de onderhandelingen
minder gegroeid dan waar ESA oorspronkelijk op had ingezet. Daardoor is de Nederlandse
bijdrage € 2 miljoen lager uitgevallen dan de oorspronkelijke inzet van € 104,4 miljoen.

Aardobservatie – € 66 miljoen

Nederland investeert in FutureEO en aanverwante aardobservatieprogramma’s. Een herkenbaar
Nederlands voorbeeld is TANGO: een instrument in ontwikkeling waarmee op bronniveau
CO2- en methaanuitstoot gemeten kan worden en dat direct bijdraagt aan klimaat en leefomgeving.

Communicatie – € 62,5 miljoen

De Nederlandse bijdrage aan ARTES ondersteunt veilige en innovatieve communicatietechnologie,
waaronder optische en lasercommunicatie binnen ScyLight. Dit sluit aan op de Nederlandse
inzet in optica, fotonica en lasercommunicatie en vergroot de kansen om deze Nederlandse
technologie in Europese trajecten te laten landen.

Toegang tot de ruimte – € 56 miljoen

Nederland draagt via het ESA-lanceerdersdomein bij aan het borgen van Europese autonome
toegang tot de ruimte. Daarbij gaat het om inzet op onder meer Ariane 6 en Vega, en
om voorbereidende innovatie binnen FLPP. Dit is relevant voor de operationele continuïteit
én voor de positie van Nederlandse toeleveranciers in de internationale keten.

Technologieontwikkeling – € 40 miljoen

Met deelname aan GSTP investeert Nederland in technologische innovatie, demonstraties
en doorontwikkeling. Het kabinet zet hierbij in op sleuteltechnologieën zoals optica,
fotonica en optomechatronica, en op het versterken van het innovatie-ecosysteem rond
ESTEC, waaronder activiteiten zoals het Cometlab en het PhiLab.

Exploratie – € 25 miljoen

Nederland blijft betrokken bij E3P (ISS/maan/mars). Daarmee worden lopende verplichtingen
afgewikkeld en blijft Nederland betrokken in de besluitvorming en samenwerking rond
exploratie, terwijl er ruimte blijft voor vervolgstappen in een volgende cyclus.

Navigatie – € 18 miljoen

Nederland zet in op veilige en betrouwbare navigatie. Een concreet voorbeeld is de
Nederlandse bijdrage aan OpSTAR, het Europese initiatief voor veilige en robuuste
navigatie binnen FutureNAV. Dit sluit aan bij de toenemende relevantie van robuuste
PNT voor maatschappelijke én militaire gebruikers.

Commercialisatie – € 10 miljoen

Met deelname aan ACCESS en BASS blijft Nederland ondernemerschap en marktontwikkeling
in de ruimtevaart stimuleren. Dit ondersteunt onder meer de doorontwikkeling van het
ecosysteem rond ESA-BIC Noordwijk en de versnelde ontwikkeling van de NL Space Campus.

Ruimteveiligheid – € 5 miljoen

Nederland versterkt zijn inzet binnen het Space Safety Programme (S2P). Daarmee blijven
Nederlandse partijen aangesloten op activiteiten die bijdragen aan een veiliger en
duurzamer gebruik van de ruimte, waaronder monitoring en risicoreductie.

Onderstaand overzicht geeft per domein weer hoe de Nederlandse inschrijving op ESA-programma’s
over de belangrijkste programmalijnen is verdeeld.

Tabel: Nederlandse inschrijving op de ESA-programma’s (mln euro)

Domein

ESA-programma’s

NL-inschrijving

Basic activities en Kourou

65,4

Wetenschap

Science

102,4

Aardobservatie

FutureEO, DTE, InCubed, ERS-EO

66

Connectiviteit en veilige communicatie

ARTES (o.a. ScyLight)

62,5

Toegang tot de ruimte

Space Transportation (o.a. Ariane 6, Vega, FLPP)

56

Technologieontwikkeling

GSTP

40

Exploratie

E3P

25

Navigatie

NAVISP, FutureNAV (o.a. OpSTAR)

18

Commercialisatie

ACCESS / BASS

10

Ruimteveiligheid

S2P

5

Totaal

450,3

Tot slot

MC25 bevestigt dat Europa de komende jaren extra inzet op ruimtevaart als kritische
technologie voor de Europese samenleving. Nederland heeft in Bremen een hogere inschrijving
gerealiseerd dan bij de vorige conferentie. Met een inschrijving van € 450,3 miljoen
borgt het kabinet dat Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen kunnen blijven meedoen
in de programma’s waar de Europese investeringen toenemen, en dat Nederland als gastland
van ESTEC stevig aangehaakt blijft in de Europese samenwerking.

Tegelijkertijd schrijft Nederland hiermee nog niet in op het niveau van de ESA-norm
dat past bij een bijdrage naar rato van het bbp. De recente toevoeging van € 109 miljoen
is incidenteel van aard en bij een eventuele volgende inschrijving zal dit budget
niet vanzelfsprekend opnieuw beschikbaar zijn. De afweging over een eventuele verdere,
structurele ophoging van de Nederlandse ESA-inzet ligt bij een volgend kabinet, in
samenhang met bredere budgettaire keuzes.

Kabinetsreactie evaluatie civiele ruimtevaartbeleid 2017–2024

Het kabinet reageert op de Beleidsevaluatie Ruimtevaart 2017–2024, uitgevoerd door
Dialogic in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken. Deze evaluatie wordt
als bijlage van deze brief meegestuurd. De evaluatie geeft een breed beeld van de
stand van zaken van het Nederlandse civiele ruimtevaartbeleid, beschouwt de voortgang
en resultaten in de periode 2017–2024 en behandelt de belangrijkste uitdagingen voor
de toekomst.

De evaluatie bevestigt dat het Nederlandse ruimtevaartbeleid in de afgelopen periode
doelmatig is geweest: middelen zijn efficiënt ingezet, samenwerking met internationale
organisaties als ESA en EUMETSAT levert veel waarde op, en instrumenten als SBIR en
het Satellietdataportaal worden breed gewaardeerd. Tegelijkertijd signaleert de evaluatie
dat de doeltreffendheid van het beleid achterblijft bij de ambities. De omschreven
oorzaken hiervan zijn vooral:

• de beperkte omvang van de Nederlandse ESA-bijdrage ten opzichte van andere lidstaten;

• het ontbreken van scherpe prioritering binnen de brede beleidsmissies zoals opgenomen
in de Lange Termijn Ruimtevaartagenda (LTR);

• het tekort aan technisch talent en versnipperde publiekscommunicatie;

• onduidelijkheid over de internationale opdracht en over de toekomstige naam en mandaat
van het NSO;

• de nog onvoldoende integrale sturing van het ruimtevaartbeleid;

• doelstellingen die niet concreet en meetbaar genoeg zijn;

• de noodzaak om de sterktes van het Nederlandse ruimtevaart-ecosysteem beter internationaal
uit te venten;

• en om als overheid als launching customer op te treden voor de Nederlandse ruimtevaartsector.

De Lange-termijn Ruimtevaartagenda (LTR) van januari 2024 biedt een inspirerend kompas
voor de komende 10–15 jaar, met zes missies en voorstellen voor versterkte governance
en budgettaire intensivering. De kabinetsreactie op de LTR van februari 2025 gaf daaraan
een eerste invulling, onder meer met de oprichting van de Interdepartementale Raad
Ruimtedomein (IRR). De beleidsevaluatie, afgerond in juli 2025, bevestigt de richting
van deze inzet maar scherpt die ook aan.

Het kabinet onderschrijft de analyse van de evaluatie en beschouwt de acht aanbevelingen
als een belangrijke aansporing om het beleid verder te versterken, en merkt tegelijkertijd
op dat er op meerdere punten al stappen zijn gezet in lijn met deze aanbevelingen.
Hieronder wordt per aanbeveling ingegaan op de bevindingen uit de evaluatie en de
inzet van het kabinet.

1. Verhoog de Nederlandse financiële bijdrage aan de ESA

De evaluatie constateert dat Nederland structureel onder de ESA-norm presteert. Waar
landen als Frankrijk, Duitsland en Italië fors investeren, blijft Nederland achter.
Dit beperkt de mogelijkheden voor ESA om in Nederland te investeren, remt de groei
van het nationale ruimtevaart-ecosysteem en brengt de positie van ESTEC – het technologisch
hart van ESA – op de langere termijn in gevaar. Vrijwel alle geraadpleegde stakeholders
benadrukken dat dit hét knelpunt is in de effectiviteit van het beleid. Dit leidt
er mogelijk toe dat Nederland minder invloed kan uitoefenen op de ontwikkeling van
cruciale Europese programma’s zoals Copernicus, Galileo en IRIS2, die direct bijdragen
aan de nationale veiligheid, weerbaarheid en economische belangen.

Het kabinet herkent de analyse uit de evaluatie dat de beperkte Nederlandse ESA-bijdrage
een beperking kan vormen voor de doeltreffendheid van het ruimtevaartbeleid. Zoals
eerder aangegeven in deze brief, heeft het kabinet de ESA-bijdrage voor de periode
2026–2028 met € 109 miljoen incidenteel verhoogt, waarmee een duidelijke stap is gezet
in de versterking van de Nederlandse inzet op ruimtevaart. Een eventuele structurele
hogere bijdrage is aan een volgend kabinet.

2. Prioriteer de zes missies uit de Lange Termijn Ruimtevaartagenda in het toekomstig
ruimtevaartbeleid

De LTR formuleerde zes ambitieuze missies: het vergroten van veiligheid en defensiecapaciteit,
het benutten van de ruimte voor klimaat en leefomgeving, het versterken van de wetenschappelijke
toppositie, het inzetten van satellietdata voor maatschappelijke vraagstukken, het
verzilveren van economische kansen voor Nederlandse bedrijven, en het bevorderen van
een sterk internationaal juridisch kader voor het gebruik van de ruimte. Deze missies
genieten breed draagvlak, maar de evaluatie stelt dat Nederland, met beperkte schaal
en middelen, niet in staat is om alle zes tegelijk volwaardig uit te voeren. Zonder
prioritering dreigt versnippering van de inspanningen en een verzwakking van de impact.

Het kabinet deelt deze analyse en ziet hierin een aansporing om de uitvoering van
de missies zorgvuldig en gericht vorm te geven. In de kabinetsreactie op de LTR van
februari 2025 zijn daarom al focuspunten per missie benoemd om richting te geven aan
deze uitvoering en te voorkomen dat inspanningen versnipperen, missies worden uitgesloten
of naar de achtergrond verdwijnen.

Tegelijkertijd merkt het kabinet op dat de zes missies sterk verschillen in aard,
looptijd en benodigde middelen. Sommige missies vragen hoofdzakelijk personele en
diplomatieke inzet, terwijl andere juist meerjarige en financiële investeringen vergen.
Daarnaast kent een deel van de missies al langlopende programma’s en samenwerkingen,
waardoor continuïteit en doorontwikkeling minder capaciteit vergen. Juist door deze
verschillen is het mogelijk om op alle missies voortgang te boeken, ook wanneer budgettaire
ruimte beperkt is.

Het kabinet zal de verdere uitwerking van de zes missies concretiseren binnen de bestaande
interdepartementale LTR-governancestructuur en de Interdepartementale Raad Ruimtedomein,
zodat de inzet per missie helder, consistent en doelgericht blijft. De Kamer zal hierover
worden geïnformeerd in de jaarlijkse LTR-updatebrief.

3. Geef meer aandacht aan het werven en ontwikkelen van talent en aan publiekscommunicatie

De evaluatie benadrukt dat de ruimtevaartsector kampt met structurele tekorten aan
technisch geschoold personeel op alle niveaus. Dit vormt een rem op de ontwikkeling
van bedrijven en kennisinstellingen. Ook constateert de evaluatie dat publiekscommunicatie
versnipperd is en vaak beperkt blijft tot specifieke doelgroepen, terwijl juist brede
communicatie van belang is voor draagvlak en instroom.

De tekorten op technisch geschoold personeel zijn bekend en gaan verder dan alleen
de ruimtevaart; ook andere sectoren kampen met vergelijkbare problemen. In het onderwijs
wordt breed ingezet op het terugdringen hiervan, onder meer via het Actieplan Groene
& Digitale Banen.2 Daarbij wordt ingezet op versterking van bètatechnisch en digitaal onderwijs en een
betere aansluiting hiervan bij de arbeidsmarkt. De ruimtevaartsector kan binnen deze
bredere inzet fungeren als aansprekend voorbeeld om jongeren te interesseren voor
technische en digitale beroepen.

Specifiek voor de ruimtevaart zijn er verschillende initiatieven waarmee jongeren
bekend worden gemaakt met de mogelijkheden voor beroepen in deze sector. Dit gebeurt
via onderwijsinitiatieven zoals ESERO3 vanuit de ESA en competities als CanSat4 en Mission X.5 Daarnaast worden scholen ondersteund om ruimtevaart te integreren in hun lessen,
en loopt een behoefteonderzoek in het primair en voortgezet onderwijs om deze inzet
gerichter vorm te geven. Verder is er sinds 2024 aandacht voor het programma SpaceforTalent6 dat zich richt op het verbinden van mbo-, hbo- en wo-studenten met de sector.

In het algemeen is er de laatste jaren meer aandacht voor publiekscommunicatie op
het gebied van wetenschap. Samen met ESERO en NSO kan er gekeken worden naar welke
verbeteringen nog kunnen worden doorgevoerd, waarbij bijvoorbeeld de maatschappelijke
betekenis van ruimtevaart voor klimaat, veiligheid en digitalisering beter naar voren
komt. Het NSO ondersteunt dit al, onder meer via mediabriefings rondom belangrijke
ruimtevaartmissies en deelname en organisatie bij publieksevenementen, zoals de open
dag bij ESTEC.

4. Wees duidelijk over de (internationale) opdracht en over de toekomstige naam en
mandaat van het NSO

De evaluatie stelt dat Nederland in internationale gremia voor civiele ruimtevaart
(ESA, EU en VN) regelmatig reactief in plaats van proactief opereert. Heldere mandatering,
voorspelbaarheid en interdepartementale afstemming zijn nodig om proactiever te handelen
en de Nederlandse invloed te vergroten. De evaluatie wijst erop dat de krijtlijnen
voor versterking van het NSO al zijn geschetst: verbreding van het opdrachtgeverschap,
een sterker internationaal mandaat en de omvorming naar agency, passend bij de internationale rol die de organisatie vervult.

Het kabinet onderschrijft deze aanbeveling. De brede en steeds crucialere rol die
het ruimtedomein speelt in de Nederlandse economie, nationale veiligheid en samenleving
maakt dat ruimtevaartbeleid een verantwoordelijkheid is geworden van steeds meer departementen.
In lijn met de kabinetsreactie op de LTR zet het kabinet daarom in op versterking
van de governance. Sinds februari 2025 is hiervoor de Interdepartementale Raad Ruimtedomein
(IRR) ingericht, een nieuw hoogambtelijk overleg dat de ministerraad en onderraden
adviseert over strategische keuzes in het ruimtedomein. Onder de IRR worden naast
de Interdepartementale Commissie Ruimtedomein (ICR) ook diverse werkgroepen voorzien,
waardoor de strategische sturing en coördinatie van het Nederlandse ruimtevaartbeleid
structureel wordt geborgd.

Deze versterkte governance ondersteunt ook een consistenter, voorspelbaarder en beter
afgestemd optreden van Nederland in met name Europese en andere internationale gremia,
waardoor Nederlandse standpunten gerichter kunnen worden uitgedragen en bedrijven
beter kunnen profiteren van Europese onderzoeks-, innovatie- en industriële kansen.

Daarnaast versterkt het kabinet de uitvoering van het ruimtevaartbeleid door versterking
van het NSO. Dat uit zich onder andere in het doorvoeren van de omvorming naar «agency»
om daarmee de internationale uitstraling te verstevigen. Ook krijgt het NSO een versterkt
mandaat in de European Space Agency.

5. Maak het ruimtevaartbeleid zowel inhoudelijk als in de sturing echt integraal

De evaluatie stelt vast dat het beleid de afgelopen jaren al meer integraal is geworden:
meer departementen zijn aangesloten en ook het gebruik van satellietdata in andere
beleidsdomeinen neemt toe. Tegelijkertijd blijft versnippering een risico en is er
behoefte aan meer regie in de interdepartementale afstemming. Ook moeten alle betrokken
departementen een rol spelen in monitoring en evaluatie.

Het kabinet werkt hier al actief aan. De LTR fungeert als leidend kompas voor de gezamenlijke
interdepartementale inzet, en sinds februari 2025 is de IRR als nieuw hoogambtelijk
overleg ingericht. Onder de IRR vallen de ICR en diverse werkgroepen, waarmee strategische
sturing, afstemming en gezamenlijke besluitvorming structureel zijn geborgd.

Naast de vijf departementen die vast deelnemen aan deze governance, wordt – waar relevant
– afgestemd met andere gebruikersministeries, zoals LVVN, JenV, BZK, FIN en VRO. Ruimtevaart
en ruimtedata spelen immers een groeiende rol in uiteenlopende beleidsopgaven, zoals
klimaat en aardobservatie, landbouwmonitoring, veiligheid en communicatie, ruimtelijke
ordening en datagebruik. Wanneer onderwerpen daarom vragen, worden deze ministeries
uitgenodigd om aan te sluiten bij het overleg. Deze governance versterkt de integraliteit
in zowel beleidsontwikkeling als uitvoering, en zorgt ervoor dat departementen gezamenlijk
bijdragen aan monitoring, evaluatie en internationale vertegenwoordiging.

6. Zorg dat de doelstellingen van het toekomstig ruimtevaartbeleid zo concreet (SMART)
mogelijk worden geformuleerd

De evaluatie stelt dat de doelstellingen in de LTR richtinggevend zijn, maar onvoldoende
concreet en meetbaar. Er ontbreken subdoelen, tussentijdse mijlpalen en toegesneden
indicatoren. Alleen de geo-return wordt nu systematisch gemonitord, terwijl maatschappelijke
en strategische dimensies (veiligheid, defensie, wetenschappelijke ontwikkeling, ESTEC)
buiten beeld blijven.

Het kabinet benadrukt dat de LTR het strategische kompas vormt voor het Nederlandse
ruimtevaartbeleid in de komende jaren. De kabinetsreactie op de LTR heeft deze koers
bevestigd en geeft richting aan hoe Nederland zijn positie wil versterken. Alle uitwerkingen
vanuit de vakdepartementen die daarna worden opgesteld richting uw Kamer, zijn in
lijn met de LTR, en dienen ter verdere invulling van de daarin geformuleerde missies.
De versterkte governance via de IRR zorgt ervoor dat deze uitwerkingen interdepartementaal
worden afgestemd en consistent worden doorvertaald. Op deze manier wordt de LTR stap
voor stap verder geconcretiseerd. Verder zal er gerapporteerd worden over de voortgang
van deze missie in de jaarlijkse LTR-update, waarbij concretisering van de missies
wordt aangebracht.

7. Vent de sterke aspecten van het Nederlands ruimtevaartbeleid (bijv. SBIR, satelliet-dataportaal,
etc.) en het Nederlandse ruimtevaart-ecosysteem (bijv. aardobservatie) meer uit (ook
internationaal)

De evaluatie stelt dat Nederland sterke niches heeft – zoals aardobservatie (TROPOMI,
TANGO), optische instrumentatie, het Satellietdataportaal en SBIR – maar dat deze
internationaal nog onvoldoende worden uitgedragen. Door onze sterktes nadrukkelijk
te profileren kan Nederland zich ontwikkelen tot een nichespeler die invloed uitoefent
op Europese en mondiale agenda’s.

Het kabinet onderschrijft dit in de LTR en de bijbehorende kabinetsreactie. Nederland
beschikt over internationaal onderscheidende sterktes in onder meer aardobservatie-instrumentatie,
optische systemen, hoogwaardige componenten en datagebruik. Het kabinet ziet het expliciet
uitdragen van deze niches als essentieel om Nederlandse bedrijven beter te positioneren
in Europese waardeketens, opdrachtenstromen en strategische programma’s. De eerder
genoemde versterkte governance via de IRR en het NSO draagt er daarnaast aan bij dat
Nederlandse standpunten consistenter worden geagendeerd in ESA-, EU- en NAVO-kaders
en dat de internationale zichtbaarheid van het Nederlandse ecosysteem wordt vergroot.

Door het actief uitdragen van Nederlandse niches, het versterken van de internationale
agendering via de IRR en het NSO, en de verdere ontwikkeling van de NL Space Campus
als internationale hub, geeft het kabinet concreet invulling aan de aanbeveling om
het Nederlandse ruimtevaart-ecosysteem sterker internationaal te positioneren.

8. Treed als overheid nog meer als launching customer op voor de Nederlandse ruimtevaartsector
en creëer condities waaronder Nederlandse ruimtevaart-bedrijven internationaal koploper
kunnen worden

De evaluatie waardeert initiatieven zoals het Satellietdataportaal en het stimuleren
van vraaggestuurde innovaties, maar constateert dat de overheid nog meer kan doen
om als launching customer op te treden.

Nederland is in toenemende mate afhankelijk van ruimtevaartinfrastructuur voor veiligheid,
wetenschap, economie en maatschappelijke opgaven. Deze infrastructuur wordt primair
in Europees verband ontwikkeld. Binnen de EU worden strategische programma’s en opdrachten
vastgesteld, terwijl de technologische ontwikkeling en uitvoering grotendeels via
ESA plaatsvinden. Nederland treedt in dit stelsel op als launching customer voor Nederland, door te investeren in Europese programma’s en de ESA, en door actief
gebruik te maken van de diensten en infrastructuur die daaruit voortkomen. Deze lijn
blijft het fundament onder de Nederlandse inzet op het civiele ruimtevaartbeleid.

Op nationaal niveau werkt het kabinet daarnaast aan toepassingen die het gebruik van
satellietdata en -diensten vergroten. Het NSO ondersteunt dit via centrale inkoop
van satellietdata en door met uitvoeringsorganisaties te verkennen hoe gezamenlijk
innovatieve informatieproducten kunnen worden ontwikkeld. Daarnaast heeft het NSO
een inventarisatie uitgevoerd van belemmeringen voor breder gebruik; dit wordt betrokken
in een actieplan dat in 2026 wordt opgeleverd, gericht op randvoorwaarden zoals standaardisatie,
technologieneutrale wet- en regelgeving en voldoende innovatieruimte.

Ook Defensie vervult een launching-customerrol door de ontwikkeling van eigen satellietcapaciteiten
binnen de Defensie Ruimte Agenda. Daarmee ontstaat een voorspelbare thuismarkt waarin
bedrijven innovaties kunnen testen en door ontwikkelen voordat zij internationaal
opschalen.

De evaluatie van het ruimtevaartbeleid tussen 2017 en 2024 bevestigt dat Nederland
met zijn ruimtevaartbeleid een stevige basis heeft gelegd, maar dat verdere versterking
noodzakelijk is. De acht aanbevelingen bieden hiervoor een helder handelingsperspectief.

Het kabinet blijft zich inzetten om het Nederlandse ruimtevaartbeleid langs deze lijnen
verder te versterken en de uitvoering van de LTR te blijven borgen mede op basis van
de evaluatie en de aanbevelingen. Hiermee wordt de positie van Nederland in het ruimtedomein
duurzaam verstevigd, in het belang van nationale veiligheid, maatschappelijke opgaven,
innovatie en het economisch verdienvermogen.