Brief regering : Verslag van de Europese Raad van 17 en 18 oktober 2024

Nr. 2130
BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 30 oktober 2024

Hierbij bied ik u, mede namens de Minister-President, het verslag aan van de Europese
Raad van 17 en 18 oktober 2024.

De Minister van Buitenlandse Zaken,
C.C.J. Veldkamp

Verslag van de Europese Raad van 17 en 18 oktober 2024

Op donderdag 17 en vrijdag 18 oktober vond de Europese Raad (ER) plaats in Brussel.
De ER sprak in aanwezigheid van president Zelensky over de Russische agressieoorlog
in Oekraïne en daarnaast over de situatie in het Midden-Oosten, concurrentievermogen,
migratie, Georgië en Moldavië. Onder overige zaken sprak de ER over Venezuela, Soedan,
de 29ste en 16e Conferentie van Partijen van respectievelijk het VN-klimaatverdrag en VN-Biodiversiteitsverdrag
en anti-discriminatie.1 Voorafgaand aan de ER vond de eerste EU-Gulf Cooperation Council (EU-GCC) top plaats. De Minister-President nam deel aan de EU-GCC top als ook aan
de Europese Raad.

EU-GCC Top

Op woensdag 16 oktober vond de eerste Top plaats tussen regeringsleiders van de Europese
Unie en de Samenwerkingsraad van de Arabische Golfstaten (Gulf Cooperation Council, GCC). Tijdens deze bijeenkomst werd gesproken over het verdiepen van samenwerking
op gedeelde belangen waaronder handelsbevordering, het tegengaan van klimaatverandering
en versterking van (digitale) connectiviteit tussen de twee regio’s. Ook kwamen mensenrechten
en geopolitieke onderwerpen waaronder de Russische oorlog tegen Oekraïne en de situatie
in het Midden-Oosten uitgebreid aan bod. De gezamenlijke verklaring van de Top is
openbaar en beschrijft ambities op deze verschillende onderwerpen.2 De EU-GCC Top zal na deze eerste editie tweejaarlijks georganiseerd worden. Dit onderstreept
het belang dat beide regio’s hechten aan de versterkte relatie.

Tijdens de top heeft de Minister-President het belang onderstreept van gezamenlijke
diplomatieke inzet ten behoeve van de-escalatie van de situatie in het Midden-Oosten.
Hij sprak waardering uit voor de inzet van de GCC-landen op dit terrein en lichtte
de Nederlandse boodschappen richting Israël toe, ook wat betreft een staakt-het-vuren
in Gaza en Libanon. De Minister-President benoemde de dreiging die vanuit Iran uitgaat
naar zowel de EU als de Golfregio en het risico op terroristisch extremisme als gevolg
van de huidige situatie in het Midden-Oosten. Ook deed hij een oproep om als EU en
GCC-landen samen op te trekken in het bereiken van een rechtvaardige en duurzame vrede
in Oekraïne, in lijn met de principes van het VN Handvest.

Oekraïne

De ER verwelkomde president Zelensky die het Victory Plan toelichtte dat hij de dag ervoor in het Oekraïense parlement had gepresenteerd. Diverse
lidstaten benadrukten het onomkeerbare pad naar NAVO-lidmaatschap van Oekraïne, terwijl
andere lidstaten voorzichtigheid bepleitten. De EU-leiders herhaalden hun steun voor
een rechtvaardige en duurzame vrede, gebaseerd op de principes van het VN-Handvest
en het internationaal recht, in overeenstemming met de doelstellingen van de Oekraïense
vredesformule. Tijdens de discussie gaven diverse landen aan op welke manier zij Oekraïne
militair of financieel ondersteunden in de strijd tegen de Russische agressie. De
ER veroordeelde de voortdurende Russische agressieoorlog tegen Oekraïne en sprak steun
uit voor de onafhankelijkheid, soevereiniteit en territoriale integriteit van Oekraïne
binnen zijn internationaal erkende grenzen. Het bevestigde ook de inzet van de EU
om politieke, financiële, economische, humanitaire, militaire en diplomatieke steun
te blijven verlenen zo lang als dat nodig is.

De ER riep de Raad op om snel tot een akkoord te komen over de militaire steunmaatregelen
uit de Europese Vredesfaciliteit. Intensivering van de militaire steun en versnelling
van de levering ervan, met name luchtverdedigingssystemen, munitie en raketten, is
dringend nodig om de Oekraïense bevolking en de kritieke energie-infrastructuur te
beschermen met de winter op komst. Ook is het vergroten van de steun voor de Oekraïense
defensie-industrie van belang. Daarnaast moet de Raad snel een besluit nemen over
de herziening en verlenging van het mandaat van de trainingsmissie EUMAM. Tijdens
de ER presenteerden Nederland, Tsjechië en Denemarken het gezamenlijke initiatief
om voor EUR 271 miljoen aan munitie te bestellen voor Oekraïne.

De ER onderstreepte het belang van het opvolgen van het politieke akkoord van de G7
om tegen het einde van het jaar ongeveer EUR 45 miljard (USD 50 miljard) ter beschikking
te stellen aan Oekraïne. Binnen de kaders van het internationale recht moeten de Russische
Centrale Banktegoeden geïmmobiliseerd blijven, totdat Rusland zijn agressieoorlog
tegen Oekraïne staakt en het land compenseert voor de schade die door deze oorlog
is veroorzaakt. Het akkoord over het gebruik van buitengewone inkomsten uit de geïmmobiliseerde
tegoeden van Rusland werd verwelkomd, waarbij gestreefd moeten worden naar een eerlijke
verdeling tussen de G7-partners en solidariteit met lidstaten die bijzonder zijn blootgesteld
aan financiële en juridische risico's.

Enkele lidstaten vroegen aandacht voor het belang van de transport van graan uit Oekraïne.
De ER veroordeelde de vernietiging van haveninfrastructuur en aanvallen op commerciële
schepen, waarmee voedsel tot wapen wordt gemaakt. De ER toonde zich uiterst bezorgd
over berichten over executies van Oekraïense krijgsgevangen door Russische strijdkrachten.
Het onderstreepte dat het internationaal humanitair recht, inclusief de behandeling
van krijgsgevangenen, te allen tijde moet worden gerespecteerd.

Diverse lidstaten, waaronder Nederland, willen het vermogen van Rusland om oorlog
te voeren verder beperken, onder meer door verdere sancties, waaronder tegen de Russische
schaduwvloot. Ook werd, conform de ER conclusies uit april 2024,3 afgesproken te kijken naar importtarieven op landbouwproducten uit Rusland en Belarus.
De ER veroordeelde de steun van derde landen aan de Russische agressieoorlog en dringt
er bij hen op aan alle hulp stop te zetten, zowel directe militaire steun als levering
van dual use goederen en goederen die de Russische militaire industriële productie ondersteunen.
Nederland pleitte, samen met diverse lidstaten, voor het nemen van maatregelen tegen
deze landen. De ER benoemde dat de EU samen met internationale partners een pakket
nieuwe beperkende maatregelen tegen Iran is overeengekomen, waaronder tegen personen
en entiteiten die betrokken zijn bij de ballistische raketten- en droneprogramma's
van Iran.

De EU blijft zich inzetten voor het ondersteunen van het herstel en de wederopbouw
van Oekraïne. De volgende conferentie over het herstel van Oekraïne zal in juli 2025
in Italië plaatsvinden. De EU zal daarbij nauw blijven samenwerken met Oekraïne en
hervormingsinspanningen van Oekraïne op zijn Europese pad ondersteunen. Ook blijft
de EU steun verlenen aan personen die door deze oorlog ontheemd zijn geraakt, onder
meer door toepasselijke financiële ondersteuning van EU-lidstaten die de grootste
lasten dragen van gezondheidszorg, onderwijs en levensonderhoud van vluchtelingen.

Midden-Oosten

Er was eensgezindheid onder de Europese lidstaten over de risico’s van militaire escalatie
in het Midden-Oosten en van destabilisatie van de gehele regio. De ER riep op om de
grootst mogelijke terughoudendheid te betrachten, onmiddellijk een einde te maken
aan alle vijandelijkheden en het internationale recht, inclusief het internationaal
humanitair recht, te respecteren. Diverse lidstaten gaven aan dat intensief samengewerkt
moet worden met internationale en regionale partners die druk kunnen uitoefenen op
alle partijen om tot een staakt-het-vuren te komen. Er moet een einde komen aan de
gevaarlijke cyclus van aanvallen en vergeldingsmaatregelen. De ER veroordeelde in
de krachtigste bewoordingen de Iraanse aanvallen op Israël op 1 oktober jl. en de
ernstig destabiliserende acties van Iran in het hele Midden-Oosten via terroristische
en gewapende groeperingen – waaronder de Houthi’s, Hezbollah en Hamas. Deze vormen
een ernstige bedreiging voor de regionale stabiliteit. Diverse landen, waaronder Nederland,
benadrukten dat de veiligheid van Israël in het geding is en herhaalden dat het land
het recht heeft om zichzelf te verdedigen.

De ER sprak zijn bezorgdheid uit over de militaire escalatie in Libanon, en betreurde
het onaanvaardbare aantal burgerslachtoffers, de gedwongen ontheemding en het aanhoudende
gebruik van militair geweld. De soevereiniteit en territoriale integriteit van Libanon
moeten worden gerespecteerd. De ER riep op tot een onmiddellijk staakt-het-vuren en
tot volledige uitvoering van Resolutie 1701 van de VN-Veiligheidsraad.4 Het zal steun blijven verlenen aan vluchtelingen, intern ontheemden en gastgemeenschappen.
Ook werd opnieuw de noodzaak bevestigd om voorwaarden te scheppen voor een veilige,
vrijwillige en waardige terugkeer van Syrische vluchtelingen, zoals gedefinieerd door
het Bureau van de Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de Vluchtelingen (UNHCR).
Daarnaast herhaalde de Unie de krachtige steun voor de staatsinstellingen van Libanon,
waaronder de Libanese strijdkrachten. De Internationale Conferentie ter ondersteuning
van het Libanese volk en de soevereiniteit, die op 24 oktober jl. in Parijs plaatsvond,
zal hieraan bijdragen. De ER riep alle partners van Libanon op om bij te dragen aan
de versterking van de Libanese strijdkrachten. Er was eensgezindheid onder EU-lidstaten
over de veroordeling van de aanvallen op UNIFIL. De ER riep alle partijen op de belangrijke
missie van UNIFIL te beschermen en drong er bij alle partijen op aan hun verplichtingen
ten volle na te komen om de veiligheid en beveiliging van UNIFIL-personeel te allen
tijde te garanderen. In lijn met de motie Ceder c.s.5 heeft Nederland deze oproep ondersteund.

Een jaar na de afgrijselijke terroristische aanslagen van Hamas op Israël op 7 oktober
2023 veroordeelde de ER deze opnieuw in de sterkst mogelijke bewoordingen en riep
op tot een onmiddellijk staakt-het-vuren in Gaza, de onvoorwaardelijke vrijlating
van alle gijzelaars, de dringende verbetering van de toegang en duurzame distributie
van humanitaire hulp op grote schaal in heel Gaza, en een duurzaam einde aan de vijandelijkheden.
Diverse landen spraken steun uit voor de bemiddelingspogingen van Egypte, Qatar en
de VS en de rol van Jordanië bij het de-escaleren van de crisis. Sommige EU-lidstaten
gaven aan dat hulporganisaties de grootste moeite hadden om voldoende humanitaire
hulp te verschaffen en dat er een onaanvaardbaar aantal burgerslachtoffers, vooral
vrouwen en kinderen, in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever was te betreuren. De
ER herhaalde de noodzaak om uitspraken van het Internationaal Gerechtshof uit te voeren.

De ER verwees naar haar conclusies van de Europese Raad van 27 en 28 juni jl. en veroordeelde
krachtig de verdere escalatie op de Westelijke Jordaanoever, inclusief Oost-Jeruzalem,
als gevolg van het toegenomen geweld van de kolonisten, de uitbreiding van illegale
nederzettingen en de militaire operatie van Israël. De ER verzocht de Raad voortgang
te boeken met verdere beperkende maatregelen tegen extremistische kolonisten en tegen
entiteiten en organisaties die hen steunen. Ook werd het belang van een rechtvaardige
en duurzame vrede, gebaseerd op de tweestatenoplossing, door diverse lidstaten opgebracht.
De EU steunde de inspanningen van internationale partners om zo spoedig mogelijk een
internationale vredesconferentie te houden en benadrukte dat een geloofwaardige weg
naar een Palestijnse staat een cruciaal onderdeel is hiervan. De Minister-President
riep conform de motie Klaver c.s.6 op de Associatieraad tussen de EU en Israël zo snel mogelijk bijeen te roepen.

De ER sprak ook steun uit aan de secretaris-generaal van de VN en gaf aan dat de secretaris-generaal
van de VN nergens tot «persona non grata» mag worden verklaard. Ook werd de rol van
de VN en haar agentschappen benadrukt, inclusief UNRWA. Mede op aandringen van het
kabinet sprak de ER uit dat de uitvoering van het UNRWA-actieplan (n.a.v. de aanbevelingen
uit het rapport Colonna) daarbij van cruciaal belang is.

De ER heeft tevens de situatie in de Rode Zee besproken en riep de Houthi's op om
alle aanvallen onmiddellijk te staken en toe te staan dat de maritieme veiligheid
wordt hersteld. Het onderstreepte de cruciale bijdrage van EUNAVFOR ASPIDES en EUNAVFOR
ATALANTA bij het bevorderen van de maritieme veiligheid en de vrijheid van navigatie.

Concurrentievermogen

De ER riep op tot het versterken van het concurrentievermogen en de economische weerbaarheid
van de EU. Nadruk in de conclusies lag op vernieuwing van de industrie, de kracht
van de interne markt en het behoud van het gelijke speelveld binnen en buiten Europa.
Vooruitlopend op het debat tijdens de informele ER in november, werden de Europese
instellingen en de lidstaten aangespoord nu al werk te maken van de aanbevelingen
in de rapporten van Letta en Draghi. Als onderdeel van het Europees Semester hield
de ER een discussie over de landspecifieke aanbevelingen van 2024.7

Migratie

De ER hield een verdiepende, strategische discussie over alle dimensies van migratie,
een thema met grote prioriteit voor het kabinet. Het kabinet verwelkomde daarom deze
agendering en uitgebreide discussie en zal zich ervoor inzetten dat migratie hoog
op de Europese agenda blijft staan. De voorzitter van de Commissie stuurde voorafgaand
aan de ER een brief aan de leden waarin zij de stand van zaken op een aantal migratie-prioriteiten
toelichtte. Deze brief komt uw Kamer hierbij toe.

Voorafgaand aan de ER vond een informele bespreking plaats onder leiding van Italië
en mede op initiatief van Nederland en Denemarken. Dit overleg stond in het teken
van innovatieve oplossingen die als doel hebben grip op migratie te vergroten. Conform
het regeerprogramma (bijlage bij Kamerstuk 36 471, nr. 96) hecht het kabinet aan de verdere verkenning hiervan, binnen de kaders van het internationaal
en Europees recht. Naast de voornoemde lidstaten namen ook de Commissie, Griekenland,
Hongarije, Oostenrijk, Cyprus, Tsjechië, Malta en Polen deel. De deelnemers deelden
de grote urgentie op het thema migratie, evenals het belang om gezamenlijk op te trekken.
Tijdens de discussie pleitte Nederland voor innovatieve oplossingen als terugkeerhubs,
«places of safety» en bijvoorbeeld regionale opvang en steunde de Commissie in het
uitwerken van pilots, zoals bijvoorbeeld tussen Italië en Albanië. Nederland benadrukte
daarnaast het belang van het opschalen van terugkeer en implementatie van het Migratie-
en Asielpact. De Commissie lichtte de voornoemde migratiebrief toe, en ging in het
bijzonder in op het concept veilig derde land en terugkeerhubs buiten de EU. Gezamenlijk
werd geconcludeerd dat in dit format -eventueel aangevuld met andere lidstaten- de
mogelijkheden verder worden uitgewerkt tijdens de eerstvolgende ER in december.

Tijdens de ER benadrukten de lidstaten in een uitgebreide tafelronde de diverse elementen
van de Europese migratie-inzet. De ER riep de Raad, de lidstaten en de Commissie op
om de gezamenlijke aanpak die is afgesproken tijdens de Europese Raad van februari
2023 voort te zetten.8 In dat verband benadrukte de ER dat lidstaten zowel het Asiel en Migratie Pact moeten
implementeren, als de bestaande wetgeving moeten toepassen. Dit voldoet aan de wens
van het kabinet om over te gaan tot snelle en volledige implementatie van het Pact
en daarmee de versterking van de buitengrenzen. Ook geeft dit de Nederlandse wens
weer om de huidige Dublin-regels beter na te leven.

Naast de interne dimensie sprak de ER over de externe dimensie van migratie. De ER
sprak zich uit voor versterkte samenwerking met landen van oorsprong en transit, door
middel van brede gelijkwaardige partnerschappen. Doel is om de oorzaken van migratie
aan te pakken, maar ook om mensensmokkel en irreguliere migratie tegen te gaan.

De ER heeft zich, mede op voorspraak van Nederland, uitgesproken voor meer daadkracht
op alle niveaus om zo terugkeer te faciliteren, te versnellen en de aantallen te vergroten.
Hierbij moeten alle beschikbare instrumenten worden ingezet inclusief de diplomatieke
instrumenten, handelsovereenkomsten en het visuminstrument. De ER vraagt – in lijn
met het Nederlandse en Oostenrijkse non-paper en in lijn met de toezegging aan het
lid Bontebal – versneld met een nieuw voorstel te komen voor wetgeving op het gebied
van terugkeer.9

Een deel van de besprekingen betrof voorts het onderwerp instrumentalisering. De ER
heeft benadrukt dat de buitengrenzen met alle beschikbare middelen en met steun van
Europa beschermd moeten worden, in lijn met Europees en internationaal recht. De ER
herbevestigde het commitment om instrumentalisering van migranten vanwege politieke
doeleinden tegen te gaan. Rusland en Belarus en andere landen kunnen niet worden toegestaan
Europese waarden, inclusief het recht op asiel, te misbruiken en onze democratieën
te ondermijnen. De ER heeft haar solidariteit uitgesproken met Polen en lidstaten
die zich voor deze uitdagingen gesteld zien. Uitzonderlijke situaties vragen toepasselijke
maatregelen, aldus de ER.

Een belangrijk element voor Nederland is de oproep van de ER om innovatieve ideeën
uit te werken om irreguliere migratie tegen te gaan, zoals reeds besproken was tijdens
het (bovengenoemde) vooroverleg. Deze nieuwe methoden moeten voldoen aan Europees
en internationaal recht. Zoals in het vooroverleg is besproken gaat het hierbij bijvoorbeeld
om terugkeerhubs, de definitie van veilige derde landen en initiatieven zoals Italië
en Albanië nu uitvoeren.

De ER heeft ten slotte het belang onderstreept van een goed functionerend Schengengebied
in overeenstemming met de herziene Schengengrenscode. De ER concludeerde, met instemming
van Nederland, dat het zich binnenkort opnieuw over de migratiekwestie zal buigen.

Moldavië

De ER onderstreepte de steun van de EU voor de Republiek Moldavië en prees de Moldavische
hervormingsinspanningen in het kader van het EU-toetredingstraject. Ook werd de aanhoudende
Russische manipulatie veroordeeld en inmenging gericht op het ondermijnen van de verkiezingen.
Ook werd het derde sanctiepakket verwelkomd tegen degenen die de soevereiniteit en
onafhankelijkheid van de Republiek Moldavië destabiliseren, ondermijnen of bedreigen.

Georgië

De ER benadrukte dat de handelwijze van de Georgische regering in strijd is met de
waarden en beginselen van de EU. Het brengt het Europese pad van Georgië in gevaar
en stopt de facto het toetredingsproces. Georgië werd opgeroepen om democratische
en duurzame hervormingen door te voeren. De ER verwacht van Georgië dat de komende
parlementsverkiezingen vrij en eerlijk zullen zijn, in overeenstemming met internationale
normen en met ongehinderde toegang voor internationale en binnenlandse verkiezingswaarnemers.
De ER benadrukte bovendien de noodzaak om vrije, onafhankelijke en pluralistische
media te beschermen.

Overige

Soedan

De ER sprak zijn bezorgdheid uit over de catastrofale humanitaire situatie die voortvloeit
uit het conflict in Soedan, en veroordeelde de aanvallen op burgers. Alle partijen
moeten zich houden aan hun verplichtingen onder het internationaal recht om burgers
te beschermen en humanitaire toegang mogelijk te maken. De ER herhaalde zijn dringende
oproep aan alle partijen die betrokken zijn bij het conflict om te streven naar een
onmiddellijke stopzetting van de vijandelijkheden, die moet leiden tot een duurzame
oplossing van het conflict, door middel van dialoog. De EU zal humanitaire steun blijven
verlenen.

Venezuela

De ER sprak haar bezorgdheid over de situatie in Venezuela en de mensenrechtenschendingen
die naar aanleiding van de presidentsverkiezingen van 28 juli 2024 zijn gemeld. Alleen
volledige en onafhankelijk verifieerbare resultaten worden geaccepteerd en erkend.
De EU staat klaar om een constructieve en inclusieve transitie te ondersteunen met
garanties voor beide partijen, om de politieke impasse van het land te doorbreken
en de democratische instellingen op vreedzame wijze te herstellen. Ook moet volledige
en ongehinderde consulaire toegang worden verleend aan Europese burgers die in Venezuela
worden vastgehouden.

Marokko

De EU nam kennis van de recente uitspraken van het Europees Hof van Justitie met betrekking
tot de overeenkomsten tussen de EU en Marokko uit 2019.10 De ER bevestigde opnieuw de grote waarde die de EU hecht aan haar strategisch partnerschap
met Marokko, en herhaalde de noodzaak om de nauwe betrekkingen met Marokko op alle
gebieden van het partnerschap tussen Marokko en de EU te blijven versterken.

Haïti

De ER sprak haar bezorgdheid uit over de situatie in Haïti. Het riep op tot de volledige
inzet van de Multinational Security Support Mission om de Haïtiaanse Nationale Politie te helpen bij het bestrijden van bendegeweld en
het herstellen van de rechtsstaat. Ook wordt opgeroepen tot nieuwe gerichte sancties
tegen personen en entiteiten die verantwoordelijk zijn voor geweld, met als doel de
vrede, veiligheid, stabiliteit, democratie en de rechtsstaat in Haïti te helpen herstellen.

Hybride dreigingen

De ER veroordeelde de intensivering van de Russische campagne van hybride activiteiten
gericht tegen de EU, haar lidstaten en partners. Zij verwelkomde de vaststelling van
beperkende maatregelen van de EU in het licht van de destabiliserende activiteiten
van Rusland.

Energieprijzen

De ER stond stil bij de hoge energieprijzen in delen van Europa en nodigde de Commissie
uit hiervoor maatregelen op te stellen.

Conference of the Parties United Nations

De ER maakte de balans op van de voorbereidingen voor de Klimaatconferentie van de
Verenigde Naties in Bakoe, Azerbeidzjan (COP29), voor de Conferentie van de Partijen
bij het Verdrag inzake Biologische Diversiteit in Cali, Colombia (COP16), en voor
de Conferentie van de Partijen bij het Verdrag ter bestrijding van woestijnvorming
in Riyadh, Saoedi-Arabië (COP16), en riep op tot ambitieuze actie.

Tegengaan discriminatie

De ER verwelkomde de Verklaring van de Raad van 15 oktober jl. over de bevordering
van het Joodse leven en de bestrijding van antisemitisme. De ER veroordeelde in de
krachtigste bewoordingen alle vormen van discriminatie, waaronder antisemitisme en
moslimhaat, onverdraagzaamheid, racisme en vreemdelingenhaat.