Brief regering : Netwerkbewustzijn bewindspersonen en topambtenaren

Nr. 301
BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 18 november 2025

Tijdens de behandeling van de begroting van het Ministerie van Algemene Zaken op 18 januari
2024 heeft de voormalig Minister-President een schriftelijke reactie toegezegd op
de motie1 van het lid Beckerman. Middels deze brief kom ik hieraan tegemoet.

De regering is verzocht om bij de rijksoverheid een weerbaarheidsscan in te voeren
zoals ontwikkeld voor de decentrale overheid (motie-Leijten2). Deze scan geeft inzicht in de mate waarin het netwerk van kandidaat-bestuurders
voor de decentrale overheid een potentieel risico vormt voor ondermijning en integriteitskwesties.
De motie-Beckerman constateert dat de weerbaarheidsscan zoals ontwikkeld voor de decentrale
overheid verder moet worden ontwikkeld om deze toe te kunnen passen op bewindspersonen
en topambtenaren, en verzoekt de regering de weerbaarheidsscan enkel uit te voeren
als deze daadwerkelijk bruikbaar is voor de beoogde doelgroepen.

Voorop gesteld wordt dat voor iedereen die werkzaam is in het openbaar bestuur geldt
dat zij een bijzondere positie innemen, omdat mensen erop moeten kunnen vertrouwen
dat de overheid eerlijk en betrouwbaar is. Een eerlijke en betrouwbare overheid vraagt
om ambtenaren en bestuurders voor wie integriteit onlosmakelijk verbonden is met hun
vakmanschap.3 Zij dienen mensen gelijkwaardig en respectvol te behandelen, en verantwoording af
te leggen over het eigen gedrag en handelen. Voor bewindspersonen en topambtenaren
geldt dit vanwege de voorbeeldfunctie des temeer.

Bewindspersonen en topambtenaren hebben, net zoals iedereen, recht op een privéleven
en recht tot vereniging. Vanuit de Ambtenarenwet 2017 geldt hierbij voor ambtenaren
de functioneringsnorm. Daarnaast vraagt een overheid die dienstbaar is en oog heeft
voor de menselijke maat ook om bewindspersonen en ambtenaren die in contact staan
met de samenleving. Vanwege de voorbeeldfunctie van bewindspersonen en topambtenaren
is het wel van belang dat zij zich continu bewust zijn van de netwerken waarin zij
zich bewegen en de mogelijke invloed van deze netwerken op het eigen functioneren
(«netwerkbewustzijn»). Zoals ook uit wetenschappelijke literatuur blijkt4, kunnen netwerken een negatieve impact hebben op het gelijke speelveld en daardoor
een risico vormen voor de eigen integriteit en veiligheid. Ik onderschrijf daarom
ook nadrukkelijk het doel achter de motie.

De bestaande weerbaarheidsscan wordt bij sommige decentrale overheden gebruikt bij
sollicitatieprocedures. De scan geeft een oordeel over de weerbaarheid van de (kandidaat-)bestuurder
of gemeentesecretaris, het netwerkbewustzijn, eventuele integriteitsrisico's en, indien
aan de orde, advies over maatregelen hoe geconstateerde risico’s zoveel mogelijk kunnen
worden vermeden. Voor bewindspersonen en topambtenaren geldt dat in de bestaande benoemingsprocedures
al aandacht wordt besteed aan integriteitsrisico’s. Zo ondergaan leden van de Topmanagementgroep
(TMG)5 een AIVD-screening. De A-screening wordt elke vijf jaar herhaald. Ook is de invloed
van netwerken onderdeel van het verplichte self-assessment dat kandidaat-bewindspersonen
afnemen voorafgaand aan de aanvaarding van het ambt. Een weerbaarheidsscan voor bewindspersonen
en topambtenaren heeft daarom bij een sollicitatieprocedure of een benoeming geen
toegevoegde waarde.

De afgelopen jaren is sterk ingezet op het bestendigen van kennis en bewustzijn van
integriteitsnormen. Zo geldt voor bewindspersonen dat de gedragscode integriteit bewindspersonen
een overzicht biedt van alle integriteitsregels, uitgangspunten en gedragsnormen voor
bewindspersonen. Om recht te doen aan de geest van de motie-Beckerman waarbij netwerkbewustzijn
duurzaam wordt verankerd binnen het integriteitsbeleid van de rijksoverheid, zal bij
de actualisering van de gedragscode integriteit bewindspersonen expliciet aandacht
worden besteed aan netwerkbewustzijn. Voorts kunnen bewindspersonen voor advies over
integriteitsvragen terecht bij de vertrouwensfunctionarissen voor leden van het kabinet,
te weten de heer De Hoop Scheffer en mevrouw Sorgdrager.

De Gedragscode Integriteit Rijk, die voor alle ambtenaren geldt, bevat informatie
over integriteitsrisico’s door (privé)contacten. Daarnaast bestaan voor topambtenaren
aanvullende integriteitswaarborgen. Zo is er in aanvulling op de departementale regelingen
voor de TMG een compliance officer aangewezen die toeziet op de registratie en naleving
van de regels omtrent financiële belangen en die kan adviseren over de toelaatbaarheid
van nevenactiviteiten. Nevenfuncties van TMG-leden worden geregistreerd en halfjaarlijks
gepubliceerd. Ieder jaar worden nevenactiviteiten ter sprake gebracht in de jaargesprekken
en bij functiewisseling worden ze opnieuw gewogen. Voor vragen over deelname aan netwerken
en de gevolgen hiervan voor de integriteit en veiligheid, kunnen zij tevens terecht
bij de compliance officer.

Voor topambtenaren bestaat er bovendien een stevig leer- en ontwikkelaanbod rondom
moreel en inclusief leiderschap. Integriteit is een centraal onderdeel in het recent
ontwikkelde verplichte startprogramma voor nieuwe topambtenaren. Daarnaast wordt het
leer- en ontwikkelaanbod voor topambtenaren aangevuld met modules die zich richten
op het vergroten van netwerkbewustzijn, met concrete tools die topambtenaren kunnen
inzetten om het gesprek te voeren over integriteit en de netwerken waarin topambtenaren
zich bewegen.

Zowel bij bewindspersonen als topambtenaren wordt ingezet op bewustwording en handelingsperspectief.
Hiermee ondersteunen we bewindspersonen en topambtenaren in integere positionering
in netwerken, en voorkomen we een negatieve impact van netwerken op het gelijke speelveld.
Hierbij wordt aangesloten bij de wetenschappelijke literatuur over netwerkbewustzijn.

Ik ben van mening dat ik met het bovenstaande recht doe aan de doelstelling van de
motie en beschouw met deze brief de motie dan ook als afgedaan.

De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
F. Rijkaart