Brief regering : Reactie op het verzoek van het lid Westerveld, gedaan tijdens de Regeling van werkzaamheden van 19 november 2024, over gedwongen opsluiting in de GGZ

Nr. 720
BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 16 december 2024

Hierbij zend ik u de brief in reactie op het verzoek van het lid Westerveld (GroenLinks-PvdA)
over gedwongen opsluiting in de geestelijke gezondheidszorg (hierna: ggz).1

Aanleiding

Op 8 oktober 2024 publiceerde de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (hierna: IGJ)
cijfers en trends over gedwongen zorg.2 De IGJ concludeert dat het aantal registraties van gedwongen zorg binnen de ggz tussen
2021 en 2023 is toegenomen. In de afgelopen weken is daarnaast door Nieuwsuur en Pointer
aandacht besteed aan gedwongen zorg, en met name separeren binnen de ggz.3,4

Gedwongen zorg – en separeren als een van de vormen hiervan – heeft een grote impact
op patiënten en kan zeer traumatisch zijn. Ook voor naasten is het heftig om dit mee
te maken. Daarnaast heeft het grote impact op zorgverleners als zij iemand moeten
separeren. Zorgverleners willen dit zoveel mogelijk voorkomen. Toch is separeren soms
onoverkomelijk met het oog juist op de veiligheid van de patiënt zelf, diens omgeving
of de behandelaren. Tijdens mijn werkbezoeken hoor ik met welke dilemma’s zorgverleners
worstelen, als het gaat om gedwongen zorg en separeren. Ik vind het daarom belangrijk
dat in het gesprek over separeren alle kanten worden belicht en samen wordt gewerkt,
om te komen tot een vermindering van het aantal separaties. Dat er nu sprake lijkt
te zijn van een stijgende trend is in dit licht dan ook zorgelijk.

Cijfers en trends gedwongen ggz

De publicatie van de IGJ gaat over alle vormen van gedwongen ggz, waar separeren er
slechts één van is. Volgens de IGJ laten de cijfers over 2021–2023 een stijging van
30% van het totaal aantal registraties van gedwongen zorg in de ggz zien, waaronder
een stijging van het aantal geregistreerde separaties met 15%.

De IGJ heeft over de cijfers gesprekken gehad met zorgaanbieders. Uit de gesprekken
blijkt dat zorgaanbieders als een van de mogelijke verklaringen voor de stijging in
registraties geven dat er beter geregistreerd wordt. Desondanks herkennen zorgaanbieders
ook een stijging in het aantal toepassingen van gedwongen zorg. Een genoemde verklaring
voor het vaker moeten toepassen van gedwongen zorg, is dat er meer patiënten met complexe
problemen (Ernstige Psychiatrische Aandoeningen) zijn met een steeds zwaardere zorgvraag,
meer middelenmisbruik en meer patiënten met een forensisch profiel. Daarnaast zijn
er door personeelstekorten meer wisselende medewerkers die hun patiënten minder goed
kennen, zo geven zorgaanbieders aan. In een ideale situatie kunnen ervaren zorgverleners
hun patiënten «lezen» en spanning op tijd wegnemen. Door personeelstekort en wisselende
krachten moeten zorgverleners misschien eerder gedwongen zorg inzetten.

Het is goed om te benoemen dat bij deze cijfers een slag om de arm dient te worden
gehouden, zo geeft de IGJ nadrukkelijk aan. Het is de eerste publicatie over gedwongen
zorg onder de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (hierna: Wvggz). De publicatie
omvat niet de registratiecijfers van alle zorgverleners. Het gaat alleen om de zorgaanbieders
die drie jaar lang cijfers op correcte wijze hebben aangeleverd. Dat is driekwart
van de zorgaanbieders die dwang mogen toepassen. De cijfers zijn daarom niet eenduidig
te interpreteren en geven nog geen inzicht in het totaal aantal toepassingen van gedwongen
zorg. De stijgende trend acht de IGJ echter wel betrouwbaar, aangezien deze trend
in gesprekken met zorgaanbieders werd bevestigd.

Aanpak gedwongen zorg en beperken separaties

Ik wil benadrukken dat separeren voor zorgverleners echt een laatste optie is, die
pas wordt ingezet als alle andere mogelijkheden uitgeput zijn. Daar zijn strenge wettelijke
kaders voor in de Wvggz, met alle waarborgen voor de patiënt die daarbij horen. Het
uitgangspunt is dat zorg op vrijwillige basis wordt gegeven. Hier kan enkel op zeer
zwaarwegende gronden vanaf geweken worden.

Ik wijs daarnaast graag op de beweging in het veld die inzet op het terugdringen van
dwang in de zorg. Dit gebeurt door de ggz veldpartijen vanuit de Coalitie voorkomen
van verplichte zorg.5 Deze coalitie bestaat uit Akwa ggz, zorgaanbieders, beroepsgroepen en de patiëntenorganisatie
MIND. Binnen de coalitie en de ggz wordt hard gewerkt aan het terugdringen van dwang.
Er worden bijvoorbeeld alternatieven ontwikkeld, zoals de High & Intensive Care (HIC)
methodiek. Ook worden er nieuwe ruimtes ontwikkeld, waarin mensen de kans hebben om
tot rust te komen zonder gesepareerd te worden. Denk hierbij aan de extra beveiligde
kamer (EBK) en prikkelarme afzonderingskamers. Ik zie dit als een positieve ontwikkeling,
want hiermee wordt de veiligheid van de patiënt en de omgeving geborgd, zonder over
te hoeven gaan tot separatie.

Aanvullende acties

De komende tijd wordt er op verschillende manieren verder gewerkt aan het terugdringen
van separeren. Allereerst is het belangrijk om de cijfers en trends rondom separeren
aan te scherpen en te duiden. Ik vraag daarom de IGJ om het beeld wat betreft separaties
de komende periode beter in kaart te brengen, zodat we echt een goede discussie over
deze cijfers met patiënten, naasten en zorgaanbieders kunnen voeren. De IGJ zet in
op het doorontwikkelen van toezicht op gedwongen zorg op basis van data. De IGJ zet
daarbij stappen om inzicht te krijgen in registratiefouten. Met dit inzicht kunnen
registraties worden verbeterd, waardoor mogelijk een betrouwbaarder beeld wordt verkregen
van het aantal uren separatie. Bovendien gaat de IGJ in 2025 haar toezicht op het
thema separatie intensiveren, met thematisch toezicht op separatie bij ggz-instellingen.
Het doel daarvan is meer bewustwording bij ggz-aanbieders te creëren en daarmee uiteindelijk
minder toepassing van dwang en separaties als onderdeel daarvan. Separatie wordt daarnaast
tijdens reguliere toezichtsbezoeken bij ggz-instellingen actief geagendeerd door de
IGJ. Het gaat dan bijvoorbeeld om risicotoezicht op basis van gesignaleerde risico’s
of incidenten.

Daarnaast zal in het aankomende wetstraject ter wijziging van de Wvggz en de Wet Zorg
en Dwang (Wzd) worden voorgesteld om de registratie van gedwongen zorg te verbeteren.
Dit moet enerzijds leiden tot meer uniforme registratie en betere data, en anderzijds
tot een lastenverlichting van registratie door zorgprofessionals. In de registratie
wordt daarom de focus gelegd op vormen van gedwongen zorg die veelzeggend zijn voor
de kwaliteit van zorg, zoals separeren. Deze focus moet bijdragen aan betere en meer
betrouwbare cijfers rondom de toepassing van gedwongen zorg.

Tenslotte ga ik in gesprek met de Coalitie voorkomen verplichte zorg over deze cijfers,
en wil ik met hun bespreken welke acties zij voornemens zijn om gedwongen zorg en
met name separeren terug te dringen. Ik zal met hen verkennen welke aanvullende acties
mogelijk en wenselijk zijn.

Tot slot

Het staat voorop dat separeren onwenselijk is, zowel voor patiënten, maar ook voor
naasten en behandelaren. Echter, soms kunnen zorgmedewerkers niet anders. Het is daarom
belangrijk om meer grip te hebben op de cijfers over gedwongen zorg en separaties,
en daarnaast met elkaar het gesprek te voeren hoe we kunnen toewerken naar het verbeteren
van de praktijk van gedwongen zorg. Uiteindelijk moet dit leiden tot het verminderen
van separaties. Dit zodat we gedwongen zorg blijven hanteren als het ultimum remedium
dat het is.

De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
V.P.G. Karremans